Кіріспе

Джук Муцзянь (; 420 447 жылға дейін), кейбір дереккөздерде Джук Маоцзянь (茂虔) деп аталады, сондай-ақ, ол өлімінен кейін Солтүстік Лянның ханзадасы Ай (北涼哀王) деп аталады. 433 жылы Джук Муцзянь әкесі Джук Мэньсуньның (Вуцюань ханзадасы) орнын басып, солтүстіктегі Лианг бұрынғыдан да күшті болып көрінді, бірақ солтүстіктегі Лианг номиналды түрде вассал болған Солтүстік Вэй әулетінің көлеңкесі астында болды. 439 жылы Солтүстік Вэй императоры Тайву Солтүстік Лянға қарсы ірі науқан бастады және оның астанасы Гузаньді (, қазіргі Увэй, Гансу) және Джуку Муцзяньді басып алды. 447 жылға дейін император Тайвуның қайын інісі ретінде Солтүстік Вэйдің құрметке ие азаматы болды, содан кейін император Тайву оны бүлік шығаруға тырысып жатыр деп ойлап, өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті. Оның ағасы Джуку Вухуй кейіннен Гаочангта Солтүстік Лян әулетін қайта құрды.

Мэньцзюнь билігі кезінде

Джук Муцзяньның қай жылы дүниеге келгені, анасының кім болғаны белгісіз. Оның анасы Джук Мэньшуньның әйелі Мэнь ханшайымы емес екеніне тарихи деректер дәлел бола алады, бірақ бұл мүмкіндігін мүлдем жоққа шығармайды. Ол - Мэньцзюнь Цзюкуның үшінші ұлы. Оның тарихтағы алғашқы атаулары 420 жылы, Жүку Мэньчжун батыс Лянгтың бәсекелесін жойып, оның астанасы Жиукуанды (酒泉, қазіргі Жиукуан, Гансу) басып алғаннан кейін, Жүку Мэньчжун оны Жиукуан командалығының губернаторы етіп, оған қайтыс болған батыс Лянг герцогы Ли Синнің Ли Цзиньшуын әйелі ретінде берді. Жүку Муцзянь әкесінің өсиеті бойынша ешқашан мұрагер болып тағайындалмаған, өйткені оның әкесі бастапқыда 413 жылы мұрагер ретінде ең үлкен ағасы Жүку Чжэнде (政德) құрған. 423 жылы Роран әскерлеріне қарсы шайқаста Жүку Чжэнде қаза тапқаннан кейін, Жүку Мэньшунь Жүку Муцзяньнің тағы бір інісі Жүку Синггуоны (興國) мұрагер ретінде құрады. 429 жылы Батыс Цинь князі Цыфу Мумо Цюку Синггуоны тұтқындап, қамауға алғаннан кейін, және Цюку Менгкюн Цюку Синггуоны Батыс Циньден құтқару әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол мұрагер ретінде Цюку Синггуоның анасы деп саналатын Джуку Муцзяньнің інісі Цюку Путиді (菩提) құрды. Алайда, 433 жылы Джукю Менгсон ауырып қалғандықтан, ақсүйектер мен шенеуніктер Джукю Путиді билік етуге тым жас деп санады, сондықтан олар Джукю Путиді биліктен алып тастады және оның орнына зергерлік және мейірімді деп саналған Джукю Муджанды мұрагер етті. Көп ұзамай Мэньсунь Жокю қайтыс болды, ал Жокю Муцзянь таққа отырды. Ол өзінің ұлы Джуку Фэнтанды (封壇) мұрагер ретінде құрады.

Билік

Джук Муцзяньның бастапқы саясаты күшті Солтүстік Вэй мен оның императоры Тайвуға мұқият жалбарынған және Джук Мэньцзун бұған келіскендей, ол өзінің кіші әпкесі Синьпинді император Тайвуға жіберді, ол оны императорлық күйеу етіп, Джук Муцзяньды Хэкси ханзадасы етіп тағайындады. Алайда, Джук Муцзянь солтүстік Вэйдің бәсекелестері Лю Сонг пен Роуранмен де қарым-қатынасты мұқият дамытты, ал 434 жылы Лю Сонгқа хабаршыларын жібергеннен кейін, Лю Сонгтың императоры Вэнь оны Хекси ханзадасы етіп тағайындады. 436 жылы император Тайву Солтүстік Янды жойып, оның аумағын басып алғаннан кейін, Солтүстік Лянды жаулап алу туралы ойлана бастады. 437 жылы ол өз қарындасын, принцесса Вувейді, Джуку Муцзяньға үйлендіруге жіберді. Джуку Муцзянь Ли ханшайымына тұрмысқа шыққан болса да, оны қабылдауға мәжбүр болды, ал Уувей ханшайымы оның ханшайымы болды. Сонымен қатар, император Тайву Джук Муцзяньның анасын Хекси ханшайымы ретінде құрметтеуге бұйырды. Джуку Муцзянь Ли ханшайымынан ажырасуға мәжбүр болды, ол Солтүстік Лянның астанасы Гузангтан (, қазіргі Уувей, Ганьсу) Жиукуанға жер аударылды және көп ұзамай қайтыс болды. Солтүстік Вэйдің талабы бойынша, Джуку Муцзянь сондай-ақ Джуку Фэнтанды тұтқын ретінде Солтүстік Вэйдің астанасы Пинченгке (平城, қазіргі Датоң, Шанси) жіберді. Алайда, ол Лю Сонға хабаршыларын жіберіп, кітаптар сыйлап, басқа кітаптар сұраған, ал император Вэн оларға сұрақсыз рұқсат берді. (Некеге қарамастан, император Тайву Солтүстік Лянға қарсы науқан бастауды ойлады, бірақ Ли Шуның (李順) үндеуіне байланысты, ол бұрын әскери іс-қимылдарды қолдаған, бірақ бұл кезде мұндай әрекеттерге қарсы болды, армия әлі де солтүстік Ян мен Сяны жаулап алудан шаршады деп, сондай-ақ Лю Сонгпен күресуден және демалуға мұқтаж болды, император Тайву жоспарларды кейінге қалдырды.) 439 жылы Джук Муцзянь Солтүстік Вэймен қарым-қатынасына кері әсер еткен жанжалға түсіп қалды. Ол және оның екі ағасы басқа ағасының әйелі Ли ханыммен қарым-қатынаста болды, содан кейін Ли ханым Джуку Муцзяньнің әпкесімен бірге принцесса Вувейді уландыруды жоспарлады. Император Тайву дәрігерлерді жіберіп, Уувей ханшайымының өмірін құтқара алды, содан кейін ол Джуку Муцзяньнан Ли ханымды беруін талап етті. Жүку Муцзянь бұған қарсылық білдіріп, Ли ханымды Жүкуанға жіберді. Сол арада, Солтүстік Лян арқылы жиі жүретін Шию патшалықтарына Солтүстік Вэй хабаршылары, Джуку Муцзянь Шию патшалықтарына Солтүстік Вэйге мойынсұнбау керектігін және оның орнына Роранға мойынсұну керектігін айтты. Император Тайву премьер-министр Цуй Хаоның қолдауымен тағы да әскери іс-қимылға дайындалды. Түштiк Лянның соңғы ханзадасы Туфа Рутанның ұлы Юань Хэ басшылық еткеннен кейін, ол тез шабуыл жасап, тез арада Гузанға жетті. Жүку Муджан шокта қалып, берілуден бас тартты, қаланы қоршаудан қорғады, сонымен бірге Руранның Чили ханы Юдзиулу Вутиден жедел әскери көмек сұрады. Юдзиулу Вути Пинченге күтпеген жерден шабуыл жасап, император Тайвуды науқаннан бас тартуға мәжбүрлеуге тырысты, бірақ алғашқы табыстардан кейін ол Пинченді басып алмады, ал оның інісі Юдзиулу Килиегуи (郁久乞列歸) Солтүстік Вэй күштеріне тұтқындалды. Екі айға жуық қоршаудан кейін, Джуку Муцзяньның немере інісі Джуку Ванньян (萬年) Солтүстік Вэй күштеріне берілді, ал Гузан құлдырады. Жүку Муцзянь қол басына байлап, бағынды. Император Тайву қаланы басып алды, бірақ Джуку Муцзяньді қайын інісі ретінде құрметпен қарастыра берді. (Әл-Фараби билікке келген кезде патша қазынасын тонауға рұқсат берді, бұл іс кейін оған зиян келтірді.)

Солтүстік Вэй басып алғаннан кейін

Джук Муцзяньның ағалары Джук Вухуй, Джук Иде (宜得), Джук Анчжоу және оның туысы Джук Тангер (唐兒) Солтүстік Лянның әртүрлі қалаларында ұсталып, кейіннен қашып кетіп, Гаочангта тұрақты орын құруға тырысқан кезде, Джук Муцзяньның өзі сол оқиғаларға қатысу мүмкіндігі болмаған сияқты. Осы уақытта оның анасы қайтыс болды, оны жесір ханшайымға лайықты құрметпен жерледі. 447 жылы, бірақ, Гузан құлаған кезде Джуку Муджан патша қазынасын ашқанда, қазыналар оның қолына оралды деген айыптар тағылды. Сол кезде Джук Муцзяньның қолында Солтүстік Лян қазынасынан келген қазыналар, сондай-ақ Джук Муцзянь, Джук Мэньцзун және Джук Муцзяньның әпкелері қолданған көптеген улы заттар мен сиқырлы заттар табылды. Ашулы император Тайву Жүку ханшайымына өзін-өзі өлтіруді бұйырды және Жүку тайпасының көптеген мүшелерін өлтірді. Сол жылы Джуку Муцзянь өзінің бұрынғы азаматтарымен байланысып, бүлік ұйымдастырып жатыр деген айып тағылды. Император Тайву Цюй Хаоны Джуку Муцзянь мен Увэй ханшайымы тұрған үйге жіберіп, Джуку Муцзяньды өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті.