Кіріспе
Кениялық табиғатты қорғаушы (1944–2022)
Ричард Эрскин Фрере Лики (19 желтоқсан 1944 – 2 қаңтар 2022) – кениялық палеоантрополог, табиғатты қорғаушы және саясаткер. Лики Кенияда археология және жануарлар дүниесін қорғау саласындағы институттарда көптеген ресми лауазымдарды атқарды. Ол Кения Ұлттық мұражайының директоры болды, сондай-ақ президент Даниэль Торотич Арап Мои үкіметінің соңғы кезеңінде кабинет хатшысы және мемлекеттік қызмет басшысы қызметтерін атқарды. Лики Стони Брук университетімен академиялық серіктестік аясында "Туркана ойпаты институтын" бірлесіп құрды, онда ол антропология профессоры болды. Өліміне дейін ол Туркана ойпаты институтының төрағасы болып қызмет етті.
Алғашқы жылдары
Ричард Эрскин Фрере Лики 1944 жылдың 19 желтоқсанында Найробиде дүниеге келген. Кішкентай кезінде Лики Найробиде ата-анасымен бірге тұрды: Луи Лики, Кориндон мұражайының кураторы, Мэри Лики, Олдувайдағы Лики қазбаларын басқарған және оның екі бауыры, Джонатан мен Филип. Лики ағайындыларының балалық шағы өте қызықты болды. Барлық балалардың понилері болды және олар Лангата пони клубының мүшелері еді. Кейде бүкіл клуб Ликилердің үйіне мерекелер мен демалысқа қонаққа жиналатын. Ликидің ата-анасы Шығыс Африка Далматин клубын құрып, 1957 жылы жүлде алды. Ликилердің үйінде иттер және көптеген басқа да үй жануарлары болды.
Бас сүйегінің сынуы
1956 жылы он бір жасында Лики аттан құлап, бас сүйегін жарып, салдарынан өліп қалғанға жуықтады. Айтқанда, осы оқиға оның ата-анасының отбасын сақтап қалды.
Жасөспірім кәсіпкер
Лики өзін-өзі қамтамасыз етуді таңдады, ата-анасынан 500 фунт стерлинг қарыз алып, Land Rover сатып алды және Камоя Кимеумен бірге тұзақтар жасау және қаңқамен қамтамасыз ету бизнесін бастады. Ол бұрыннан тәжірибелі атшы, аулашы, Land Rover механігі, әуесқой археолог және экспедиция жетекшісі болатын. Сүйектерді анықтауды үйренген дағдылары, оның әкесі сонда болғандықтан, ол әлі тілегі жоқ жолға бағыттап берді. 1961 жылы сүйек бизнесі сафари бизнесіне айналды. 1962 жылы ол жеке ұшқыш куәлігін алып, Олдувай шатқалына саяхаттар ұйымдастырды. Натрон көлінің жағалауындағы палеонтологиялық зерттеулерге әлеуеттілігін ол әуеден байқады. Ол Land Rover-де қазбаларды іздеуге барды, бірақ таба алмады, содан кейін ата-анасы Глинн Исакты онымен бірге жіберді. Луи олардың табылғандарына қатты риза болып, National Geographic ұйымынан бір айлық экспедицияға қаржы бөлді. Олар көл маңындағы Пенидж аймағын зерттеді, онда Лики әкімшілік мәселелермен айналысты. Ол уақытша Найробиге оралды, бірақ сол кезде Камоя Кимеу Австралопитек боисейдің қазбасын тапты. Маргарет Англияға қайтқанда, Лики де одан үлгі алып, дипломдық білім алу және онымен жақсырақ танысу үшін сонда баруға шешім қабылдады. Ол жоғары мектептің бағдарламасын алты айда аяқтады, ал Маргарет Эдинбург университетінде білімін бітірді. Ол колледжге қабылдану емтихандарын тапсырды, бірақ 1965 жылы Маргаретпен үйленіп, Кенияға оралуға шешім қабылдады. Әкесі оған Тарих және палеонтология орталығында жұмыс ұсынды. Ол Баринго көлінде қазба жұмыстарын жүргізді және фотосафари бизнесін жалғастырып, Найробидің жайлы маңындағы Каренде үй сатып алуға жеткілікті ақша тапты. Олардың қызы Анна 1969 жылы дүниеге келді, сол жылы Лики мен Маргарет ажырасты. 1970 жылы ол әріптесі Меаве Эппске үйленді және олар екі қызды дүниеге әкелді: Луиза (1972 жылы туған) және Самира (1974 жылы туған).
Палеонтология
1955 жылы Ричард беделді кениялықтармен бірге Кения музейінің достар қоғамын (қазіргі Кения музейі қоғамы) құрды. Олар Ұлттық мұражайды "кениялықтандырып", жақсартуға ұмтылды. Мұражайға жауапты үкімет шенеунігі және достар қоғамының мүшесі болған Джоэл Оджал, кеңес төрағасына оған кениялықтарды тағайындауды бұйырды.
Омо
Музей жоспарлары толық пісіп үлкермеген кезде Луи, қасақана болсын, болмасын, өзінің келіспейтін ұлын оқиғадан шеттетудің жолын тапты. Луи император Хайле Селассие мен президент Джомо Кениатамен түскі асқа қатысты. Әңгіме қазба жұмыстарынан табылған қазбалар туралы болды, император Эфиопияда неге ешқандай қазба табылмайды деп білгісі келді. Луи осы сұрақты Омо өзенінде қазба жұмыстарын жүргізуге рұқсат алуға айналдырды. Луи артритке шалдыққандықтан өзі бара алмады. 1967 жылы Омо өзенін кешіп өту кезінде Ликидің тобы крокодилдердің шабуылына ұшырады, олардың ағаш қайығын қиратты. Бұл сол кезде табылған ең көне түр болды, шамамен 160 000 жыл бұрынғыға дейін соққан, және ол Homo neanderthalensis-пен бірдей кезеңде тіршілік еткен алғашқы табыс болды. Оны анықтау процесінде Лики колледж студенттерінің оған жоғарыдан қарап тұрғанын сезді.
Қоби Фора
1967 жылғы Омо экспедициясы барысында Лики Найробиге сапар шекті және кері рейсте ұшқыш найзағайдан қашу үшін Рудольф көлінің (1975 жылдан бастап Туркана көлі деп аталды) үстінен ұшты. Карта Ликиге төменде жанартаулық тау жыныстары болатынын күттірді, бірақ ол шөгінділерді көрді. Хауэллмен бірге тікұшақпен аймаққа барғанда, ол әр жерде құралдар мен қазбаларды тапты. Ол жаңа жобаны жоспарлай бастады. Луиді таң қалдырған Ричард комитеттен Омоға бөлінген 25 000 долларды оның жетекшілігімен Кюби-Форада жүргізілетін жаңа қазба жұмыстарына жұмсауды сұрады. Ричард жеңіске жетті, бірақ төраға Леонард Кармайкл оған бірдеңе тапса жақсы болар еді, әйтпесе "қайтадан біздің алдымызға тікелей сұранышпен келмесің" деді. Куратор Роберт Каркассон наразылық білдіріп, қызметтен кетті. Луи мен Ричард арасында достық бәсекелестік пен тартыс болғанымен, қарым-қатынас жақсы болды. Біреуі жұмысты болғанда немесе денсаулығына келіп, қабілетсіз болғанда, екіншісі оның орнын басты, ал Ричард әкесіне гоминидтердің табылуы туралы дереу хабарлап отырды. Сондай-ақ, Камоя басқаратын африкалықтар тобы болды: геохимик Пол Абель және фотограф Боб Кэмпбелл. Маргарет археолог болды. Әкесінен өзгеше, Ричард тәртіпті және таза лагерь ұйымдастырды, бірақ ол қазбаларды табу үшін экспедицияны қалағаннан да көп күшпен жұмылдырды. 1969 жылы Paranthropus boisei бас сүйегінің табылуы үлкен қызығушылық тудырды. 1972 және 1975 жылдары табылған Homo rudolfensis (KNM ER 1470) және Homo erectus (KNM ER 3733) бас сүйектері Ликидің алғашқы экспедицияларының ең маңызды табыстарының бірі болды. 1978 жылы Homo erectus (KNM ER 3883) бас сүйегінің толық сақталған нұсқасы табылды. Дональд Йохансон мен Лики адам эволюциясы туралы әртүрлі пікірде болды. Олар 1981 жылы Уолтер Кронкайт жүргізген «Кронкайттың ғаламы» ток-шоуында пікір алмасты. Ол Кениядағы Туркана көлінің жағасындағы Кюби-Форадан табылған қазба арқылы адамның ата-тегінің әртүрлілігі туралы біздің түсінігімізді өзгертті.
Батыс Туркана
1984 жылы Ликилер тобының мүшесі Камоя Кимеу тапқан Түркістан баласы – 1,6 миллион жыл бұрын 9-12 жасында қайтыс болған *Homo ergaster*-дің (кейбір ғалымдар, Ликилердің өзі де оны *Homo erectus* деп атайды) дерлік толық сақталған қаңқасы. Лики мен Роджер Левин осы табыс туралы және оның мағынасын "Түпнұсқа қайта қарастырылды" (1992) кітабында баяндайды. Түркістан баласының табысынан кейін көп ұзамай, Лики және оның командасы жаңа түрге жататын бас сүйекті (KNM WT 17000, "Қара бас сүйек" деп белгілі) тапты, ол *Australopithecus aethiopicus* (немесе *Paranthropus aethiopicus*) еді. Ричард 1989 жылы палеонтологиядан бас тартты, бірақ оның әйелі Мив Лики және қызы Луиза Лики Солтүстік Кениядағы палеонтологиялық зерттеулерін жалғастыруда.
Қорғау
1989 жылы Ричард Ликиді Кения президенті Дэниел Арап Мои, пілдерді браконьерлікпен аулауға байланысты халықаралық наразылыққа және оның Кенияның жануарлар дүниесіне тигізген әсеріне жауап ретінде, Жабайы табиғатты қорғау және басқару департаментінің (WMCD) басшысы етіп тағайындады. 1990 жылы департамент Кенияның жабайы табиғат қызметімен (KWS) алмастырылды, ал Лики оның алғашқы төрағасы болды. Лики өзіне тән батыл қадамдар жасап, арнайы, жақсы қаруланған браконьерлерге қарсы топтар құрды, оларға браконьерлерді көздеріне түскенде атуға рұқсат берілді. Браконьерлік қаупі күрт төмендеді. Ликидің Кенияның жабайы табиғат қызметін трансформациялауына тәнті болған Дүниежүзілік банк 140 миллион доллар көлемінде гранттар бекітті. Ричард Лики, президент Мои және WMCD 1989 жылы Найроби ұлттық паркінде 12 тонна піл сүйегін өртеген оқиғасымен халықаралық жаңалықтарда кеңінен жарияланды. Ричард Ликидің ұлттық парктегі адам мен жануарлар арасындағы қақтығыс мәселесіне қатысты кескілесімді ұстанымы оған көптеген достар табуға көмектес немесе олармен жақындасуға мүмкіндік бермеді. Оның пікірінше, парктері – өздігінен жеке экожүйелер, оларды қоршаумен қоршап, адамдарды шығарып тастау керек. Ликидің батыл және жемқорлыққа төзбейтін мінезі де көптеген жергілікті саясаткерлерді ренжітті. 2016 жылы Лики The Perfect World Foundation-ның «Жылдың табиғатты қорғаушысы» атағын алды және Швецияның Гетеборг қаласында өткен Elephant Ball шарасында «Қиын қарақұйрық» жүлдесін жеңіп алды.
Ұшақ апаты
1993 жылы Ричард Лики басқарған шағын винтті ұшақ апатқа ұшырап, оның екі аяғының да төменгі бөлігі қирады, кейін екеуі де ампутацияланды. Ауруханада жатып, Лики діншіл президент Моиға оның үшін дұға орындамай, Кенияның жабайы табиғат қызметінің күтіп тұрған мәселелерін шешуге кірісуді өтінді. Содан кейін Ричард Лики жасанды аяқтармен жүрді. Оның орнына Дэвид Уэстерн Кенияның жабайы табиғат қызметінің басшысы тағайындалды. Ричард Лики Кенияның жабайы табиғат қызметіндегі тәжірибесі туралы "Жабайы табиғат соғыстары: Африканың табиғи қазыналарын сақтау үшін күресім" (2001) кітабында жазды.
Саясат
1995 жылдың мамыр айында Ричард Лики кениялық зиялылардың бір тобымен бірге жаңа саяси партия – «Сафина» партиясын құрды, бұл суахили тілінде «Нұхтың кемесі» деген мағынаны білдіреді. 1997 жылы кең таралған жемқорлық салдарынан халықаралық донорлық ұйымдар Кенияға берілетін көмекті тоқтатты. Донорларды жұбату үшін Мои 1999 жылы Ричард Ликиді Министрлер кабинетінің хатшысы және мемлекеттік қызметтің басшысы етіп тағайындады. Ликидің мемлекеттік қызметтегі екінші мерзімі екі жылға созылды. Ол 25 мың мемлекеттік қызметкерді жұмыстан шығарды және Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банктерден 250 миллион фунт стерлинг көлемінде қаржы алды. Бірақ ақша келгеннен кейін Лики шеттетіліп, оның реформалары сот арқылы тоқтатылды. Ол 2001 жылы министрлік лауазымынан босатылды.
Америка Құрама Штаттары
Лики 2002 жылы Кениядан АҚШ-қа көшіп, Нью-Йорк штатындағы Стони Брук университетінде антропология профессоры болды. Ол сондай-ақ Түрқана бассейні институтының төрағасы қызметін атқарды. 2004 жылы Лики Кениядағы WildlifeDirect қайырымдылық ұйымын құрып, оның төрағасы болды. Бұл ұйым Африкадағы табиғатты қорғаушыларға блогтар арқылы тікелей қолдау көрсету мақсатында құрылды. Бұл әлемнің кез келген жеріндегі адамдарға әлемдегі ең бағалы түрлердің сақталуына тікелей және белсенді қатысу мүмкіндігін береді. 2007 жылдың қаңтар айында ұйым Вирунга ұлттық паркіндегі Демократиялық Конго Республикасының тау гориллаларын сақтауда маңызды рөл атқарды, себебі бүлікшілердің көтерілісі осы өте осал популяцияны жою қаупін тудырды. Ол сондай-ақ Америкалық жетістіктер академиясының "Алтын табақ" сыйлығына ие болды. 2013 жылдың маусым айында Ликиге Америка гуманистік қауымдастығының Айзек Азимов атындағы ғылым сыйлығы табысталды.
Салым/қызмет
Ликидің революциялық еңбектері Африканың адамзаттың отаны ретінде танылуына үлкен үлес қосты, бұл ең ертедегі адамдар Африка құрлығында өмір сүргенін растады. Ол Кенияда браконьерлікке қарсы күрестің бастамашысы болды.
Кенияға оралу
2015 жылы президент Ухуру Кениата Ликиді Кенияның жабайы табиғат қызметі басқармасының төрағасы етіп тағайындады. Директор емес, төраға болғанмен, Лики KWS саясатында белсенді рөл атқарды. Лики бұл жоба Африканың қалған бөлігіне экономикалық даму мен қоршаған ортаны қорғауды теңестіруде үлгі болады деп ойлады. Алайда, басқа кениялық табиғат қорғаушылар саябақта темір жол салуға қарсылық білдірді. Анжелина Джоли Ликидің өмірі туралы фильм түсіруге ниеттенді, ал 2016 жылдың басында Лики фильмнің Кенияда түсірілетініне сенімді екенін мәлімдеді.
Жеке өмір және өлім
Лики суахили тілін еркін меңгерген және ақ және қара қоғамдар арасында оңайлықпен араласты. Ол көпшілік алдында нәсіл туралы сирек айтса да, нәсілшілдік және гендерлік теңсіздік оны қатты ашуландыратын. Лики белгілі археологтар отбасынан шыққан. Оның анасы Мэри Лики 1978 жылы адамның бұрын ойланғаннан әлдеқайда ертерек тік жүргенін дәлелдеді. Ол күйеуі Луис Ликимен бірге адамға ұқсас ерте текті маймылдардың бас сүйектерін қазып шығарды, бұл біздің ата-бабаларымыз туралы жаңа түсініктер берді. Лики өзінің атеист және гуманист екенін, 77 жасқа толғаннан кейін бір ай ішінде мәлімдеді. Оның өсиетімен, ол Рифт аңғарындағы төбеге жерленді.