Кіріспе

Кения президенті 1964-1978 жылдар Жома Кениатта (шамамен 1897 ж. 22 тамыз 1978 ж.) – кениялық отаршылдыққа қарсы белсенді және саясаткер, ол 1963-1964 жылдары Кенияның премьер-министрі, ал 1964 жылдан 1978 жылы қайтыс болғанға дейін елдің бірінші президенті болды. Ол елдің тұңғыш президенті атанды және Кенияның Британ империясының отарлығынан тәуелсіз республикаға айналуына зор үлес қосты. Идеологиялық тұрғыдан африкалық ұлтшыл және консерватор болған ол 1961 жылдан өліміне дейін Кения Африка Ұлттық одағы (KANU) партиясын басқарды. Кениатта Британ Шығыс Африкасының Киамбу қаласында кикую шаруаларының отбасында дүниеге келді. Миссиялық мектепте білім алған ол Кикую Орталық Ассоциациясы арқылы саяси белсенділікке қатысқанға дейін түрлі жұмыстар атқарды. 1929 жылы ол Лондонға барып, кикую жер мәселесін шешу үшін лоббилік жұмыс жүргізді. 1930 жылдары ол Мәскеудегі Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде, Лондон университетінің колледжінде және Лондон экономика мектебінде оқыды. 1938 жылы ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сассексте шаруа шаруашылығында жұмыс істеместен бұрын кикую өмірі туралы антропологиялық зерттеу жариялады. Досы Джордж Пэдмордың ықпалымен ол отаршылдыққа қарсы және панафрикалық идеяларды қабылдады, 1945 жылы Манчестерде Панафрикалық конгресс ұйымдастыруға бірге атсалысты. 1946 жылы Кенияға оралып, мектеп директоры болды. 1947 жылы Кения Африка одағының президенті болып сайланды және британ отаршылдығынан тәуелсіздік алу үшін лоббилік жұмыс жүргізді, бұл кең ауқымды жергілікті халықтың қолдауын, бірақ ақ қоныс аударушылардың наразылығын тудырды. 1952 жылы ол Капенгурия алтылығының қатарында тұтқындалды және отаршылдыққа қарсы Мау Мау көтерілісін ұйымдастырды деген айып тағылды. Өзін кінәсіз деп мәлімдегенімен (кейін тарихшылар да осы пікірді қолдады), ол сотталды. Ол 1959 жылға дейін Локитаунгта түрмеде отырды, содан кейін 1961 жылға дейін Лодварға жер аударылды. Бостандыққа шыққаннан кейін Кениатта KANU президенті болды және партияны 1963 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткізді. Премьер-министр ретінде ол Кения колониясының тәуелсіз республикаға айналуын бақылады, ол 1964 жылы президент болды. Бір партиялық мемлекет құруды көздеген ол аймақтық билікті орталық үкіметке берді, саяси қарсылықты басып тастады және KANU-дың жалғыз қарсыласы – Огинга Одинганың солшыл Кения Халықтық Одағына сайлауға қатысуға тыйым салды. Ол елдің жергілікті этникалық топтары мен еуропалық азшылық арасындағы келісімді нығайтты, бірақ Кения үндістерімен қарым-қатынасы шиеленісті болды және Шифта соғысы кезінде Кения армиясы Солтүстік-Шығыс провинциясындағы сомали сепаратистерімен қақтығысты. Оның үкіметі капиталистік экономикалық саясатты және экономиканы «африкандандыруды» жүзеге асырды, шетел азаматтарына негізгі салаларды басқаруға тыйым салды. Білім беру және денсаулық сақтау салалары кеңейтілді, ал Ұлыбритания қаржылаған жерді қайта бөлу KANU-ға адалдарға пайдасын тигізді және этникалық шиеленісті күшейтті. Кениатта басшылығымен Кения Африка Бірлігі Ұйымы мен Ұлттар Достастығына қосылды, Суық соғыс кезінде батысқа бейім және коммунизмге қарсы сыртқы саясатты ұстанды. Кениатта лауазымында қайтыс болды, оның орнын Даниель арап Мои басты. Кейін Кениаттаның ұлы Ухуру да президент болды. Кениатта даулы тұлға болды. Кения тәуелсіздік алғанға дейін көптеген ақ қоныс аударушылар оны арандатушы және наразы деп қарады, бірақ Африкада ол отаршылдыққа қарсы күрескені үшін кең құрметке ие болды. Президенттік кезеңінде оған Мзи деген құрметті атақ берілді және ол Ұлттың Әкесі ретінде мадақталды, келісім туралы хабарымен қара халықтың да, ақ азшылықтың да қолдауын алды. Алайда, оның билігі диктаторлық, авторитарлық және неоколониалдық деп сынға түсті, басқа этникалық топтарға қарағанда кикуюларды жақтады және кең таралған сыбайлас жемқорлықтың өркендеуіне жағдай жасады.

Балалық шақ

Кениатта Кикую халқының мүшесі, Нгенда ауылында Камау деген атпен дүниеге келген. Оның туған күні туралы жазбалар сақталмаған, сондықтан Кениаттаның нақты туған күні белгісіз. Бір биограф, Жюль Арчер, оның шамамен 1890 жылы туғанын айтқан, бірақ Джереми Мюррей Браунның терең талдауы 1897 немесе 1898 жылдарды көрсеткен. Кениаттаның әкесі Муигай, анасы Вамбуи есімді. Олар Тиририка өзенінің жанындағы жерде егін өсіріп, қой мен ешкі шаруашылығымен айналысты. Муигайның мүліктік жағдайы жақсы болғандықтан, бірнеше әйелге үйленуге мүмкіндігі болды, әрқайсысы жеке nyũmba-да (әйелдер үйі) тұрды. Кениатта Кикую халқының дәстүрлі салтына сәйкес тәрбиеленді және отбасылық мал бағуға қажетті дағдыларды үйренді. Он жасқа келгенде, оның құлақтары тесілді, бұл балалық шағынан ересек өмірге көшуін білдірді. Муигай қайтыс алғанға дейін Вамбуи тағы бір ұл, Конгоны дүниеге әкелді. Кикую дәстүріне сәйкес, Вамбуи қайтыс болған күйеуінің інісі Нгенгиге үйленді. Содан кейін Кениатта Камау ва Нгенги ("Камау, Нгенгидің ұлы") деген есімді алды. Вамбуи жаңа күйеуінен де ұл тудырып, оған да Муигай деп ат қойды. Нгенги үш ұлға да қатал қарым-қатынас жасады, сондықтан Вамбуи ең кіші ұлын солтүстікке, ата-анасының үйіне алып кетіп, онда тұруға шешім қабылдады. Сол жерде ол қайтыс болды, ал Кениатта – кіші Муигайға деген қатты құрметінің арқасында, жартылай бауырын алу үшін сапарға шықты. Кейін Кениатта әкесінің әкесі, Конго ва Маганамен бірге тұрып, дәстүрлі емшілік ісінде оған көмектесті. 1909 жылдың қараша айында Кениатта үйден шығып, Тоготодағы Шотландия шіркеуінің миссиясына (CSM) оқуға түсті. Миссионерлер – Шығыс Африканың жергілікті халқына христиан дінін таратудың Британияның өркениеттік миссиясының бір бөлігі деп сенетін, ынталы христиандар еді. Миссияда ол кішкентай жатақханада тұрып, Киелі кітаптан оқиғаларды үйренді, ағылшын тілінде оқу мен жазуды меңгерді. Сонымен қатар, миссия үшін ыдыс жуу, бақшадан арамшөптерді тазалау сияқты жұмыстарды да атқарды. Біраз уақыттан кейін оның ағасы Конго да миссия жатақханасына қосылды. Оқушылар неғұрлым ұзақ тұрса, соғұрлым көптеген британдық миссионерлердің оларға қарауындағы жоғарыпарлыққа наразылық білдірді. Кениаттаның оқудағы жетістіктері айқын болған жоқ, сондықтан 1912 жылдың шілдесінде ол миссияның ағаш шеберінің шәкірті болды. Сол жылы ол христиан дініне адал екенін жариялап, катехизис сабағын бастады. 1913 жылы ол Кикую сүндет ету рәсімінен өтті; миссионерлер әдетте бұл дәстүрді мақұлдамады, бірақ ол Кикую мәдениетінің маңызды бөлігі болды және Кениаттаның ересек адам ретінде танылуына мүмкіндік берді. Шомылдыру рәсіміне дайындалып, христиан есімін таңдауды сұрағанда, ол алдымен Исаның апостолдары болған Жохан мен Петірді таңдады. Миссионерлер оны бір есімді таңдауға мәжбүрлегенде, ол Петірдің символы болған тасқа сілтеме жасайтын Джонстонды таңдады. Сәйкесінше, ол 1914 жылдың тамызында Джонстон Камау деген атпен шомылдырылды. Шомылдыру рәсімінен кейін Кениатта миссия жатақханасынан шығып, достарымен бірге тұрды. Ағаш шеберінің шәкірттігін аяқтағаннан кейін, Кениатта миссияға тас шеберінің шәкірті болуға рұқсат сұрады, бірақ олар бас тартты. Содан кейін ол миссиядан жұмыс іздеуге ұсыныс беруін сұрады, бірақ миссионерлік жетекші ұсақ-түйек адалсыздық айыптауына байланысты бас тартты.

Найроби: 1914-1922 жылдар

Кениатта Тикаға көшіп, британиялық Джон Кук басқаратын инженерлік фирмада жұмыс істеді. Осы лауазымда ол 40 шақырым қашықтықтағы Найробидегі банкten компанияның жалақысын алуға міндеттелді. Кеньятта ауыр сырқаттанған кезде жұмысынан кетті; ол Тумутуму пресвитериандық миссиясындағы досының үйінде емделді. Сол кезде Британ империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, британдық армия көптеген кикуюларды әскери қызметке шақырып алған еді. Олардың арасында Конго да болды, ол соғыс кезінде жоғалып кетті; оның отбасы оның тағдыры туралы ешқашан білмеді. Кеньятта қарулы күштерге қосылмады, және басқа кикуюлар сияқты, британдықтар үшін күресуден бас тартқан масаилердің арасында өмір сүруге көшті. Кеньятта масаи басшысына үйленген әпкесімен бірге тұрып, масаи дәстүрлерін қабылдады және масаи әшекейлерін, соның ішінде кикую тілінде «кѝнята» деп аталатын будақ белбеуін киді. Бір кезде ол өзін осы белбеудің атымен «Кѝнята» немесе «Кеньятта» деп атай бастады. 1917 жылы Кеньятта Нарокқа көшіп, Найробиге мал тасымалдаумен айналысты, кейін Найробиге қоныс аударып, шаруашылық және инженерлік жабдықтар сататын дүкенде жұмыс істеді. Кешке ол шіркеу миссиялық мектебінде сабақтарға қатысты. Бірнеше айдан кейін ол Тикаға оралып, Тогота миссиясы үшін үй салуға жұмысқа орналасты. Ол Дагореттиде де біраз уақыт тұрды, онда жергілікті басшының орынбасары Киоидің жеке кеңесшісі болды; 1919 жылы ол Киоиге жер дауы бойынша сотқа жүгінуға көмектесті. Әйел алуға ниеттенген Кеньятта Кабетедегі CMS мектебінде оқыған Грейс Вахумен танысты; ол бастапқыда Кеньяттаның отбасылық үйіне көшіп келді, бірақ Нгенги оны қуғаннан кейін Дагореттидегі Кеньяттаға қосылды. 1920 жылдың 20 қарашасында ол Кеньяттаның ұлы Питер Муигуиді дүниеге әкелді. 1920 жылдың қазан айында Кеньятта Тогота шіркеу кеңесіне шақырылып, қасиетті тамаққа қабылдаудан шеттетілді; бұл шешім оның ішімдік ішуіне және Вахумен некесіз қарым-қатынасына байланысты болды. Шіркеу дәстүрлі кикую үйлену рәсімі жеткіліксіз екенін, және оның христиандық некеден өтуі керек екенін талап етті; бұл 1922 жылдың 8 қарашасында өтті. Кеньятта бастапқыда ішімдік ішуден бас тартқан жоқ, бірақ 1923 жылдың шілдесінде ол ресми түрде спиртті ішімдіктерден бас тартып, қасиетті тамаққа қайта қабылдануға ие болды. 1922 жылдың сәуірінде Кеньятта Кук үшін дүкен клеркі және су эсептеуші ретінде жұмыс істеді, Кук Найроби қалалық кеңесінің су басқармасы болып тағайындалған еді. Ол ай сайын 250 шиллинг (12 фунт 10 шиллинг, 1922 жылғы 12,5 фунт қазіргі шақта <есептелген сомаға> тең) табады, бұл туған африкалық үшін өте жоғары жалақы болды, ол оған қаржылық тәуелсіздік пен өзіне сенімділікті арттырды. Кеньятта Найробидің Килимани ауданында тұрды, бірақ Дагореттиде екінші үйдің құрылысын қаржылады; ол осы соңғы үйді «Кѝнята дүкендері» деп атады, өйткені ол оны аудан үшін жалпы жабдықтар сақтауға пайдаланды. Оның кеңседегі еуропалық клерктерге ақша беруге және Найроби ұсынатын өмір салтын – кинотеатрларды, футбол матчтарын және импорттық британдық сәнді киімдерді пайдалануға жеткілікті қаражаты болды.

Кикую орталық қауымдастығы: 19221929

Кенияда Ирландияның тәуелсіздік соғысы мен Ресейдің қазан төңкерісінен кейін империализмге қарсы көңіл күшейді. Көптеген африкалықтар кипанде куәліктерін үнемі алып жүруге, кофе өсіруге тыйым салуға және саяси өкілдіксіз салық төлеуге наразылық білдірді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кикуюлар негізінен қоныстанған Кикуюландта саяси қозғалыстар болды, олардың ішінде Гарри Туку мен Шығыс Африка қауымдастығының науқандары болды. Нәтижесінде 1922 жылдың наурыз айында үкімет 21 жергілікті наразылықты қырғынға ұшыратты. Кениатта бұл оқиғаларға қатыспады, мүмкін өзінің табысты жұмыс мүмкіндіктерін қауіпке тікемеу үшін. Кениаттаның саясатқа деген қызығушылығы Кикую орталық қауымдастығының (ККА) жетекші тұлғасы Джеймс Бьюттамен достығынан туындады. Бьютта Кениаттаны Пумаванидегі саяси жиынға алып барды, бірақ ол сол кезде белсенді қатыспады. 1925 немесе 1926 жылдың басында Бьютта Угандаға көшіп кетті, бірақ Кениаттамен байланысын үзбеді. ККА Бьюттаға Лондонға өкіл ретінде баруын сұрағанда, ол бас тартты, бірақ ағылшын тілін жақсы білетін Кениаттаны ұсынды. Кениатта қауымдастық оның бұрынғы жалақысын өтесе, келісім берді. Осылайша ол ұйымның хатшысы болды. ККА Кениаттаға мотоцикл сатып алған болуы мүмкін, ол Кикуюланд және Меру мен Эмбу тайпалары қоныстанған көршілес аймақтарда саяхаттап, ККА-ның жаңа бөлімшелерін құруға көмектесті. 1928 жылдың ақпанында ол Кения, Уганда және Танганьика арасындағы федерация мәселесін қарастырған Хилтон Янг комиссиясының алдында куәлік беру үшін Найробидегі Үкімет үйіне барған ККА делегациясының құрамында болды. Маусым айында ол Кения заң шығару кеңесінің комиссиясына жаңадан енгізілген Жер басқармаларына қатысты алаңдаушылықтарын білдіру үшін ККА тобымен бірге келді. Бұл Жер басқармаларын Кенияның британдық губернаторы Эдвард Григг енгізді, олар жергілікті резерваттардағы барлық жерді әр тайпа үшін сенімгерлікпен ұстап тұратын болады. ККА және Кикую қауымдастығы бұл Жер басқармаларына қарсы болды, олар Кикую жерін жеке меншік құқығын мойындамай, ұжымдық меншік деп қарады. Сондай-ақ ақпан айында оның қызы Уамбуи Маргарет дүниеге келді. Осы кезде ол "Джонстоннан" гөрі африкалық тілдік есім "Кеньятта" дегенді жиі қолдана бастады. 1928 жылдың мамырында ККА "Мюигвитания" (шамамен "Тектес" немесе "Біріктіруші" деп аударылады) кикую тіліндегі журналын жариялады. Оның мақсаты Кикую тайпаларын біріктіру және ККА үшін қаржы жинау болды. Кениатта басылымның редакторы ретінде тізілген, бірақ Мюррей Браун оның басшылық етпегенін және оның міндеттері көбінесе кикую тіліне аударумен шектелгенін айтты. Тукудың белсенділігі үшін жер аударылғанын білген Кениатта сайлау науқанына сақтықпен қарады және "Мюигвитанияда" шіркеулерді, округтік комиссарларды және басшыларды қолдады. Ол сондай-ақ Ұлыбритания империясын мақтап, былай деді: "Империяның ең маңыздысы – барлық адамдар, үлкендері де, кішілері де әділ басқарылады. Екіншіден, ешкім құл болып есептелмейді, әркім кедергісіз қалағанын істей алады". Бірақ Григ Лондонға журналды жабуға рұқсат беруді сұрап хат жазды.

Лондон: 1929-1931 жылдар

КАА жеткілікті қаражат жинағаннан кейін, 1929 жылдың ақпан айында Кениата Момбасадан Ұлыбританияға аттанды. Григг әкімшілігі Кениатаның сапарын тоқтата алмады, бірақ Лондонның Отарлық кеңсесінен онымен кездеспеуді сұрады. Алғашқыда ол Батыс Лондондағы Батыс Африка студенттер одағының үй-жайында тұрып, Ладипо Соланкемен танысты. Кейін ол бір жыныстық қызметпен айналысатын адаммен бірге тұрды; оның екеуі де, Кениатаның жомарт шығындары да Шіркеу Миссиялық қоғамын алаңдатты. Кейіннен үй иесі оның мүлкін қарызын төлемегендіктен алып қойды. Қалада Кениата У. Макгрегор Росспен Патшалық Империялық қоғамда кездесті, Росс оған Отарлық кеңсемен қалай жұмыс істеу керектігін түсіндірді. Кениата Росс отбасымен дос болып, оларды Хэмпстедтегі әлеуметтік шараларға ертіп жүрді. Ол сондай-ақ Ұлыбританиядағы антиимпериалистермен, соның ішінде Империализмге қарсы лигамен, Феннер Броквеймен және Кингсли Мартинмен байланыс орнатты. Григг сол кезде Лондонда болды және Кениатаның сапарына қарсы болғанына қарамастан, сәуір айында Родос қорының штаб-пәтерінде онымен кездесуге келісті. Кездесуде Кениата жер мәселесі мен Тукудің жер аударылуы туралы көтерді, екеуінің арасындағы атмосфера достық болды. Осыған қарамастан, кездесуден кейін Григг Арнайы бөлімге Кениаттаны қадағалауды тапсырды. Кениата Лейборист партиясының сол қанатындағы радикалдармен, соның ішінде бірнеше коммунистермен байланыс жасады. 1929 жылдың жазында ол Лондоннан шығып, Берлин арқылы Мәскеуге сапар шегіп, қазан айында Лондонға оралды. Кениата Кеңес Одағында болған уақытында қатты әсерге түсті. Англияға оралғаннан кейін, ол Ұлыбритания Коммунистік партиясының «Daily Worker» және «Sunday Worker» газеттеріне Кения жағдайы туралы үш мақала жазды. Бұл мақалалардағы британ империализміне қатысты сын-пікірлері «Муигвитаниядағыдан» әлдеқайда күшті болды. Бұл коммунистік байланыстар Кениатаның либералды демеушілерін алаңдатты. Қаңтар айында Кениата Төменгі палатадағы Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары Драммонд Шилспен кездесті. Кениата Шилске өзінің коммунистік топтармен байланысы жоқ екенін және мақалаларын жариялаған газеттің мәнісін білмейтінін айтты. Шилс Кениаттаға үйіне оралып, конституциялық процеске кикуйулердің қатысуын ынталандыруға және зорлық-зомбылық пен экстремизмге қарсы тұруға кеңес берді. Еуропаға барып, он сегіз ай өткен соң, Кениатаның ақшасы таусылды. Құлдыққа қарсы қоғам оған қарыздарын өтеуге және Кенияға оралуға қаражат берді. Кениата Лондондағы өмірін ұнатқанымен және елге оралған жағдайда тұтқындалудан қорқынышпен, 1930 жылдың қыркүйегінде Момбасаға қайта оралды. Еуропаға барған уақытынан кейін кикуйу халқы арасында оның беделі жоғары болды. Оның болмаған кезінде әйелдердің жыныс мүшелерін кесу (FGM) кикуйу қоғамындағы қызу пікірталас тақырыбына айналды. Протестант шіркеулері, еуропалық дәрігерлер мен отарлық билік өкілдерінің қолдауымен, осы дәстүрлі практиканы жоюды қолдады, бірақ ККА оны қорғау үшін бірікті, оның жойылуы кикуйу қоғамының құрылымына зиян келтіреді деп мәлімдеді. Екі тарап арасындағы ашу-ыза күшейді, бірнеше шіркеулер КҚА мүшелерін қауымдарынан шығарып тастады, және 1930 жылдың қаңтарында американдық миссионер Хулда Стампфты өлтірудің себебі осы мәселе болды деп көпшілік сенді. КҚА хатшысы ретінде Кениата шіркеу өкілдерімен кездесті. Ол жеке өзі әйелдердің жыныс мүшелерін кесуге қарсы болғанымен, оны заң жүзінде жоюдың нәтижесіз болады деп санайтынын айтты және шіркеулердің бұл практиканы әйелдердің денсаулығына зиянды әсері туралы халықты білім беру арқылы жоюға назар аударуы керек екенін мәлімдеді. Кездесу келісімге келмей аяқталды, ал Джон Артур – Кениядағы Шотландия шіркеуінің басшысы – кейіннен Кениаттаны талқылау кезінде адалдықсыздық танытқандықтан шіркеуден шығарды. 1931 жылы Кениата ұлын Тоготадағы шіркеу мектебінен алып, оны КҚА мақұлдаған тәуелсіз мектепке берді.

Еуропаға оралу: 1931-1933

1931 жылдың мамыр айында Кениятта мен Парменас Гитенду Мокери Ұлыбританияға аттанды, мақсаты – Шығыс Африканың болашағы жөніндегі Парламенттің бірлескен комитетінде ККА-ны өкілдік ету. Кениятта он бес жыл бойы Кенияға оралмады. Ұлыбританияда ол жазды Тәуелсіз лейбористік партияның жазғы мектебіне және Фабиан қоғамының басқосуларына қатысты. Маусым айында ол Швейцарияның Женева қаласына сапар шегіп, Африка балаларына арналған Save the Children конференциясына қатысты. Қараша айында ол Лондон қаласында Үндістанның тәуелсіздік күресушісі Мохандас Гандимен кездесті. Сол айда ол Бирмингемдегі Вудбрук квакер колледжіне оқуға түсті, 1932 жылдың көктеміне дейін онда білім алды және ағылшын тілінде жазу бойынша сертификатқа ие болды. Ұлыбританияда Кениятта Кеңес Интернационалы үшін жұмыс істейтін афро-карибтік марксист Джордж Падмормен жақын қарым-қатынас орнатты. Уақыт өте келе ол Падмордың шәкіртіне айналды. 1932 жылдың соңында ол Германиядағы Падморға қосылды. Жыл соңына дейін екеуі Мәскеуге көшіп барды, онда Кениятта Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде оқыды. Ол арифметика, география, табиғаттану, саяси экономика, сондай-ақ марксистік-лениндік ілім және марксистік-лениндік қозғалыстың тарихынан дәріс алды. Көптеген африкалықтар мен африкалық диаспора өкілдері осы оқу орнына қызығушылық танытты, себебі ол тегін білім беруді және АҚШ пен Британ империясында кең таралған нәсілдік дискриминациядан қауырсынып, қадір-қасиетпен қабылданатын ортада оқу мүмкіндігін ұсынды. Кениятта тамақ, тұрғын үй және ағылшын тілінің сапасыз оқытылуына наразылық білдірді. Оның Кеңес Одағының Коммунистік партиясына мүше болғанына ешқандай дәлел жоқ, ал оның бір сыныптасы кейін оны «мен кездескен ең реакциялық адам» деп сипаттады. Кениятта, мүмкін, ресми турдың аясында Сібірге де сапар шеккен болуы керек. Германияда нацистік үкіметтің құрылуы Еуропадағы саяси күштердің тепе-теңдігін өзгертті; Кеңес Одағы Франция және Чехословакиямен ресми одақтар жасады, соның салдарынан Африкадағы британдық және француз отаршылдығына қарсы күреске қолдау көрсетуін азайтты. Осының нәтижесінде Коминтерн Халықаралық негр жұмысшыларының кәсіби одақ комитетін таратып жіберді, оған Падмор мен Кениятта екеуі де мүше болған. Падмор наразылық білдіріп Кеңес Коммунистік партиясынан шықты, содан кейін совет баспасөзінде жала жапты. Падмор да, Кениятта да Кеңес Одағынан кетіп, соңғысы 1933 жылдың тамызында Лондонға оралды. Британдық билік Кенияттаның Кеңес Одағында болған кезіне күдікпен қарады, оны марксистік-лениндік идеологияны ұстанатын адам деп санды, ал ол елге оралғаннан кейін MI5 барлау қызметі оның барлық хат-хабарларын ұстап алып, оқыды. Кениятта Падмордың ықпалымен мақалалар жазуын жалғастырды. 1931 мен 1937 жылдар аралығында ол «Негро Worker» газеті үшін бірнеше мақала жазды және 1933 жылы газеттің редакциялық алқасына қосылды. Ол сондай-ақ 1933 жылдың қараша айында «Labour Monthly» журналына мақала жазды, ал 1934 жылдың мамырында «The Manchester Guardian» газетінде хат жариялады. Ол сонымен қатар Нэнси Кунард редакциялаған және 1934 жылы жарық көрген «Negro» антологиясы үшін Кения туралы жазба дайындады. Ол бұрынғыдан гөрі радикалды ұстанымдарға көшті, Кенияның толыққанды тәуелсіздігін талап етті. Осылайша ол кениялық саясаткерлердің арасында жалғыз болды; Тхуку және Джесси Кариуки сияқты тұлғалар өз талаптарында әлдеқайда салмақты болды. Ол Ұлыбританияда білдірген тәуелсіздікке қатысты көзқарастары Кенияда рұқсат етілмес еді.

Лондон университет колледжі мен Лондон экономика мектебі: 1933-1939

1935 және 1937 жылдар аралығында Кениатта Лондон университетінің колледжінде (UCL) фонетика кафедрасында тілдік ақпарат беруші ретінде жұмыс істеді; оның кикую тіліндегі дыбыс жазбалары Лилиас Армстронгтың «Кикую тілінің фонетикалық және тональдық құрылымы» еңбегіне көмектесті. Кітап Армстронгтың атымен жарық көрді, бірақ Кениатта оның да автор ретінде көрсетілуі керек екенін мәлімдеді. Ол 1935 жылдың қаңтар және шілде айлары аралығында UCL-де ағылшын тілі курсын, ал 1935 жылдың қазанынан 1936 жылдың маусымына дейін фонетика курсын оқыды. Халықаралық Африка институтының гранты арқасында ол Лондон экономика мектебінде (LSE) Бронислав Малиновскийдің әлеуметтік антропология курсын тыңдады. Кениаттаның курсқа қабылдану үшін қажетті біліктілігі болмады, бірақ Малиновский антропологиялық зерттеулерге жергілікті халықтың қатысуын қолдауға мүдделі болды. Кениатта үшін жоғары білім алу кениялықтар арасындағы беделін арттырып, Кениядағы ақ еуропалықтармен теңдес интеллектуалдық деңгейде екенін көрсетуге мүмкіндік беретін еді. Оқу жылдарында Кениатта мен Малиновский жақын дос болып кетті. Курстастарының арасында антропологтар Одри Ричардс, Люси Мейр және Элспет Хаксли болды. Оның LSE студенттерінің арасында Грекия мен Данияның ханзадасы Петр де болды, ол 1936 жылдың көктемінде Кениаттаны Парижге өзімен және анасы, ханшайым Мари Бонапартпен бірге тұруға шақырды. Кениатта 95 Кембридж көшесіндегі бұрынғы тұрғын үйіне оралды, бірақ үй иесіне бір жылдан астам уақыт бойы жалдау ақысын төлемеді, 100 фунт стерлингтен астам қарыз жинады. Бұл Россты ашуландырды және олардың достығының бұзылуына себеп болды. Содан кейін ол досы Дина Стокпен бірге Камден Таунда пәтер жалдады, онымен Трафальгар алаңындағы империализмге қарсы митингте танысқан болатын. Кениатта 1934 жылдың көктемінде қосылған Расселл скверіндегі Студенттік қозғалыс үйінде қатысып, қаладағы африкалықтармен достық қарым-қатынас жасады. Ақша табу үшін ол 1934 жылдың күзінде Шеппертон студиясында түсірілген «Сандерс өзенінен» фильмінде 250 қара түсті актерлердің бірі ретінде жұмыс істеді. Лондондағы бірнеше африкалықтар оны фильмнің қара нәсілділерді кемсітетіні үшін сынады. Фильмде түсу оған оның жұлдызы, афроамерикалық Пол Робсонмен танысуға және дос болуға мүмкіндік берді. 1935 жылы Италия Эфиопияны (Абиссинияны) басып алды, бұл Кениатта мен Лондондағы басқа да африкалықтарды ашуландырды; ол Падмор мен К. Л. Р. Джеймс құрған Халықаралық африкалық Абиссиния достарының құрметті хатшысы болды. Эфиопия монархы Хайле Селассие Лондонға эмиграцияға кеткенде, Кениатта оны Ватерлоо станциясында жеке қарсы алды. Бұл топ кеңейіп, Халықаралық африкалық қызмет бюросына (IASB) айналды, онда Кениатта төрағалардың бірі болды. Кениатта бүкіл Ұлыбританияда IASB, Жұмысшылар білім беру қауымдастығы, Ұлыбританиядағы Үнді ұлттық конгресі және Түсті халықтар лигасы сияқты ұйымдар үшін отаршылдыққа қарсы лекциялар оқыды. 1938 жылдың қазанында ол Манчестердегі Фабиан қоғамында сөйлеген сөзінде британдық отаршылдық саясатын фашизм деп сипаттап, Шығыс Африкадағы жергілікті халыққа қараған қатынасты нацистік Германиядағы еврейлерге қараған қатынаспен салыстырды. Осы әрекеттерге жауап ретінде Британдық отаршылдық кеңсесі оның ісін қайта ашты, бірақ оны қылмыстық қудалауға жеткілікті дәлелдер таба алмады. Кениатта Малиновскийдің класы үшін жазылған кикуйу қоғамы туралы эсселерді жинап, 1938 жылы «Кения тауына бетпе-бет» деген атпен жариялады. Малиновскийдің кіріспе сөзінде Кениаттаның антропологияны отаршылдыққа қарсы қару ретінде пайдалану ниеті көрінді. Онда Кениатта кикуйу қоғамының қалыптасқан тәртібіне, ізгілігіне және өзін-өзі қамтамасыз етуіне баса назар аударған алтын Африканың өткенінің бейнесін ұсыну арқылы тарихқа евроцентрикалық көзқарасқа қарсы шықты. Функционалистік тұрғысынан ол дәстүрлі кикуйу қоғамының еуропалық отаршылдық ұсынғаннан гөрі жақсы тұтастығы мен бірлігіне ие деген идеяны алға тартты. Осы кітапта Кениатта жеке адамның құқықтарын топтың мүддесіне бағыну керек екенін нақты айтты. Кітапта әйелдерді жыныс мүшелерін кесу туралы оның көзқарасының өзгеруі де көрсетілді; бұрын ол оған қарсы болса, енді ол бұл практиканы толығымен қолдап, әйелдерге қауіпті медициналық салдарларын азайтады. Кітаптың мұқабасында Кениатта дәстүрлі киімде, бір иығына жануар терісін жамылып, қолында найза ұстаған суреті бейнеленген. Кітап «Жомо Кениатта» деген атпен жарық көрді, бұл оның алғаш рет қолданған есімі; «Жомо» сөзі кикуйу тіліндегі найзаны қынынан шығару туралы сөзбен жақын мағынаға ие. «Кения тауына бетпе-бет» коммерциялық сәтсіздікке ұшырады, бар болғаны 517 дана сатылды, бірақ жағымды қабылданып, ақ кениялықтардың арасында ерекшеленді, өйткені ол кикуйу халқының еуропалық өркениетке мұқтаж примитивтік жабайылар екені туралы болжамдарын жоққа шығарды. Мюррей Браун бұл кітапты «нағыз үгітшілік шедевр» деп сипаттады. «Ешқандай африкалық тайпалық тұтастық үшін осындай кескілесімді ұстанымды жасамады». Даму зерттеулерінің ғалымы Бодил Фольке Фредериксен оны «сол кездегі ең танымал және ықпалды африкалық ғылыми еңбек» деп атады, ал әріптес ғалым Саймон Гиканди үшін ол «колониялық Африкадағы дәстүрді ойлап табу деп белгілі болған нәрсенің маңызды мәтіндерінің бірі» болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс: 19391945

1939 жылы қыркүйекте Ұлыбритания Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін Кениатта мен Сток Сторрингтон ауылына көшіп келді. Кениатта соғыс аяқталғанға дейін онда тұрып, пәтер мен көкөніс өсіру және тауық шаруашылығы үшін шағын жер телімін жалға алды. Ол Сассекс ауылдық өміріне бейімделіп, ауылдағы пабтың тұрақты тұңғышқырына айналып, "Джамбо" деген лақап атқа ие болды. 1940 жылдың тамызында ол жергілікті фермада ауыл шаруашылығы жұмысшысы болып жұмыс істеді, бұл оған Линдфилдтегі помидор жылыжайларында жұмыс істеуге дейін әскери шақырудан қашуға мүмкіндік берді. Ол жергілікті қарулы жасаққа қосылуға тырысты, бірақ қабылданбады. 1942 жылдың 11 мамырында ол Чанктонбери тіркеу кеңсесінде Эдна Грейс Кларктан тұрмысқа шықты. 1943 жылдың тамызында олардың Питер Магана есімді ұлы дүниеге келді. Барлау қызметтері Кениаттаны бақылауын жалғастырды, ол 1939 және 1944 жылдар аралығында саяси белсенділік танытпағанын байқады. Сассексте ол Христиан әдебиеті қоғамы үшін «Менің кикую халқым және басшы Вангомбе өмірі» атты эссе жазды, онда ол өз тайпасының саяси тәуелсіздігін талап етті. Ол сонымен қатар өмірлік тәжірибесіне негізделген романның бөлігін жаза бастады, бірақ оны аяқтамады. Ол ел бойынша лекциялар оқып, соның ішінде Ұлыбританияда орналасқан Шығыс Африка әскерлерінің топтарына да дәріс берді. Ол Кениядан алыс болғанына ренжіді, Эднаға өзінің әскерінен 5000 миль қашықтықтағы генерал сияқты сезінетінін айтты. Ол болмаған кезде Кения билігі 1940 жылы KCA-ны тыйым салды. Кениатта және басқа да жоғары дәрежелі IASB мүшелері 1945 жылдың қазан айында Манчестерде өткен бесінші Панафрикалық конгресті жоспарлауды бастады. Оларға сол жылы Ұлыбританияға келген Голд-Косттан (Гана) Куаме Нкрума көмектесті. Кениатта конгресте сөз сөйледі, бірақ оның сөздері іс-қағаздарға ешқандай әсер етпеді. Пікірталас көптеген жағдайларда африкалықтар тәуелсіздік үшін біртіндеп күш салуды жалғастыруы керек пе, әлде еуропалық империалистерді әскери жолмен құлатуға тырысуы керек пе деген мәселелерге байланысты болды. Конференция делегаттар Африканың өзін-өзі басқаруға бейбітшілікпен өтуін қалайды деген мәлімдемемен аяқталды, бірақ африкалықтар «соңғы шара ретінде, еркіндікке қол жеткізу үшін күш қолдануға мәжбүр болуы мүмкін». Кениатта бұл резолюцияны қолдады, бірақ басқа делегаттарға қарағанда сақтық танытты және зорлық-зомбылыққа ашық түрде келіспеді. Кейін ол IASB памфлетін, «Кения: Конфликттер елі» жазды, онда ол тәуелсіздікке қатысты саяси шақыруларды колониялық Африканың идеалданған өткенінің романтикалық сипаттамаларымен біріктірді.

Кения Африка одағының төрағалығы: 1946-1952

Екінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания жеңіске жеткеннен кейін, 1946 жылдың қыркүйек айында Кенияттаға Кенияға қайта оралу туралы сұрау келді, ол сол айда қайтып келді. Ол екінші баласына жүкті Эднаны өзімен бірге алып кетпеуді шешті, себебі егер олар Кенияға келсе, колонияның нәсілдік заңдары олардың өмірін қиындататынын білді. Момбасаға келген Кенияттаны оның бірінші әйелі Грейс Ваху және балалары күтіп алды. Ол туған жеріне жақын, Гатундуда үй салып, 32 акр жерге ие болып, шаруашылық құрды. Кениятта Кенияның жаңа губернаторы Филипп Юэн Митчеллмен кездесіп, 1947 жылдың наурыз айында Африка жерлерін реттеу жөніндегі кеңес құрамына қабылданды, ол екі жыл бойы осы лауазымда болды. Сондай-ақ, ол Мбию Коиненгемен кездесіп, Гитунгуидегі Коиненге тәуелсіз мұғалімдер колледжінің болашағын талқылады. Коиненге Кенияттаны колледждің директордың орынбасары етіп тағайындады. 1947 жылдың мамырында Коиненге Англияға көшіп кетті, ал Кениятта колледждің толық басқаруын өз қолына алды. Кениятта басшылығымен мектеп ғимараттарын салуға қосымша қаражат жиналды және оқушылар саны 250-ден 900-ге дейін өсті. Бірақ ол мәселелерге толы болды, оның ішінде білім сапасының төмендеуі және жалақы төленбегендіктен мұғалімдердің ереуілі болды. Бірте-бірте оқушылар саны азайды. Кениятта Коиненгенің әкесімен, аға басшымен достық қарым-қатынас орнатты, ол Кенияттаға өзінің қыздарының біреуін үшінші әйелі ретінде берді. Олар тағы бір бала тапты, бірақ ол босанғанда қайтыс болды. 1951 жылы Кениятта төртінші әйелі Нгинаға үйленді, ол оның колледжіндегі сирек студенттердің бірі болды, ол қыз тудырды. 1944 жылдың тамызында Кения Африка Одағы (КАО) құрылды, сол кезде ол колониядағы жергілікті африкалықтар үшін жалғыз белсенді саяси платформа болды. 1947 жылдың маусым айында өткен жылдық бас жиналыста КАО президенті Джеймс Гичуру орнынан бас тартып, оның орнына Кениятта сайланды. Кениятта Кикую жерінде қайда болса да көп адамдарды жинады, ал Кикую баспасөздері оны «Құтқарушы», «Ұлы ақсақал» және «Біздің халықтың батыры» деп сипаттады. Ол тәуелсіздікке қол жеткізу үшін КАО-ға басқа тайпалар мен этникалық топтардың қолдауы қажет екенін түсінді. Бұл қиындыққа себеп, көптеген масаи және луо тайпалары, дәстүрлі түрде кикуюлерге қарсы, оны кикую үстемдігінің жақтаушысы деп қарады. Ол КАО атқару комитетінде тайпааралық өкілдікке талап қойып, партия ісінің суахили тілінде жүргізілуін қамтамасыз етті, ол жергілікті кениялықтардың ортақ тілі болды. Кенияның үнді қауымының қолдауын алу үшін ол жаңа Үндістан республикасының бірінші премьер-министрі Джавахарлал Нерумен байланыс жасады. Неру қолдау білдіріп, Кенияның үнді азшылығына олар жергілікті африкалықтардың қонағы екенін еске салды. Ақ нәсілді кішігірім топпен қарым-қатынас шиеленісіп қалды, көптеген ақ кениялықтар үшін Кениятта олардың басты жауы, Кеңес Одағымен байланысы бар агитатор, ақ әйелге үйленудің әдепсіздігі болды. Олар да Кенияның британдық үкіметтен одан әрі автономия алуын қалады, бірақ ақ нәсілділердің билігін сақтап, Оңтүстік Африка, Солтүстік Родезия және Оңтүстік Родезияның ақ нәсілді үкіметтерімен жақын байланыс орнатуды қалады, олар жаңа сайланған британдық Лейбористік үкіметке күдікпен қарады. Ақ сайлаушылар одағы Кенияда кеңейтілген ақ қоныстануды, Танганьиканы Британ империясына қосуды және оны жаңа Британдық Шығыс Африка доминионына біріктіруді ұсынған «Кения жоспары» ұсынды. 1950 жылдың сәуір айында Кениятта КАО мен Шығыс Африка Үнді ұлттық конгресінің бірлескен отырысына қатысты, онда екеуі де «Кения жоспарына» қарсылық білдірді. 1952 жылға қарай Кениятта жақтастары да, қарсыластары да оны ұлттық көшбасшы ретінде мойындады. КАО басшысы ретінде ол барлық заңсыз әрекеттерге, оның ішінде жұмысшылардың ереуіліне қарсы болды. Ол жақтастарын тырысуға, жалқаулықтан, ұрлықтан және қылмыстан бас тартуға шақырды. Ол сондай-ақ тәуелсіз Кенияда барлық нәсілдік топтар қорғалатынын мәлімдеді. Кенияттаның біртіндеп және бейбіт тәсілдері Мау Мау көтерілісінің өсуіне қайшы келді, себебі қарулы партизандар ақ нәсілді азшылықты және оларды қолдамаған Кикую қауымдастығының мүшелерін нысанаға ала бастады. 1959 жылға қарай Мау Мау шамамен 1880 адамды өлтірді. Көптеген жас Мау Мау жауынгерлері үшін Кениятта батыр ретінде қарастырылды және олар оның есімін ұйымға берген анттарына енгізді, мұндай ант беру кикую дәстүрі болды, онда адамдар басқа біреуге адалдыққа ант береді. Кениятта Мау Маудан өзін ашық түрде алшақтатып, оны айыптады. 1952 жылдың сәуір айында ол Мау Мауды айыптаған сөздерімен жиналған халыққа үндеу жасады, тәуелсіздікке бейбіт жолмен қол жеткізілуі керек екенін мәлімдеді. Тамызда ол Киамбуда өткен үлкен митингке қатысты, онда 30 000 адамның алдында «Мау Мау елді бұзды. Мау Мау мәңгілікке жойылсын. Барлық адамдар Мау Мауды іздеп, жоюы керек» деді. Кенияттаның Мау Мауға қарсы күресіне қарамастан, КАО одан да радикалды ұстанымға көшті. 1951 жылғы жылдық бас жиналысында одан да радикалды африкалық ұлтшылдар жоғары лауазымдарға тағайындалды және партия үш жыл ішінде Кенияның тәуелсіздігін жариялады. 1952 жылдың қаңтарында КАО мүшелері тікелей әрекетке бағытталған құпия орталық комитет құрды, ол жасушалық құрылым бойынша ұйымдастырылды. Кенияттаның осы оқиғаларға қатысқан көзқарасы қандай болса да, оларға бақылау жасау мүмкіндігі шектеулі болды. Ол көбінесе көңілі тоймай, Ұлыбританиядағы зияткерлік серіктестігін сағынып, жалғыздық сезіміне тап болды.

Сот: 1952-1953 жылдар

1952 жылдың қазан айында Кениатта тұтқындалып, Найробиге жеткізілді. Сол жерден ол отбасына жағдайын хабарлап, хат жазды. Кения билігі Кениаттаны ұстаудың азаматтық наразылықты басуға көмектесетініне сенді. Көптеген ақмекенділер оның жер аударылуын қаласа, үкімет оның отаршылдыққа қарсы күрестің шейітіне айналуынан қорқыды. Сондықтан, оған қарсы айыптау үшін ештеңе болмаса да, соттау және түрмеге қамауды жөн көрді, осыған байланысты оның жеке істерінде қылмыстық әрекеттерге қатысты дәлелдерді іздеуді бастады. Ақырында, олар оны және КАУ-дың бес жетекші мүшесін тыйым салынған Мау Мау қозғалысын ұйымдастырды деп айыптады. Тарихшы Джон М. Лонсдейл Кениаттаны «ақталу үшін таңдалған құрбан» деп атады, ал тарихшы А. Б. Ассенох кейіннен билік өкілдері Кениаттаның Мау Мауға қатысы жоқ екенін «жақсы білгенін», бірақ оның тәуелсіздік талаптарын үнсіздендіруге беделді болғанын айтты. Сот Капенгурияда өтті, ол Уганда шекарасына жақын, шалғай маңайда орналасқан, билік көпшілік назарына ілікпеуі үшін таңдалған жер еді. Кениатта, Билдад Каггия, Фред Кубай, Пол Нгеи, Ачиенг Онеко және Кунгу Карумба – «Капенгурия алтылығы» сотқа тартылды. Айыпталушылар халықаралық және көпұлтты қорғаушы адвокаттар тобын жинады, олардың ішінде Шаман Лалл, Х.О. Дэвис, Ф.Р.С. Де Соуза және Дадли Томпсон, сондай-ақ британдық адвокат және парламент мүшесі Денис Ноуэлл Притт болды. Притттің қатысуы бұқаралық ақпарат құралдарының кең назарына ілікті; сот барысында ол үкімет тарапынан қысымға ұшырап, өлім туралы шағымдар алды. Таңдалған судья Рэнсли Такер Кенияның Жоғарғы сотынан жақында зейнеткерлікке шыққан еді; үкімет оның олардың ісіне көңіл бөлетінін біліп, оны қадағалау үшін 20 000 фунт стерлинг берді. Сот бес айға созылды: басты куәгер Роусон Махария жалған куәлік бергені анықталды; судья жақында ерекше үлкен зейнетақы алған және сол кездегі колониялық губернатор Эвелин Бэрингпен құпия байланыста болды. Прокуратура Кениаттаның немесе басқа да айыпталушылардың Мау Мауды басқаруға қатысы бар екенін дәлелдей алмады. 1953 жылдың сәуірінде судья Такер айыпталушыларды кінәлі деп тапты. Ол оларды жеті жылға қатаң еңбекпен, содан кейін белгілі бір аумақтан рұқсатсыз шығуға тыйым салатын мерзімі шексіз шектеуге соттады. Сотта сөз сөйлеген Кениатта өзінің және басқаларының судьяның шешімін мойындамайтынын мәлімдеді. Олар үкімет оларды КАУ-ды жабу үшін айыптаушы ретінде пайдаланғанын айтты. Кейінірек тарихшы Вуньябари О. Малоба бұл сотты «алдын ала шешімі белгіленген, саяси мақсатта өткізілген сот» деп сипаттады. Үкімет сот шешімінен кейін кең ауқымды шаралар қабылдады, 1953 жылдың маусымында КАУ-ға тыйым салып, елдегі тәуелсіз мектептердің көпшілігін, соның ішінде Кениаттаның мектебін де жапты. Ол оның Гатундудағы жерін тартып алып, үйін бұзды. Кениатта мен басқалары Локитаунгқа қайтарылды, олар апелляциялық процестің нәтижелерін күтіп, тергеу изоляторында болды. Притт Такердің дұрыс емес ауданға судья ретінде тағайындалғанын көрсетті, бұл сот процесін күштен шығаратын техникалық бұзушылық еді; Кенияның Жоғарғы соты келісті және Кениатта мен басқалары 1953 жылдың шілдесінде босатылды, бірақ бірден қайтадан тұтқындалды. Үкімет бұл істі Шығыс Африка апелляциялық сотына апарды, ол тамызда Жоғарғы соттың шешімін жоққа шығарды. 1953 жылдың қазан айында апелляциялық процеске қайтадан кірісті, ал 1954 жылдың қаңтарында Жоғарғы сот Онекодан басқа барлық айыпталушыларға тағылған айыптарды күшінде қалдырды. Соңында Притт бұл істі Лондондағы Құпия Кеңеске жеткізді, бірақ олар түсіндірме бермейтін күйі өтінішін қабылдамады. Кейін ол бұл іс өзінің мансабында ұсынған ең күшті істерінің бірі болғанына қарамастан, екенін атап өтті. Мюррей Браунның пікірінше, олардың бұл істі қабылдамау шешіміне құқықтық емес, саяси факторлар ықпал еткен.

Түрмеде отырған кезі: 1954-1961

Апелляциялық процесте Локитаунгта түрме салынды, онда Кениатта мен тағы төртеуі қамалды. Басқалары күннің ыстығында тас бұзуға мәжбүр болды, ал Кениатта жасының үлкендігіне байланысты олардың аспазы болып тағайындалды, күнделікті бұршақ пен пошодан тағам дайындады. 1955 жылы П. де Робек аудандық офицер болды, содан кейін Кениатта мен басқа тұтқындарға көбірек жеңілдік жасалды. 1954 жылдың сәуірінде оларға Мау Маудың қолға түскен командирі Уарухиу Итоте қосылды; Кениатта онымен дос болып, оған ағылшын тілінен сабақ берді. 1957 жылы тұтқындар екі қарсыласатын топқа бөлінді, бірінде Кениатта мен Итоте, екіншісінде KAU мүшелері, енді өздерін «Ұлттық демократиялық партия» деп атады. Бірде оның қарсыласының бірі таңғы астан кезіп бара жатып Кениаттаны пышақтап өлтіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Кениаттаның түрмеде денсаулығы нашарлады; қолдарына кигізілген бұғаулар аяқтарына қиындық туғызды және денесінің барлық жерінде экзема пайда болды. Кениаттаның түрмеге қамалуы оны көптеген кениялықтар үшін саяси шейітке айналдырып, оның беделін арттырды. Лоо антиколониялық белсендісі Жаромоги Огинга Одинга Кениаттаны босатуға алғашқы болып шақырды, бұл мәселе Кенияның антиколониялық белсенділері арасында қолдау тапты. 1955 жылы британдық жазушы Монтагу Слейтер, Кениаттаның жағдайына көңіл бөлген социалист, «Джомо Кениаттаның соты» атты кітабын шығарды, ол осы істің мән-жайын кеңінен таныстырды. 1958 жылы Кениаттаға қарсы мемлекеттік сотта басты куә болған Роусон Махария, оның Кениаттаға қарсы берген куәлігі жалған екенін растайтын мәлімдемеге қол қойды, бұл кеңінен жарияланды. 1950 жылдардың соңында түрмедегі Кениатта Африка құрлығындағы африкалық ұлтшылдықтың символына айналды. 1959 жылдың сәуірінде Кениатта Локитаунгтан босатылды. Әкімшілік оған шектеу шараларын қойды, оны Лодвардың шалғай аймағында тұруға мәжбүр етті, онда ол күніне екі рет аудандық комиссарға есеп беруге тиіс болды. Сол жерде оған әйелі Нгина қосылды. 1961 жылдың қазан айында олардың тағы бір ұлы Ухуру, кейін Нёкаби атты қызы және Мухохо атты тағы бір ұлы дүниеге келді. Кениатта Лодварда екі жыл өтті. Кенияның губернаторы Патрик Мюр Ренисон бұл қажеттілік екенін мәлімдеді; 1961 жылдың наурыз айында сөйлеген сөзінде ол Кениаттаны «қараңғылық пен өлімге бастайтын африкалық көшбасшы» деп сипаттап, оны босатса, зорлық-зомбылық басталады деді. Бұл мерзімі белгісіз қамауда ұстауды халықаралық деңгейде британ империализмінің қатыгездігінің көрінісі деп түсіндірді. Оны босату туралы Қытай үкіметі, Үндістанның Неруі және Танганьиканың премьер-министрі Джулиус Ньерре шақырды. Кваме Нкрума, Кениаттаны 1940 жылдардан бері білетін және қазір жаңа тәуелсіз Гананың президенті, бұл мәселені британ премьер-министрі Гарольд Макмилланмен және Ұлыбританияның басқа да лауазымды тұлғаларымен жеке көтеріп, Гана үкіметі Кениатта босатылған жағдайда оған баспана ұсынды. 1960 жылы Тунисте және 1961 жылы Каирде өткен Бүкіл Африка халықтарының конференцияларында оны босатуға шақыратын қарарлар қабылданды. Кенияның Үндістан Конгресінің белсенділері оны босатуға шақырды, ал колониялық үкімет жүргізген сауалнама Кенияның түпкілікті африкалықтарының көпшілігі осыны қалайтынын көрсетті. Осы уақытқа дейін Кенияның тәуелсіздігі сөзсіз болды, өйткені Ұлыбритания империясы Азияның көп бөлігінде ыдырады және Макмиллан өзінің «Өзгерістің желі» сөйлемін жасады. 1960 жылдың қаңтар айында британ үкіметі Кенияны азат ету ниетін білдірді. Ол Кенияның отаршылдыққа қарсы қозғалысының өкілдерін Лондонның Ланкастер Хауста өтпелі кезеңді талқылауға шақырды. 65 орындық жаңа заң шығарушы кеңес сайлауы туралы келісімге қол жеткізілді, оның 33-і қара африкалықтарға, 20-сы басқа этникалық топтарға және 12-сі жалпыұлттық сайлаушылар сайлаған «ұлттық мүшелер» ретінде бөлінді. Кения саясатының болашағының кілті Кениатта екені барлық тарапқа анық болды. Ланкастер Хаустағы келіссөздерден кейін отаршылдыққа қарсы қозғалыс екі партияға бөлінді: Кикую және Луо үстемдігіндегі Кения Африка Ұлттық Одағы (KANU) және негізінен Календжин және Масаи сияқты кіші этникалық топтардың мүшелері басқарған Кения Африка Демократиялық Одағы (KADU). 1960 жылдың мамыр айында KANU Кениаттаны өзінің президенті етіп ұсынды, бірақ үкімет оған вето қойды, ол Мау Маудың бастамашысы болды деп мәлімдеді. KANU кейін Кениатта босатылмаса, үкіметке қатыспайтынын мәлімдеді. KANU 1961 жылдың ақпан айындағы сайлауда Кениаттаның қамауда ұсталу мәселесін насихаттап, көпшілік дауыс жинады. KANU десе де үкімет құрудан бас тартты, оның орнына KADU басшылығымен кіші партиялардың коалициясы құрылды. Кениатта осы оқиғаларға қанық болды, бірақ ол KANU немесе KADU партияларын қолдаудан бас тартып, екі партияның арасында біртүтас болуды талап етті.

Тәуелсіздікке дайындық: 1961-1963

Ренисон Кения тәуелсіздікке қол жеткізбей тұрып Кениаттаны босатуға шешім қабылдады. Ол сайлау алдында Кениаттаның қоғам алдында танылуы халықты Ренисон зорлықшыл экстремист деп санайтын адамға дауыс беруден қайтарады деп ойлады. 1961 жылдың сәуір айында үкімет Кениаттаны Маралалға ұшақпен жеткізді, онда ол айыптаулардан өзін кінәлі емес деп мәлімдеді, бірақ журналистерге ешқандай ашу-реніш сақтамайтынын айтты. Ол ешқашан зорлық-зомбылықты немесе Мау Мау қолданған заңсыз ант беру жүйесін қолдамағанын, сондай-ақ ешқашан марксист болмағанын мәлімдеді: «Мен соңына дейін африкалық националист болып қаламын». Тамыз айында ол Кикуюландтағы Гатундуға көшірілді, онда оны 10 000 адам күтіп алды. Ол жерде колониялық үкімет оған бұрын қиратылған үйінің орнына жаңа үй салдырды. Енді бос адам болған соң, ол Найроби мен Момбаса сияқты қалаларға барып, көпшілік алдында сөз сөйледі. Бостандыққа шыққаннан кейін Кениата Кенияның болашақ басшысы ретінде жалғыз мүмкін нұсқа екенін қамтамасыз етуге кірісті. Тамыз айында ол Киамбуда Ренисонмен кездесіп, BBC-дің Face to Face бағдарламасына сұхбат берді. 1961 жылдың қазан айында Кениата KANU-ға ресми түрде қосылып, оның төрағасы болды. 1962 жылдың қаңтарында ол KANU-дың Форт-Холл сайлау округінен қарсылығызсыз сайланды, өйткені бұрынғы депутат Кариуки Ньиири отставкаға шықты. Кениата Африканың басқа да аймақтарына сапар шекті, 1961 жылдың қазан айында Танганьикаға, ал қараша айында Эфиопияға, олардың үкіметтерінің шақыруымен барды. Кения алдындағы маңызды мәселе – Сомалимен қатар Солтүстік-Шығыс провинциясындағы шекаралық дау болды. Бұл аймақты этникалық сомалилер мекендеген және оның Кенияның емес, Сомалидің бөлігі болуын талап еткен. Кениата бұған келіспеді, жердің Кенияда қалуын талап етіп, Кениядағы сомалилер «түйелерін жинап, Сомалиге кетсін» деді. 1962 жылдың маусым айында Кениата Могадишуге барып, Сомали билігімен бұл мәселені талқылады, бірақ екі тарап та келісімге келе алмады. Кениата ақ нәсілді қоныс аударушылардың сенімін жеңіп алуға тырысты. 1962 жылы ақ нәсілділер елдің экспорттық тауарындарының 80%-ын өндірді және экономиканың маңызды бөлігі болды, бірақ 1962 мен 1963 жылдар аралығында олар айына 700 адамнан көшіп кетті; Кениата бұл ақ нәсілділердің кетуі экономикаға зиян келтіретін мидың ағылып кетуіне және біліктілік тапшылығына әкеледі деп қорқады. Ол сондай-ақ ақ нәсілді азшылықтың сенімі Кения экономикасына батыстың инвестицияларын тарту үшін маңызды екенін білді. Кениата билікке келген кезде, егер оларды алмастыратын қабілетті қара нәсілді адамдар болмаса, ақ нәсілді мемлекеттік қызметкерлерді жұмыстан шығармайтынын айтты. Ол жетістікке жетіп, бірнеше танымал ақ кениялықтар келесі сайлауда KANU-ны қолдады. 1962 жылы ол Ланкастер Хауста өткен конференцияға қатысу үшін Лондонға оралды. Онда KANU және KADU өкілдері жаңа конституцияны жасау үшін британдық шенеуніктермен кездесті. KADU олар Majimbo деп аталатын жүйеде ұйымдастырылған федералистік мемлекетті, алты дербес аймақтық билік органдарымен, екі палаталы заң шығарушы органмен және бір жылдық мерзімге үкімет басшысы ретінде қызмет ететін айналмалы төрағаны таңдайтын орталық Министрлер кеңесімен қалаған. Ренисонның әкімшілігі мен көптеген ақ қоныс аударушылар бұл жүйені жақтады, өйткені ол күшті орталық үкіметтің радикалды реформаларды жүзеге асыруына жол бермейтін. KANU Маджимбоға қарсы болды, ол қалыптасқан мүдделерге қызмет етеді және бүкіл Кенияда тең мүмкіндіктерді жоққа шығарады деп сенді; олар сондай-ақ үкіметтің сайланған басшысын талап етті. Кениатаның шақыруымен KANU KADU-ның кейбір талаптарына келісті; ол билікке келген кезде конституцияны өзгерте алатынын білді. Жаңа конституция Кенияны алты аймаққа бөлді, әрқайсысында аймақтық ассамблеясы болды, сонымен қатар күшті орталық үкімет және жоғары және төменгі палатасы болды. Тәуелсіздікке дейін уақытша коалициялық үкімет құрылатынына келісілді, бірнеше KANU саясаткерлеріне министрлік лауазымдар берілді. Кениата Конституциялық істер және экономикалық жоспарлау жөніндегі мемлекеттік министр лауазымын қабылдады. Британ үкіметі Ренисонды жергілікті африкалықтармен тым ыңғайсыздық сезінетіндіктен тәуелсіздікке көшуді қадағалауға жарамсыз деп санады және оны 1963 жылдың қаңтарында Кенияның губернаторы ретінде Малкольм Макдональдпен алмастырды. Макдональд пен Кениатаның достығы жақсы болды; британдық соңғысын «тәуелсіз елдің ең дана және, мүмкін, ең күшті, сондай-ақ ең танымал премьер-министрі» деп атады. Макдональд Кенияның тәуелсіздігіне дайындық жоспарларын жеделдетті, күте беру ұзақ болса, африкалық националистер арасында радикалды идеялардың таралу мүмкіндігі артады деп сенді. Сайлау мамыр айына белгіленді, ал өзін-өзі басқару маусымда, толық тәуелсіздік 1964 жылдың желтоқсан айында күтілуде.

Премьер-министр қызметі: 1963-1964

1963 жылғы мамырдағы жалпы сайлауда Кенияттаның KANU партиясы KADU, Акамба халық партиясы және түрлі тәуелсіз үміткерлермен күш сынасты. KANU өкілдер палатасындағы 124 орынның 83-ін жеңіп алды; KANU көпшілік үкіметі бұрынғы коалицияның орнына келді. 1963 жылғы 1 маусымда Кениата Кенияның тәуелсіз үкіметінің премьер-министрі болып ант берді. Кения монархия болып қала берді, мемлекет басшысы – Елизавета II патшайым. 1963 жылғы қарашада Кениятта үкіметі премьер-министрге құрметсіздік көрсетуді қылмыстық құқық бұзушылық деп жариялаған заң қабылдады, жазасы – елден қуу. Кенияттаның тұлғасы жаңа мемлекет құрылысының маңызды бөлігіне айналды. Желтоқсан айында Найробидегі Деламер даңғылы Кениятта даңғылы деп аталып, елдің Ұлттық Ассамблеясының жанына оның қоладан жасалған мүсіні орнатылды. Кенияттаның суреттері дүкендердің терезелерінде кеңінен ілінді, ал оның бейнесі жаңа валютада басылды. 1964 жылы Оксфорд университетінің баспасы Кенияттаның сөздерінің жинағын "Харамби!" деген атпен жариялады. Кенияның алғашқы кабинетіне тек кикую ғана емес, луо, камба, киси және мараголи тайпаларының өкілдері де кірді. 1963 жылғы маусымда Кениата Найробиде Джулиус Ньерре және Уганда президенті Милтон Оботемен кездесті. Үштік үш елдің (жанзибарлықтармен бірге) бірігіп Шығыс Африка Федерациясын құру мүмкіндігін талқылады, оның жыл соңына дейін іске асырылатыны туралы уағдаласты. Бірақ жеке өмірде Кениата бұл келісімге күдікпен қарады, ал 1964 жылға келгенде федерация құрылмады. Кениядағы радикалды топтар оны жобаны іске асыруға шақырып, 1964 жылғы мамырда Кениата федерацияны жеделдетуді талап ететін резолюцияны қабылдаудан бас тартты. Ол федерация туралы әңгімелердің Кенияның Ұлыбританиядан тәуелсіздік алуын жеделдету үшін жасалған амал екенін мәлімдеді, бірақ Ньерре мұны жоққа шығарды. Ақ қоныс танушылармен жақсы қарым-қатынасты сақтай отырып, 1963 жылғы тамызда Кениата Накуруда 300 ақ фермермен кездесті. Ол оларға тәуелсіз Кенияда қауіпсіз және құрметпен қабылданатынына сендірді, сондай-ақ өткендегі қақтығыстарды кешіру және ұмыту туралы айтты. Ақтардың қолдауын алуға тырысқанымен, ол үнді халқына қатысты сондай әрекет жасаған жоқ. Кениядағы көптеген африкалықтар сияқты, Кениата да осы қауымға наразылық білдірді, олардың елдің тәуелсіздігіне қосқан үлесіне қарамастан. Ол сонымен қатар қалған Мау-Мау жауынгерлерін орманды тастап, қоғамға оралуға шақырды. Кенияттаның билігі кезінде олардың көпшілігі жұмыссыз қалды, жұмыссыздық оның үкіметінің алдындағы ең маңызды мәселелердің біріне айналды. 1963 жылғы 12 желтоқсанда тәуелсіздік мерекесіне арналған салтанатты шаралар арнайы салынған стадионда өтті. Салтанат барысында Ұлыбритания монархиясын білдіретін Эдинбург герцогы Филипп Кенияттаға елді басқару құқығын ресми түрде тапсырды. Шараға Мау-Маудың жетекші тұлғалары да қатысты. Сөз сөйлеген Кениата бұл күнді "Кения тарихындағы ең ұлы күн және менің өмірімдегі ең бақытты күн" деп атады. Ол Эдна мен Питерді шараға шақырған, Кенияда оларды Кенияттаның басқа әйелдері құшақ жарып қарсы алды. Солтүстік шекаралық аймақ (NFD) мәселесі бойынша Сомалимен даулар жалғасты. Кенияттаның билігінің көп бөлігінде Сомали оның үкіметіне ең үлкен қауіп болып қала берді. Сомалидегі шифта партизандарының аймақтағы кездейсоқ зорлық-зомбылыққа қарсы күресу үшін Кениата 1963 жылғы желтоқсанда әскерилерді жіберді және 1964 жылғы қыркүйекте NFD-де тұтқындау және тәркілеуге кең өкілеттік берді. Кения армиясына көмек көрсету үшін британдық әскерлер де жұмылдырылды. Кениата ішкі оппозицияға да тап болды: 1964 жылғы қаңтарда армияның бір бөлігі Найробиде бүлік көтерді, ал Кениата британдық армияны бүлікке басуға шақырды. Сол айда көршілес Уганда мен Танганьикада да осындай қарулы көтерілістер болды. Кениятта бүлікке қатты ашуланып, алаңдады. Ол бүлікшілерді ашық сөккен, Кенияда заң мен тәртіптің қажеттілігін баса көрсетті. Әскери тәртіпсіздіктерді болдырмау үшін ол әскер, полиция және түрме қызметкерлерінің жалақысын қайта қарастырды, нәтижесінде жалақылар көтерілді. Кениата парламенттік оппозицияны бақылауға алуды қалағандықтан, 1964 жылғы қарашада KADU партиясы ресми түрде таратылып, оның өкілдері KANU партиясына қосылды. KADU партиясының екі жетекші мүшесі Рональд Нгала мен Даниэль арап Мой Кенияттаның ең адал қолдаушыларына айналды. Осылайша Кения де-факто бір партиялық мемлекетке айналды.

Төрағалық ету: 1964-1978

1964 жылдың желтоқсанында Кения ресми түрде республика болып жарияланды. Кениятта мемлекет басшысы және үкімет басшысы қызметтерін біріктіре отырып, елдің атқарушы президенті болды. 1965 және 1966 жылдары қабылданған бірнеше конституциялық түзетулер президенттің билігін күшейтті. Мысалы, 1966 жылдың мамырындағы түзету президентке мемлекет қауіпсіздігіне қауіп төнді деп есептеген жағдайда, сот шешімісіз адамдарды ұстауға бұйрық беру құқығын берді. Кенияның екінші ірі этникалық тобы – луо тайпасының қолдауын алу үшін Кениятта луо Огинга Одинганы вице-президент етіп тағайындады. Халықтың шамамен 20 пайызын құрайтын кикуйю тайпасы елдің маңызды мемлекеттік және әкімшілік лауазымдарының көп бөлігін әлі де иеленді. Бұл, көптеген кениялықтардың тәуелсіздікке қол жеткеннен кейін британдық элитаның үстемдігінің орнына кикуйю элитасының үстемдігі келді деген пікірге әкелді. Кенияттаның өткенді кешіру және ұмыту туралы шақыруы оның үкіметінің негізгі қағидасы болды. Ол бұрынғы отаршылдық жүйенің кейбір элементтерін, әсіресе құқық тәртібі саласында сақтап қалды. Полиция және әскери құрылымдар көбінесе өзгеріссіз қалды. Ақ кениялықтар сот жүйесінде, мемлекеттік қызметте және парламентте жоғары лауазымдарда қалды, ал Брюс Маккензи мен Хамфри Слэйд сияқты ақ кениялықтар Кенияттаның сенімді адамдарының қатарында болды. Дегенмен, Кения үкіметі еуропалық және азиялық азшылықтарға екі азаматтық алуға рұқсат беру идеясын қабылдамады, осы қауымдардың тәуелсіз Кения мемлекетіне толық адалдық танытуын күтті. Әкімшілік тек қана ақтарға арналған клубтарға көпұлттық қабылдау саясатын қабылдауға қысым жасады, ал 1964 жылы бұрын еуропалық оқушыларға арналған мектептер африкалықтар мен азиялықтар үшін ашылды. Кениятта үкіметі біртұтас кениялық ұлттық мәдениетті қалыптастырудың қажеттілігіне сенді. Осы мақсатта, ол миссионерлер мен отаршыл билік "примитивті" деп есептеген жергілікті африкалық мәдениеттердің қадір-қасиетін арттыруға күш салды. Шығыс Африка әдебиет бюросы жергілікті жазушылардың еңбектерін жариялау үшін құрылды. Кения мәдени орталығы жергілікті өнер мен музыканы қолдады, жүздеген дәстүрлі музыка және би ұйымдары құрылды. Кениятта жеке өзі осындай өнерлеу шаралары барлық ұлттық мерекелерде өткізілуін қадағалады. Тарихи және мәдени ескерткіштерді сақтауға көмек көрсетілді, отаршылдық тұлғалардың есімдерін сақтайтын көшелердің аттары өзгертілді және колониализмнің символдары – мысалы, Найроби қаласының орталығындағы британдық отаршыл Хью Чолмонделлидің, 3-ші барон Деламердің мүсіні алынып тасталды. Үкімет суахили тілін ұлттық тіл ретінде қолдануға ынталандырды, бірақ ағылшын тілі парламенттегі пікірталастар мен мектептер мен университеттердегі оқыту тілі болып қала берді. Тарихшы Роберт М. Максон "Кеньятта дәуірінде нақты ұлттық мәдениет қалыптаспады" деп атап өтті, көптеген өнер және мәдени көріністер кең мағынадағы кениялықтық сезіміне қарағанда нақты этникалық топтарды бейнелейді, ал батыс мәдениеті елдің элитасына күшті әсер етті.

Экономикалық саясат

Тәуелсіз Кенияның экономикасы отаршылдық үстемдікпен тығыз байланысты қалыптасты; ауыл шаруашылығы басымдық құрғанмен өнеркәсіп шектеулі болды, ал негізгі тауарларды экспорттауға және капитал мен өндірілген тауарларды импорттауға зор мән берілді. Кениятта билігі тұсында бұл экономиканың құрылымы түбірлі өзгермеді, сыртқы бағытталған және көпұлтты корпорациялар мен шетелдік капиталдың ықпалында қала берді. Кенияттаның экономикалық саясаты капиталистік және кәсіпкерлік сипатта болды, ешқандай айқын социалистік бағыттарды ұстанбады; оның басты мақсаты – тең бөлістен гөрі экономикалық өсімге қол жеткізу болды. Үкімет шетелдік инвестицияларды ынталандыру үшін заңдар қабылдады, Кенияның экономикалық дамуына ғылыми және техникалық салаларда шетелдік мамандардың қажет екенін мойындады. Кениятта тұсында батыс компаниялары Кенияны инвестиция үшін қауіпсіз және тиімді орын деп санады; 1964 және 1970 жылдар аралығында Кениядағы ірі шетелдік инвестициялар мен өнеркәсіп шамамен екі есеге өсті. Экономикалық саясатына қарамастан, Кениятта экономикалық және әлеуметтік дамуды тең бөлуді көздейтін демократиялық социалистік мемлекет құратынын жариялады. 1965 жылы Томас Мбоя экономикалық жоспарлау және даму министрі болған кезде үкімет «Африкалық социализм және Кенияда жоспарлауға қолданылуы» деген тақырыптағы сессиялық құжатты жариялады, онда ол «африкалық социалистік» экономикалық модельге адалдығын ресми түрде мәлімдеді. Сессияда жеке капиталдың маңызды рөлі бар аралас экономика ұсынылды, Кениятта үкіметі ұлттық қауіпсіздікке қауіп төнген жағдайларда ғана мемлекеттендіруді қарастыратынын атап өтті. Солшыл сыншылар құжатта бейнеленген «африкалық социализм» отаршылдық экономикадан елеулі алшақтық көздемейтінін атап көрсетті. Кенияның ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп секторларында еуропалықтар басымдық құрды, ал саудасы мен коммерциясы азиялықтардың қолында болды. Кенияттаның ең маңызды міндеттерінің бірі – экономиканы жергілікті халықтың бақылауына алу болды. Кениятта үкіметі азиялықтарға тиесілі бизнеске қысым көрсетіп, оларды африкалық кәсіпкерлермен алмастыруды көздеді. 1965 жылғы сессиялық құжат Кения экономикасын «африкаландыруды» уәде етті, үкімет «қара капитализмді» қолдады. Үкімет қара кәсіпкерлерге несие беру үшін Индустриялық және коммерциялық даму корпорациясын құрды және Кения Ұлттық сақтандыру компаниясының 51% үлесін иеленді. 1965 жылы үкімет негізгі тауарлар саудасын жергілікті халықтың бақылауына алу үшін Кения Ұлттық сауда корпорациясын құрды, ал 1967 жылғы Сауда лицензиялау заңы шетел азаматтарының күріш, қант және жүгері саудасына қатысуына тыйым салды. 1970 жылдары бұл тыйым сабын, цемент және тоқыма саудасына дейін кеңейтілді. Бұл шаралардың салдарынан көптеген британдық азаматтығын сақтап қалған азиялықтар қиын жағдайға түсті. 1967 жылдың соңы мен 1968 жылдың басында Кениялық азиялықтардың саны көбейіп, Ұлыбританияға көшіп кетті; 1968 жылдың ақпан айында заңдық өзгерістер олардың құқығын жойғанға дейін көптеген адамдар асығыс түрде көшіп кетті. Кениятта кетіп бара жатқандарға ықылас танытпады: «Кенияның африкалық ел ретіндегі танылуы, оған мүддесі жоқ топтардың қалауларымен өзгертілмейді». Кениятта билігі тұсында жемқорлық үкіметте, мемлекеттік қызметте және бизнес ортасында кеңінен таралды. Кениятта мен оның отбасы 1963 жылдан кейін мүлікті жаппай сатып алу арқылы байып, осы жемқорлыққа тікелей қатысты. Олардың Орталық, Рифт аңғары және Жағалау провинцияларындағы сатып алулары жерсіз қалған кениялықтардың арасында наразылық тудырды. Оның отбасы президенттік лауазымын пайдаланып, мүлікті сатып алудың заңдық немесе әкімшілік кедергілерін жоюға тырысты. Кениятта отбасы жағалаудағы қонақ үй бизнесіне де көп инвестиция жасады, Кениятта жеке өзі «Леонард Бич» қонақүйіне ие болды. Олардың басқа да бизнестері: Tsavo ұлттық паркінде рубин өндіру, казино бизнесі, орманды кең ауқымда жоюға себеп болған ағаш көмірінің саудасы және пил сүйегі саудасы. Кениялық баспасөз Кенияттаға көбінесе адал болғандықтан, бұл мәселеге терең үңілген жоқ; ол қайтыс болғаннан кейін ғана оның жеке баюының ауқымын ашатын жариялымдар пайда болды. Кениялық жемқорлық және Кенияттаның осы істе атқаратын рөлі Ұлыбританияда жақсы белгілі болды, бірақ оның көптеген британдық достары – Макдональд пен Брокуэй сияқты – Кенияттаның жеке қатысы жоқ деп сенді. Кенияттаның экономикалық саясатындағы кемшіліктеріне қарамастан, тәуелсіз Африканың көптеген елдерімен салыстырғанда, Кенияның экономикалық жетістіктері Кениятта билігі тұсында ерекше болды. 1963 жылғы желтоқсан айында тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдары Кения экономикалық өсудің жоғары деңгейіне қол жеткізіп, экономикалық «муғжұз» деп танылды. Дүниежүзілік банк деректеріне сәйкес, Кенияның экономикасы 1965 жылдан 1980 жылға дейін жылына 6,4 пайыздық орташа өсімді көрсетті. Сахара асты Африкасындағы 40-тан астам тәуелсіз елдің арасында осы көрсеткішті 3 ғана ел басып өтті: Нигерия, Кот-д’Ивуар және Ботсвана. Кенияттаның табысының себебі – ауыл шаруашылығы саласына, әсіресе шай және кофе сияқты ақшалық дақылдарға назар аударуы болды. Осы балалардың арасында Маргарет Кенияттаның ең жақын серігі болды. Сотта Кениятта өзін христиан деп сипаттады: «Мен ешқандай нақты дінге жатпаймын. Мен христиандыққа тұтас сенемін». Арнольд Англияда Кенияттаның христиандыққа адалуы «жайсыз» болғанын айтты. Лондонда болған кезде Кениятта Гайд-парктегі Спикерлер бұрышындағы атеист спикерлерге қызығушылық танытты, ал ирландиялық мұсылман досы Кенияттаны Ислам дініне көшуге көндіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Түрмеде отырған кезде Кениятта Стоктың берген кітаптары арқылы Ислам, индуизм, буддизм және конфуциандық діндерді зерттеді. Осы кезеңде Израиль дипломаты Ашер Найм оны барып көрді, Кениятта «дінге бейім емес болғанымен, Киелі кітапқа құрметпен қарағанын» байқады. Өзін христиан деп көрсеткенімен, ол көптеген еуропалық миссионерлердің көзқарасын шыдамады, әсіресе африкалықтың барлығын жамандық деп қарауына наразы болды. «Mount Kenya-ға бет бұруда» ол миссионерлердің ата-бабаларға құрмет көрсетуге деген теріс көзқарасына қарсы шықты, оны «ата-бабалармен қарым-қатынас» деп атады. Осы кітапқа арналған алғы сөздерінде Кениятта «африкалық бостандық үшін күресте» ата-бабалар рухтарын шақырып өтті.

Мұра

Кенияда Кениатта "Ұлт әкесі" деп есептелді және оған "Ұлы қарт" деген мағынаны білдіретін суахили тіліндегі "Мзее" деген бейресми лақап берілді. 1963 жылдан қайтыс болғанға дейін елде оның төңірегінде жеке тұлғаға табыну культы қалыптасты, ол Кения ұлтшылдығын Кениаттаның өзінің тұлғасымен байланыстыруға тырысты. Кениаттаның ұлттың танымал символы ретінде қолданылуы олардың аттарының ұқсастығымен күш алды. Ол тек кикуйю және кениялықтар үшін ғана емес, сонымен қатар африкалықтар үшін де әкелік бейнеге ие болды. Малобаның мәлімдемесінше, 1963 жылдан кейін Кениатта әлемдік аренада "тәуелсіздік алғаннан кейінгі ең танымал африкалық көшбасшы" атанды, ал Батыс елдері оны "құрметті мемлекет қайраткері" деп мақтады. Оның пікірлері консервативті африкалық саясаткерлер де, Батыс көшбасшылары да "жоғары бағалады". Кенияның басшысы болғаннан кейін, оның коммунизмге қарсы ұстанымы Батыста қолдау тапты, ал кейбір Батысқа жақын үкіметтер оған сыйлықтар берді; мысалы, 1965 жылы ол Папа Павел VI-дан және Оңтүстік Корея үкіметінен медальдар алды. 1974 жылы Арнольд Кениаттаны "қазіргі уақытта тірі жүрген ең көрнекті африкалық көшбасшылардың бірі" деп атады, ол "Кениямен біртекті" болды. Ол Кениаттаның "ең шебер саясаткерлердің бірі" болғанын, сондай-ақ "1945 жылдан бері африкалық ұлтшылдық жетістіктерінің ұлы сәулетшісі" ретінде танылғанын айтты. Кеннет О. Ньягена оны "20-шы ғасырдың ең ұлы тұлғаларының бірі" деп сипаттады, ол "құқықтары, әділеттілік және бостандық үшін күрескен кениялықтар үшін нұршашар, біріктіруші күш болды", ал оның "зор интеллекты Кения шекарасынан тыс адамдарға күш-қуат пен жігер берді". 2018 жылы Малоба оны "заманауи африкалық ұлтшылдықтың аңызға айналған негізін қалаушыларының бірі" деп сипаттады. Берман мен Лонсдейл оның еңбектерін зерттегенде, оны алғашқы кикуйю жазушыларының бірі және оның жарияланымдары үшін "пионер" деп атады; "оның өкілдік жетістігі ерекше болды".

Ішкі ықпал және өлімнен кейінгі бағалау

Максон атап өткендей, денсаулық сақтау және білім беру салаларында Кения Кениатта басшылығымен «колониалдық мемлекет алдыңғы 60 жылда жеткеннен гөрі он жарым жылда көбірек нәтижеге қол жеткізді». Кениаттаның қайтыс болуына дейін Кенияның өмір сүру ұзақтығы Сахарадан оңтүстік Африканың көп бөлігінен жоғары болды. Бастауыш, орта және жоғары білім беру кеңейді, ал ел Кениялық балаларға жалпы бастауыш білім беру мақсатына жету үшін Максон «үлкен қадамдар» деп атағандай, ілгері жылды. Тағы бір маңызды жетістік – мектептерде, қоғамдық орындарда және әлеуметтік клубтардағы нәсілдік сегрегацияның колониалдық кезеңдегі жүйесін бейбітшілікпен және минималды бұзылыстармен жою болды. Кенияның ақ нәсілді қоныс аударушылары Кениаттаны өмірінің көп бөлігінде наразы және агитатор ретінде қарастырды; олар үшін ол жек көру мен қорқыныш нышаны болды. Арнольд атап өткендей, «Британдық Африканың барлық аймақтарында, мүмкін, Нкрумадан басқа, отарлаушылар мен отарлаушы билік екеуі де Кениатта сияқты ашу, қорлау және ыза білдірген ешкім болған жоқ». Кейбіреулер Кениаттаны «жанды Шайтан» деп атады. Бұл ақ нәсілділердің наразылығы 1950-1952 жылдар аралығында ең жоғары деңгейге жетті. 1964 жылға қарай бұл бейне көбінесе өзгерді, ал көптеген ақ қоныс аударушылар оны «Жақсы ескі Мзи» деп атады. Мюррей Браун көптеген адамдар үшін Кениаттаның «келісу туралы үндеуі, 'кешіру және ұмыту' оның еліне және тарихқа ең үлкен үлесі болды» деген пікірін білдірді. Очиенг үшін Кениатта Кениядағы «консервативті әлеуметтік күштер мен тенденциялардың бейнесі» болды. Президенттік лауазымының соңына қарай көптеген жас кениялықтар – Кениаттаның тәуелсіздікке қол жеткізудегі рөлін құрметтесе де, оны реакционер деп санады. Кения қоғамын түбегейлі өзгертуді қалағандар Кенияны оңтүстік көршісі, Джулиус Ньереренің Танзаниясымен салыстырып, көбінесе жағымсыз пікір білдірді. Одинга сияқты солшылдардың Кениаттаның басшылығына сын айтуы Франц Фанонның Африкадағы отаршылдықтан кейінгі басшыларға айтқан сынына ұқсас болды. Мысалы, марксистік теорияға сүйене отырып, Джей О'Брайен Кениатта билікке «болашақ буржуазияның өкілі ретінде» келді деп мәлімдеді, бұл коалиция «өте басым шағын буржуазиялық африкалық топтардан» тұрды, олар жай ғана британдық отарлаушыларды және «азиялық коммерциялық буржуазияны» өздерімен алмастырғысы келді. Ол британдықтардың Кениаттаны қолдағанын, оны өсіп келе жатқан жұмысшы және шаруа күштеріне қарсы қорғаныш ретінде қарастырғанын және неоколониалды үстемдікті сақтайтынын айтты. Сол сияқты солшыл сыншы, марксистік жазушы Нгуги ва Тхенго «бұл жерде халқын ешқандай қанау, ешқандай қысымсыз уәде етілген жерге бастау үшін тарих шақырған қара Мұса болды, бірақ ол бұл жағдайға сай келмеді» деді. Нгуги Кениаттаны «20 ғасырдың трагедиялық тұлғасы ретінде қарастырды: ол Ленин, Мао Цзэдун немесе Хо Ши Мин болуы мүмкін еді; бірақ ол Чианг Кай-шек, Пак Чун Хи немесе Пиночет болып аяқтады». Нгуги Кениялық сыншылардың бірі болды, ол Кениатта Мау Мау ардагерлерін еңсергенін, олардың көптегенін кедей және жерсіз қалдырғанын, сондай-ақ оларды ұлттық саясаттың орталық сахнасынан шығаруға тырысқанын айтты. Басқа салаларда да Кениатта үкіметі сынға ұшырады; мысалы, Кенияда әйелдердің құқықтарын ілгерілетуде аз жетістікке жетті. Ассенох Кениаттаның өмірбаянында Гананың Кваме Нкрумамен көп ортақ екенін айтты. Саймон Гиканди Кениатта да Нкрума сияқты «африкалық азаттық туралы әңгімені бастағаны және осы әңгімені құрастырған процеске» есімдері сақталғанын, бірақ сонымен бірге екеуі де «президенттік биліктің, бірпартиялық диктатураның, этностың және жемқорлықтың сақтықсыз құрылысы үшін есімдері сақталды. Олар африкалық тәуелсіздік арманын шындыққа айналдырғаны үшін де, отаршылдықтан кейінгі авторитарлықты ойлап тапқаны үшін де есімдері сақталды». 1991 жылы кениялық заңгер және адам құқықтары жөніндегі белсенді Гибсон Камау Курия федералды жүйені жою, тәуелсіз кандидаттарды сайлауға қатысуға тыйым салу, бірпалаталық заң шығарушы орган құру және төтенше жағдайларды қолданудағы шектеулерді жеңілдету арқылы Кениатта Мои үшін «негіз» салғанын атап өтті. 1970 және 1980 жылдардың соңында Кенияда диктаторлық билікті одан әрі нығайту. 2013 жылғы есепте Кенияның Ақиқат, Әділет және Келісім Комиссиясы Кениаттаны президент ретіндегі билігін пайдаланып, өзіне және отбасына Кенияның бүкіл аумағында үлкен жер учаскелерін бергенін айыптады. Кениатта отбасы Кенияның ең ірі жер иелерінің бірі болып табылады. 1990 жылдарда Нанди, Накуру, Уасин Гишу және Транс Нзоя аудандарындағы тайпалық топтар арасында әлі де үлкен наразылық болды, онда Кениатта үкіметі кезінде еуропалық қоныс аударушылар тартып алған жерлерін қайтарып алмаған, тіпті олардың көбі басқа тайпалардан келген «шетелдіктерге» сатылған. Бұл топтар арасында өтеу талаптары кеңінен таралды, ал 1991 және 1992 жылдары осы аудандарда Кениаттаның ықыласымен жер алғандарға қарсы зорлық шабуылдары болды. Зорлық шабуылдары 1996 жылға дейін сирек болды, Рифт алқабында шамамен 1500 адам қаза тауып, 300 000-нан астам адам көшірілді.