Кіріспе
Кения президенті 1988-2002 жылдары. Даниель Торотич арап Мои (2 қыркүйек 1924 – 4 ақпан 2020) – 1978-2002 жылдар аралығында Кенияның екінші президенті болған кениялық саясаткер. Ол елдегі ең ұзақ қызмет еткен президент болып табылады. Мои бұрын 1967-1978 жылдар аралығында президент Джомо Кениатаның кезінде Кенияның үшінші вице-президенті қызметін атқарған, содан кейін президент болып тағайындалған. Кенияның Рифт аңғарындағы Календжин халқының Туген тайпасында туған Мои бала кезінде Африка ішкі миссия мектебінде оқыған, кейін Тамбах мұғалімдер колледжінде мұғалімдік білім алған. Ол 1955 жылға дейін осы мамандықта жұмыс істеді. Содан кейін саясатқа қатысып, Рифт-Вэлли аймағынан заң шығару кеңесінің мүшесі болып сайланды. Тәуелсіздікке жақындаған кезде Мои Кения делегациясына қосылды, ол Ланкастер Хаустағы конференцияға қатысу үшін Лондонға барды, онда елдің тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы конституциясы жасалды. 1960 жылы ол Кения Африка Демократиялық Одағын (KADU) құрды, ол Кения Африка Ұлттық Одағына (KANU) қарсылас партия болды. 1963 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, Кениата жаңа елдің премьер-министрі, кейіннен президенті болды және Моиді екі партияны біріктіруге көндірді. Кениата 1964 жылы Моиді өзінің үкіметіне тағайындады, ал 1967 жылы вице-президент етіп көтерді. Кикуй элитасының, атап айтқанда Киамбу мафиясының қарсылығына қарамастан, Кениата Моиді вице-президент қызметінде қалдырды. Мои 1978 жылы Кениата қайтыс болғаннан кейін президент болды. Бастапқыда ұлттық және батыс елдерінде танымал болған Моидің беделі 1990 жылдарға қарай төмендеді, себебі суық соғыс аяқталғаннан кейін экономика тоқырады. Қозғалыстар мен сыртқы қысымнан кейін ол 1991 жылы көппартиялық сайлауға рұқсат беруге мәжбүр болды. Содан кейін ол өзінің партиясы KANU-ды 1992 және 1997 жылғы сайлауда жеңіске жеткізді, бірақ тәуелсіз бақылаушылар оларды еркін де әділ деп санамады. Конституция бойынша үшінші мерзімге үміткер болуға құқығы болмаған Мои Ухуру Кениаттаны өзінің ізбасары етіп таңдады, бірақ 2002 жылғы жалпы сайлауда Кениата оппозиция жетекшісі Мваи Кибакиден жеңіліп қалды, ал Кибаки Моиден кейін президент болды. Кейіннен Кениата 2013 жылғы сайлауда президенттікке ие болды. Мои режимі, әсіресе 1992 жылға дейін, Кения бірпартиялық мемлекет болған кезде диктаторлық деп есептелді. Amnesty International сияқты адам құқықтары ұйымдары, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы тергеуі Моиді президенттік кезеңінде адам құқықтарын бұзуда айыптады. Оның президенттік қызметтен кейін жүргізілген тергеулер Мои мен оның ұлдарының ірі сыбайлас жемқорлыққа қатысқандығын көрсетті, соның ішінде 1990 жылдардағы Голденберг жанжары да бар еді.
Daniel Toroitich arap Moi ('/m//oː//iː/ MOHee; 2 September 1924 – 4 February 2020) was a Kenyan politician who served as the second president of Kenya from 1978 to 2002. He is the country's longest serving president to date. Moi previously served as the third vice president of Kenya from 1967 to 1978 under President Jomo Kenyatta, becoming the president following the latter's death. Born into the Tugen sub group of the Kalenjin people in the Kenyan Rift Valley, Moi studied as a boy at the Africa Inland Mission school before training as a teacher at the Tambach teachers training college, working in that profession until 1955. He then entered politics and was elected a member of the Legislative Council for Rift Valley. As independence approached, Moi joined the Kenyan delegation which travelled to London for the Lancaster House Conferences, where the country's first post independence constitution was drafted. In 1960, he founded the Kenya African Democratic Union (KADU) as a rival party to Kenyatta's Kenya African National Union (KANU). Following independence in 1963, Kenyatta who became Prime Minister and later President of the new nation, convinced Moi to merge the two parties. Kenyatta appointed Moi to his government in 1964 and then promoted him to vice president in 1967. Despite opposition from a Kikuyu elite known as the Kiambu Mafia, Kenyatta retained Moi as his Vice President. Moi took over as president when Kenyatta died in 1978. Initially popular both nationally and in Western countries, who saw his regime as countering against influences from the Eastern Bloc aligned governments of Ethiopia and Tanzania, Moi's popularity fell around 1990 as the economy stagnated after the end of the Cold War. Following the agitation and external pressure, he was forced to allow multiparty elections in 1991; he then led his party, KANU, to victory in the 1992 and 1997 elections, both of which have generally been regarded as neither free nor fair by independent observers. Constitutionally barred from seeking a third term, Moi chose Uhuru Kenyatta as his successor, but Kenyatta was defeated by opposition leader Mwai Kibaki in the 2002 general election, and Kibaki succeeded Moi as president. Kenyatta would eventually win the presidency in the 2013 election. Moi's regime was deemed dictatorial especially before 1992 when Kenya was a one party state. Human rights organisations such as Amnesty International, as well as a special investigation by the United Nations, accused Moi of human rights abuses during his presidency. Inquiries held after the end of his presidency found evidence that Moi and his sons had engaged in significant levels of corruption, including the 1990s Goldenberg scandal.
Ерте өмір және саясатқа кірісуі
Мои Тороитич арап (ұлының) Мои ретінде дүниеге келді, Тороитич – «малдың үйге оралуын қарсы алу» деген мағынаны білдіреді. Ол Рифт аңғарындағы Куриенгво ауылында, қазір Баринго округінің Сачо бөлімшесінде туған. Моидің әкесі Кимои арап Чеби 1928 жылы қайтыс болды. Мои сол кезде төрт жаста болды және анасы Кабон туралы көп мәлімет белгілі емес. Бір белгілісі – оның үлкен ағасы Тюиток оның қамқоршысы болды. Мои Сачо аймағынан Африка Ішкі Миссиясының (AIM) Капартонджодағы жаңа мектебіне қабылдануға ұсынылған малшылардың бірі болды, кейін мектеп Капсабетке көшірілді. Ол Календжин халқының Туген тайпасынан шыққан. 1957 жылы Мои Рифт-Вэлли аймағының Заңнамалық Кеңесінің мүшесі болып қайта сайланды. Мои Лондондағы Ланкастер Хаус конференцияларында Кения делегациясының құрамында болды, онда елдің тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы конституциясы жасалды, ал 1961 жылы тәуелсіздікке дейінгі үкіметте Білім министрі болды. 1960 жылы ол Рональд Нгаламен бірге Джомо Кениата басқаратын Кения Африка Ұлттық Одағына (KANU) саяси балама ретінде Кения Африка Демократиялық Одағын (KADU) құрды. KADU федералистік конституцияны қалады, ал KANU орталықтандырылған үкіметті жақтады. Басымдық сан жағынан күшті KANU-де болды, ал тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы конституция ұлттық бірлікті күшейтіп, елді біртұтас мемлекет ретінде құрылымдады.
Төралқаның орынбасары
Кения 1963 жылғы 12 желтоқсанда тәуелсіздік алғаннан кейін Кениата Моиді КАДУ мен КАНУ бірігуі керек деп көндірді, осы арқылы отаршылдықтан арылу процесін аяқтауға болады. Сәйкесінше, 1964 жылы КАДУ таратылып, КАНУ-ға қосылды. КАНУ үстемдігіне нақты қарсылық 1966 жылдан бастап Кения халық одағынан туды. Бұл партия 1969 жылы тыйым салынды, содан кейін Кения де-факто бірпартиялық мемлекетке айналды, оған Кикуйю-Луо альянсы басыбайлы болды. Алайда, Моидің Календжин тайпасының мүшелері тұратын Рифт аңғарының құнарлы жерлеріне көңіл бөлген Кениата олардың қолдауын қамтамасыз етті. Ол Моиді алдымен 1964 жылы Ішкі істер министрі, ал 1967 жылы вице-президент қызметіне тағайындады. Азғын тайпаның өкілі ретінде Мои ірі тайпалар үшін де қанағаттанарлық келісімге келді. Мои 1963 жылы Кения парламентіне Солтүстік Барингодан сайланды. 1966 жылдан 2002 жылға дейін зейнетке шыққанға дейін ол өзінің басқа да лауазымдарымен қатар Баринго Орталық округінің депутаты болып қызмет етті. Алайда Мои «Киамбу мафиясы» деп белгілі Кикуйю элитасының қарсылығына тап болды, олар президенттікке өздерінен біреудің ие болуын қалаған. Бұл конституцияны әзірлеуші топтың конституцияны өзгерту әрекетіне әкелді, бұл президент қайтыс болған жағдайда вице-президенттің автоматты түрде билікке ие болуына жол бермеуді көздеді. Алайда, Мваи Кибаки және Чарльз Нжонжо сияқты көптеген жоғары лауазымды Кикуйю саясаткерлері, сондай-ақ Кениатаның өзі мұндай мұрагерлік тәртібін өзгертуге қарсы болды, өйткені олардың пікірінше, Кениатаның қарттығы мен созылмалы ауруларына байланысты оның қайтысы саяси тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін. Осылайша Моидің Кениатаның мұрагері ретіндегі орны сақталды.
Төрағалық
1978 жылғы 22 тамызда Джомо Кениата қайтыс болғаннан кейін Мои президент міндетін атқарушы болды. Конституцияға сәйкес, Кениаттаның қалған мерзіміне арналған президенттік сайлау 90 күннен кейін, 8 қарашада өткізілуі тиіс еді. Алайда, Кабинет отырысында президенттікке үміткер болуға ешкімнің қызығушылық танытпағаны анықталды, сол себепті түрлі саясаткерлер Моидің қарсылығызсыз президент болып жариялануы үшін бүкіл ел бойынша үгіт-насихат жұмыстарын бастады. Осылайша, ол 1978 жылғы 14 қазанда Кенияның екінші президенті ретінде қызметке кірді. Бастапқыда Мои елде кең қолдауға ие болды. Ол елді аралап, халықпен байланыс жасады, бұл Кениаттаның жабық есіктердің артында билеу стилінен мүлдем өзгеше болды. Дегенмен, саяси шындықтар оның Кениатта құрған және оның басшылығына келген үкімет жүйесіне, соның ішінде оның кеңсесіне берілген дерлік диктаторлық биліктерге қарызды екенін көрсетті. Өзінің танымалдығына қарамастан, Мои билігін толыққанды нығайта алмады. Бастапқыда Мои үкіметінің маңызды тақырыбы коммунизмге қарсы күрес болды; жаңа президент атынан сөйлеген вице-президент Мвай Кибаки «Кенияда коммунистерге орын жоқ» деп мәлімдеді. 1982 жылғы 1 тамызда кішігірім Әуе күштерінің қызметкерлері, аға сержант Езекия Очука басшылығымен және университет студенттерінің қолдауымен Моиді құлатуға әрекеттенді. Көтеріліс бас штаб бастығы Махамуд Мохамед басқарған әскери және полиция күштерімен тез арада басылды. Бір уақытта билікті басып алуға екі немесе тіпті үш тәуелсіз топ әртүрлі себептермен тырысқан болуы мүмкін, бірақ ең қауіптісі белгілі кикую саясаткерлері мен полиция және қарулы күштердің мүшелері бастаған. Мои саяси қарсыластарын жұмыстан босатып, билігін нығайтуға мүмкіндік алды. Ол Кениаттаның адамдарының үкіметтегі ықпалын ұзаққа созылған сот тергеуі арқылы азайтты, нәтижесінде Кениаттаның негізгі адамдары сатқындар ретінде анықталды. Мои оларды кешірді, бірақ олардың сатқындық мәртебесін халыққа жария еткеннен кейін ғана. Төңкеріс жасауға қатысқандардың бастылары, соның ішінде Очука, өлім жазасына кесілді, бұл Кениядағы соңғы сот өлім жазасы болды. Мои негізгі лауазымдарға адал адамдарды тағайындады және конституцияны өзгертіп, KANU-ны елдегі жалғыз заңды партия етіп бекітті. Бірақ бұл саяси жағдайға көп әсер етпеді, өйткені 1969 жылдан бері барлық маңызды оппозициялық партиялар тыйым салынған еді. Кенияның ғалымдары мен зиялы қауымы бұған келіспеді және елдегі білім беру мекемелері демократиялық реформаларды енгізуге ұмтылған қозғалыстардың орталығына айналды. Алайда Кенияның құпия полициясы осы топтарға еніп, олардың көптеген мүшелері елден қуылды. Кения университеттерінде марксизмді оқытуға тыйым салынды. Қалған оппозиция ел ішінде жасырын әрекет ете бастады. 1980 жылдардың соңында Мои режимі суық соғыстың аяқталуымен, сондай-ақ мұнай бағасының өсуімен және ауыл шаруашылығы тауарларының құнсыздануымен байланысты ұлттық экономикалық тұрақсыздыққа тап болды. Батыс үкіметтері KANU режиміне қарсы күшті ұстаным білдірді, бұл суық соғыс кезінде Кенияны маңызды өңірлік тұрақтандырушы ретінде қарастырған саясаттан өзгеше болды, ол Кеңес ықпалының Эфиопия, Сомали және Танзаниядан тыс таралуын болдырмаған. Сол кезде Кения көп көмек алды және ел тұрақты, тіпті авторитарлық режим ретінде қабылданды, Мои мен KANU билікте қатаң түрде отырды. Батыс одақтастары саяси қуғын-сүргіннің, соның ішінде Ньяйо үйіндегі азаптау камераларында азаптаудың күшеюіне көз жұмды. Осы азаптау камераларының кейбір дәлелдері 2003 жылы оппозиция жетекшісі Мвай Кибаки президент болғаннан кейін жарияланды. Кеңес Одағының құлдырауымен және аймақтағы социалистік ықпалға қарсы тұру қажеттілігінің төмендеуімен батыс саясаткерлері Моиге қатысты саясатын өзгертіп, оны маңызды өңірлік тұрақтандырушы ретінде емес, деспот ретінде қарастырды. Экономикалық және саяси реформалар орындалғанша шетелдік көмек тоқтатылды. Оның режиміне, әсіресе АҚШ-тың, Смит Хемпстон сияқты ықпалды елшілері арқылы көппартиялық жүйені қалпына келтіру талабы қойылды. Көппартиялық жүйені қайта енгізуге құлшыныс танытпағанына қарамастан, Мои реформаға қарсы болған партиясын жеңуге қол жеткізді. Мои 1991 жылғы желтоқсанда Касараниде өткен KANU конференциясында оппозициялық партияларға тыйым салуды алып тастап, конституцияны өзгерту туралы хабарлады. Күшті пікір таластары мен көптеген делегаттардың қарсылығына қарамастан, конференция ұсынысты бірауыздан қабылдады. Оппозициялық партиялардың болуына қарамастан, Мои және KANU 1992 және 1997 жылдары өткен алғашқы көппартиялық сайлауда жеңіске жетті. Екі сайлау да үкімет және оппозиция күштері тарапынан саяси зорлық-зомбылыққа толы болды. Мои осы сайлауларда Кенияның этникалық шиеленістерін тиімді пайдаланып, елдің түкпір-түкпірінен дауыстар жинады, ал оның қарсыластарының қолдауы көбінесе белгілі бір аймақтарда шоғырланды, кішігірім тайпалардан және лухья тайпасынан дауыстар жинады, сондай-ақ кикую тайпасының басымдығынан қорқуды пайдаланды. Тиімді және ұйымдасқан оппозицияның болмауы Моидің жеңіске жетуіне кедеріс келтірмеді. 1992 жылы ол дауыстардың 36,3%-ын алды, ал 1997 жылы 40,4% дауыс жинады, бірақ екеуі де әртүрлі оппозициялық топтар арасында дауыстардың бөлінуіне байланысты жеңіс болды, олар бірігіп бір оппозициялық үміткерді ұсына алмады. 1987 жылдан 1988 жылға дейін британ журналисі Мэри Энн Фитцджеральдтің сыбайлас жемқорлық және адам құқықтарын бұзу туралы хабарлары оның үкімет тарапынан жамандалуына және соңында елден қуылғанына әкелді. Мои 1990 жылдардағы «Алтын» жанжалына және одан кейінгі жасыруға қатысты, онда Кения үкіметі экспорттаушылардың шетелдік валюталық табысынан әлдеқайда көп алтын экспортына субсидия берді. Бұл жағдайда алтын Конгодан контрабандалық жолмен әкелінді, өйткені Кенияда аз ғана алтын қоры бар. «Алтын» жанжалы Кенияның жылдық ЖІӨ-сінің 10%-дан астам құнына тең келді. Шетелдік көмек берушілердің өтінішімен басталған тергеулер Мои президенттігі кезінде ешқандай маңызды нәтиже бермеді. Мвай Кибаки билікке келгеннен кейін бейбіт түрде билікті тапсыруға келісім болғанына қарамастан, шетелдік көмек берушілер өз талаптарын қайталады және Кибаки тергеуді қайта бастарды. Тергеу барысында Мои, оның екі ұлы – Филипп және Гидеон (қазір сенатор) және оның қызы Жүн, сондай-ақ көптеген жоғары лауазымды кениялықтар кінәлі деп танылды. 2003 жылғы шілде айының соңында берген куәлігінде Қаржы министрлігінің тұрақты хатшысы Жозеф Магари 1991 жылы Моидің «Алтынға» заңға қайшы келетін 34,5 миллион кениялық шиллинг (460 000 доллар) төлеуге бұйрық бергенін айтты. Вангари Маатай 1980 жылдар мен 1990 жылдардың басында Моидің әрекеттерін талқылады, ол Маатай үкіметтің Ұхуру паркінде кеңсе үйін салу әрекетіне наразылық білдіргеннен кейін Жасыл белдеу қозғалысын таратуға жүйелі түрде тырысты. Маатайдың сөзіне göre, Моидің әрекеттеріне Жасыл белдеу қозғалысын үкіметтік кеңседен шығару және үкіметтік санкцияланған органдар арқылы халықаралық донорлардан қаржыны тоқтатуға тырысу кірді. Маатай 1990 жылдардағы көппартиялық қозғалыстың басында Моидің әскери күштерді билікке алу туралы жариялағанын да талқылады. 1992 жылғы желтоқсан сайлауларына дейін. Маатай сол кезде кісі өлтіру тізімі жасалғаны туралы хабарлама алды және епископ Александр Муге мен Роберт Оуконың тағысырақ өліміне назар салды. «Түрмедегі саяси тұтқындарды босату» партиясы да...
Зейнеткерлік
2002 жылғы президент сайлауында Мои конституциялық түрде қатысуға тыйым салынған. Оның кейбір жақтастары конституцияға түзетулер енгізуді ұсынды, бірақ Мои зейнетке шығуды жөн көрді және Кенияның бірінші президентінің ұлы Ухуру Кениаттаны өзінің ізбасары етіп таңдады. Алайда, Мваи Кибаки Кениаттаға қарағанда екі есе көп дауыспен президент болып сайланды, бұл 2002 жылдың 29 желтоқсанында расталды. Ол кезде Кибаки науқан жолындағы жол апатынан мүжік болғандықтан, коляскада отыруға мәжбүр болды. Мои билікті дұрыс ұйымдастырылмаған салтанатты түрде тапсырды, онда Найробиде бұрын-соңды көрілмеген көп адам жиналды. Халық Моиге ашық наразылық білдірді. 2002 жылдың желтоқсанында қызметтен кеткеннен кейін Мои зейнеткерлікке шықты, саяси элитадан жиі шеттетілді. Дегенмен, ол халық арасында белгілі бір беделін сақтап қалды және оның қатысуымен көпшілік жиналатын. 2005 жылы жаңа конституция жобасына қарсы сөйлеген ол, құжаттың кениялықтардың ұмтылыстарына қайшы келетінін айтты. 2005 жылдың қараша айында конституциялық референдумда жоба жеңілгеннен кейін президент Кибаки Моиге кездесу ұйымдастырып, жағдайды талқылауды сұрады. 2007 жылдың 25 шілдесінде Кибаки Моиді Суданға арнайы бейбітшілік елшісі етіп тағайындады, оның «африкалық істердегі мол тәжірибесі мен біліміне» және «қарт мемлекеттік қайраткер ретіндегі беделіне» сілтеме жасады. Бейбітшілік елшісі ретінде Моидің басты міндеті 2005 жылдың басында қол қойылған келісімді іске асырып жатқан Оңтүстік Судандағы бейбітшілікті сақтауға көмектесу болды. Ол кезде кениялық баспасөз Мои мен Кибакинің 2007 жылғы желтоқсан сайлауы алдында одақ құруды жоспарлап отырғанын болжады. 2007 жылдың 28 тамызында Мои Кибакидің қайта сайлануын қолдайтынын және оның үгіттеушісі боларына уәде берді. Ол екі оппозициялық «Қызыл демократиялық қозғалыс» фракцияларын қатаң сынап, олардың тайпалық сипатта екенін мәлімдеді. Мои 1979 жылы құрылған Киптагич шай фабрикасының иесі болды, ол кейбір даулы мәселелерге қатысты. 2009 жылы Мау орманнан жер аудару кезінде фабрика үкімет тарапынан жабылу қаупіне тап болды.
Жеке өмір
Мои 1950 жылдан бастап президенттікке тағайындалғанға дейін, 1974 жылы ажырасқанға дейін Хелена Бомет (туған есімі) әйелге үйленген. Ленаның ата-анасы, Пол Бометтер отбасы, Эльдама шатқалында христиан дінін алғаш таратушылардың бірі болған. Олар жас, бойы ұзын, сұлу және әдепті жетім Моиді құрметтеген. Оның үлкен және жалғыз ағасы Уильям Туитоек 1995 жылы қайтыс болды. Ол 1934 жылы Африка ішкі миссиялық шіркеуінің мектебіне Сэмми С. және Филипп М. есімді достарымен бірге оқуға түскеннен бастап, өмірінің соңына дейін осы шіркеудің мүшесі болды. Мои Кениядағы маңызды мектептердің негізін қалаушы және демеушісі болды, олардың ішінде Мои білім беру орталығы, Кабарак жоғары мектебі, Кабарак университеті, Күн сәулесі орта мектебі, Сачо бастауыш және орта мектебі бар.
Moi was the founder and patron of major schools in Kenya which include Moi Educational Centre, Kabarak High School, Kabarak University and Sunshine Secondary Schools, and Sacho Primary and Secondary, among others.