Кіріспе

Кенияның саяси партиясы – Кенияның Африка Ұлттық Одағы (KANU) – Кенияның 1963 жылы британдық отаршылдықтан тәуелсіздік алғаннан кейін 2002 жылы сайлауда жеңілгенге дейін шамамен 40 жыл бойы билік еткен саяси партиясы. 1944 жылдан бастап Кения Африка Одағы (KAU) деп аталды, бірақ отаршылдық үкіметтің қысымы салдарынан KAU өзінің атын Кения Африкалық зерттеулер одағына (KASU) өзгертті, себебі Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін 1939 жылы барлық саяси партияларға тыйым салынған еді. 1946 жылы Гарри Тхуку президенттік лауазымнан кеткеннен кейін, бейбіт келіссөздерді қалаған орташа көзқарастылар мен күш қолдануды жақтаған радикалдар арасындағы ішкі дауға байланысты KASU өзін KAU деп қайта атады. Радикалдар кейіннен Мау Мау қозғалысына айналған «Анаке а қырық» (Қырқ топ) құрды. Оның орнын 1947 жылы Джеймс Гичуру басты, ол KAU президенті лауазымынан Жомо Кениатаға жол берді. KAU 1952 жылдан 1960 жылға дейін отаршылдық үкімет тарапынан тыйым салынды. 1960 жылы Джеймс Гичуру оны қайта құрды және Том Мбояның Кения Тәуелсіздік Қозғалысымен біріккеннен кейін 14 мамырда KANU деп аталды.

Шығуы және Кениатта

Кениялық Африка одағы – 1944 жылы британдық отаршылдық әкімшілігіне қарсы кениялық наразылықтарды білдіру үшін құрылған саяси ұйым. КАУ Кенияның барлық колониясынан мүшелер жинап, Кикую орталық қауымдастығынан гөрі кең ауқымды болуға тырысты. 1952 жылдың қазанынан 1959 жылдың желтоқсанына дейін Кенияда британдық отаршылдық билікке қарсы қарулы Мау Мау көтерілісінен туындаған төтенше жағдай сақталды. Сэр Эвелин Бэрингтің төтенше жағдай жариялауына себеп болған нәрсе – британдық хабаршы деп күдіктелген Уаруиу басшысының өлтірілуі және басқа да көптеген себептер болды. 1952 жылы KAU, африкалықтардың ұлттық саяси қозғалысы тыйым салынды, ал оның басшылары, соның ішінде Джомо Кениата 1953 жылы түрмеге қамалды. Осы кезеңде Кикую, Эмбу және Меру тайпаларының саяси қатысуына қатаң шектеулер қойылды. Алайда, осы кезеңде Кения колониясының барлық аймақтарында африкалықтардың саяси процеске қатысуы қарқынды өсті. 1954 жылдан бастап отаршылдық үкімет отаршылдық үкіметке жақын көшбасшылар басқаратын аймақтық тайпалық саяси партияларды белсенді түрде қолдауға кірісті. Африкалықтардың Заң шығарушы Кеңесіне алғашқы тікелей сайлау 1957 жылы өтті. Колониалды үкімет тағайындаған «орташа» және достық көшбасшылардың көпшілігі 1957 жылы Кеңеске қайта сайланды. Тек Том Мбоя ғана тәуелсіз кандидат ретінде қатысып, 1956 жылы Найробиді өкілдік етуге тағайындалған Аргвингс Кодхекті жеңді. 1960 жылы ұлттық саяси қозғалыстарға қойылған тыйым алынып тасталды. 1960 жылдың 14 мамырында КАУ (Жеймс Гичуру қайта жандандырғаннан кейін) Том Мбояның Кения Тәуелсіздік қозғалысымен және Найроби Халықтық Конвенция партиясымен бірігіп, Кения Африка Ұлттық Одағын (KANU) құрды. Том Мбоя оның алғашқы бас хатшысы, ал Жеймс Гичуру KANU төрағасы болды. Огинга Одинга KANU-дың бірінші вице-төрағасы болды. KANU-ға қарсы күресу үшін 1960 жылы Кения Африка Демократиялық Одағы (KADU) құрылды. KADU-дың мақсаты – KAMATUSA (Kalenjin, Maasai, Turkana және Samburu тайпаларының атауларының бас әріптерінен құралған) деп аталатын тайпалардың мүдделерін, сондай-ақ еуропалық қоныс аударушылар қауымдастығының мүдделерін қорғау болды. Бұл KANU мүшелерінің көпшілігін құрайтын үлкен Луо және Кикую тайпаларының үстемдігіне қарсы бағытталды (Кеньяттаның өзі Кикую тайпасынан шыққан). KANU дереу толық тәуелсіздік, жаңа тәуелсіздік конституциясы және жалпы сайлау құқығын жақтады, ал KADU 1954 жылғы Литтелтон конституциясымен құрылған отаршылдық саяси жүйенің сақталуын қолдады. Федерализм (Majimbo) KADU-дың басты қағидасы болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін KANU конституциядан федеративтік сипаттағы барлық ережелерді алып тастау туралы шешім қабылдады. 1961 жылы Кениата босатылды, ал KANU 1961 жылғы Кенияның жалпы сайлауына қатысып, көпшілік орынды және дауыс берушілердің 67,50% -ын жеңіп алды. Жаңа отаршылдық конституцияны қабылдағаннан кейін (оның басты ерекшелігі – 117 мүшеден тұратын екі палаталы заң шығарушы орган және 41 мүшеден тұратын Сенат, сондай-ақ этникалық азшылықтар үшін арналған орындықтарды жою) KANU 1963 жылғы Кенияның жалпы сайлауында көпшілік дауыс пен орынды жеңіп алды. Кения 1963 жылдың 12 желтоқсанында тәуелсіздік алды. KANU-дың басшысы Джомо Кениата Кенияның алғашқы премьер-министрі болды.

Тәуелсіздік

KADU 1964 жылы өз еркімен тарады және Том Мбояның күшті лоббилеуінен кейін KANU-ға қосылды. Осы жылы Кения Ұлттар Достастығы құрамындағы республика болып жарияланды, ал Кениата елдің тұңғыш президенті аталды. 1966 жылы шағын, бірақ маңызды солшыл оппозициялық партия – Кения Халықтық Одағы (KPU) құрылды, оның төрағасы – бұрынғы вице-президент және луо тайпасының ақсақалы Жаромоги Огинга Одинга болды. KPU-ға тыйым салынды және Кениатаның Ньянза провинциясына сапары кезінде туған саяси тәртіпсіздіктерге байланысты оның басшысы қамауға алынды, бұл Кисуму трагедиясына әкеп соқты. 1969 жылдан кейін жаңа оппозициялық партиялар құрылмады, ал KANU жалғыз саяси партия болып қалыптасты. 1978 жылдың тамызында Кениатаның қайтысынан кейін, бұрынғы KADU мүшесі, вице-президент Даниэль арап Мой уақытша президент болды. 14 қазанда Мой KANU төрағасы болып сайланғаннан кейін ресми президент аталды және партияның жалғыз кандидаттығына ие болды.

Бір партиялы мемлекет және демократияға қайта оралу

1982 жылдың маусым айында Ұлттық Ассамблея конституцияға түзетулер енгізіп, Кенияны ресми түрде бір партиялық мемлекет деп жариялады. 1983 жылдың қыркүйегінде парламент сайлауы өтті. 1988 жылғы сайлаулар бір партиялық жүйені бекітті. Дегенмен, 1991 жылдың желтоқсанында парламент конституцияның бір партиялық бөлігін күштен жойды. 1992 жылдың басына қарай бірнеше жаңа партиялар құрылды және 1992 жылдың желтоқсанында көп партиялық сайлаулар өтті. Президент Мои тағы 5 жылға қайта сайланды. Оппозициялық партиялар парламенттік орындардың шамамен 45%-ын жеңіп алды, бірақ президент Моидің KANU партиясы көпшілік орындарды иеленді. 1997 жылдың қарашасындағы парламент реформалары Кениядағы демократиялық кеңістікті кеңейтті, оның ішінде саяси партиялардың саны 11-ден 26-ға дейін артты. Президент Мои 1997 жылдың желтоқсанындағы сайлауда президенттік лауазымға қайта сайланды, ал оның KANU партиясы парламенттегі көпшілігін сақтап қалды, 212 орынның 109-ын жеңіп алды.

2002 жылғы сайлау

2002 жылғы ұлттық заңнамалық сайлауда партия жалпы дауыс берудің 29,0 пайызын және 212 таңдалған орынның 64-ін жеңіп алды. Сол күні өткен президенттік сайлауда партияның үміткері Ухуру Кениата 31,3 пайыз дауыс жинады, бірақ Ұлттық Көкжұлдыз коалициясынан (NARC) Мвай Кибаки 62,2 пайыз дауыспен жеңіске жетті. 2002 жылдың 29 желтоқсанында Кенияның сайлау комиссиясы бұрынғы оппозициялық NARC партиясының биліктегі KANU партиясынан үлкен жеңіс одісқандығын және осымен 40 жылдық бір партиялық билік пен Даниэль арап Моидің 24 жылдық билігінің аяқталғанын растады.

2002 жылдан кейін

ODM Кения және Orange Democratic Movement саяси партиялары осы қозғалыстан туындады. Николас Бивот басқарған және Даниэль Арап Мои қолдаған кішігірім топ, Кениатаның партияны алып бара жатқан бағытына қарсылық білдірді. Екі топ бұрынғы партия төрағасы Дэниел Моидің араласуымен қысқа мерзімге дауларын шешті. Соның нәтижесінде KANU 2007 жылғы Кенияның даулы жалпы сайлауында президенттікке кандидат тізбемей, оның орнына қазіргі президент Муаи Кибакиді қолдады.

Ухуру Кениата мен Мои 2007 жылы

2007 жылдың қыркүйегінде Кениата президенттікке түспейтінін және Кибакидің қайта сайлануын қолдайтынын жариялады, соның салдарынан KANU партиясының «Құрметті қозғалыс» партиясын қолдайтын үміті күйреп қалды. Алайда, Уильям Руто президенттікке кандидат болу үшін ODM партиясында қалды. Айта кетерлігі, Ухурудың бұл мәлімдемесі Моидың қазіргі президент Кибакидің қайта сайлануын қолдайтынын мәлімдегеннен кейін жасалды. KANU – Кибакиді қолдаған коалициялық партия – Ұлттық бірлік партиясының (PNU) бір бөлігі. Дегенмен, PNU-дың басқа партияларынан өзгеше, тек KANU ғана өз парламенттік және жергілікті кандидаттарын тікелей ұсынуға құқылы болды. 2011 жылғы Саяси партиялар заңы күшіне енгеннен кейін, партияның болашағына қатысты қайтадан даулар туды. Гидеон Мои басқаратын топ Ухуру Кениаттаны партияға немқұрайлы қарауында айыптады. Кениата және оның қолдаушылары ақырында партиядан толығымен шығып кетті. 2012 жылдың желтоқсанында KANU төрт партиядан тұратын коалицияға қосылды, оған Ұлттық көзқарас партиясы, Біріккен демократиялық қозғалыс және Жаңа Форд Кения да кірді. Бұл коалиция 2013 жылғы жалпы сайлауда бір ғана президенттік кандидатты ұсыну мақсатымен құрылды.

Идеология

1960 жылы құрылған KANU партиясына әртүрлі идеологиялық көзқарастағы саясаткерлер кірді, оның ішінде тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы кезеңде ерекше аталып өткен африкалық социализм. Бірақ, 1965 жылғы №10 сессиялық қағазды Кения парламенті қабылдағаннан және Огинга Одингаға жақын солшыл саясаткерлердің отставкасынан кейін, партия аралас нарықтық экономикалық саясатқа көшті, мемлекеттік араласуды мемлекеттік кәсіпорындар арқылы іске асырды. Қырғи-қабақ соғысы кезінде Кенияны Батысқа қарай бағыттап, Джомо Кениата мен Даниэль Мои екеуі де Совет Одағымен байланысы бар деген сылтаумен саяси қарсылықты басып тастады.

Құрылымы

KANU-дың басшылық құрылымы ұлттық төраға, бас хатшы және бірнеше ұлттық төрағалардың орынбасарынан тұрады. Бұл лауазымдардың барлығы ұлттық делегаттар конференциясында сайланады. (Соңғы толық сайлау 2005 жылы өтті, онда қазір партиядан кеткен Ухуру Кениата партия төрағасы ретінде бекітілді.) Ұлттық сайлауға қатысатын делегаттар партияның аудандық деңгейдегі ұйымдары арқылы іріктеледі.

Президент сайлауы

СайлауПартия кандидатыДауыс беру пайызыНәтиже1969Жомо КениаттақарсылықсызСайланды 1974қарсылықсызСайланды 1978Даниел Арап МоиқарсылықсызСайланды 1979қарсылықсызСайланды 1983қарсылықсызСайланды 1988қарсылықсызСайланды 19921,927,64536.6%Сайланды 19972,500,86540.40%Сайланды 2002Ухуру Кениатта1,835,89030.2%Жеңіліске ұшырады

Ұлттық жиналысқа сайлау

СайлауПартия басшысыДауыстар%Орындықтар+/–Орын1961Жомо Кениата590,66167.5% 19 1-орын1963988,31153.60% 64 1-орын19691,687,734100% 75 1-орын19742,627,308100% 1-орын1979Даниел Арап Мои3,733,537100% 1-орын19833,331,047100% 1-орын19882,231,229100% 30 1-орын19921,327,69124.5% 88 1-орын1997 7 1-орын20021,361,82829.0% 43 2-орын2007Ухуру Кениата613,8646.36% 49 4-орын2013Гидеон Мои сайлау округі286,3932.35% 9 7-орынАймақ140,6351.16%2017 сайлау округі366,8082.45% 4 6-орынАймақ357,1462.36%2022 5 9-орын

Сенат сайлауы

СайлауПартия басшысыДауыс%Орын+/–Орын1963Жомо Кениатта1,028,90659.18% 18 1-орын1966 жылы таратылды, 2010 жылы қайта құрылды2013Гидеон Мои441,6453.64% 3 7-орын2017 5-орын