Кіріспе

Жүктілік және босанумен байланысты мамандық

Акушерлік – жүктілік, босану және босанғаннан кейінгі кезеңмен (жаңа туған нәрестені күтуді қоса алғанда) айналысатын денсаулық сақтау ғылымы және денсаулық сақтау мамандығы. Сонымен қатар, бұл әйелдердің өмірі бойындағы жыныстық және репродуктивтік денсаулығымен де шұғылданады. Көптеген елдерде акушерлік – медициналық мамандық (өздік және тікелей мамандандырылған білім беруімен ерекшеленеді; бұл жалпы білім алғаннан кейін маманданумен шатастырылмауы керек). Акушерлікпен айналысатын маман акушер деп аталады. 2013 жылғы Кохрейн шолуында былай делінген: "Көптеген әйелдерге акушерлік көмек көрсету моделін ұсыну керек және әйелдерді осы мүмкіндікті сұрауға ынталандыру керек, бірақ бұл кеңесті ауыр медициналық немесе босану асқынулары бар әйелдерге қолдануда сақтық таныту қажет."

Екінші триместр

Анасы жүктілік кезеңінің екінші триместрінде акушерге ай сайын немесе одан да жиі барады. Анасының күйеуі және/немесе босануға көмектесетін адам онымен бірге болуы мүмкін. Акушер жүктілікпен байланысты мәселелерді, мысалы, шаршау, қықырым, тамыр кеңеюі және басқа да жиі кездесетін проблемаларды, мысалы, арқаның ауыруы талқылайды. Қан қысымы мен салмағы бақыланады және акушер баланың қалыпты өсіп-дамып жатқанын анықтау үшін ананың қарын аймағын өлшейді. Клиникалық жағдайға қарай, зәр талдауы, толық қан анализі және глюкозаға төзімділік тестілері сияқты зертханалық сараптамалар жасалады.

Үшінші триместр

Үшінші триместрде акушер 36 аптаға дейін екі апта сайын, ал одан кейін әр апта сайын ананы қарайды. Салмағы, қан қысымы және іш өлшемдері бұрынғысынша тексеріледі. Қауіпті жүктіліктерде толық қан анализі (CBC) және зәр анализі (UA) сияқты зертханалық тесттер, сондай-ақ қосымша тексерулер жасалуы мүмкін. Акушер әйелдің ішін басып, ұрықтың жағдайы, орналасуы және бекінісін анықтайды, кейіннен оның енуін бағалайды. Ананың жатыр мойны ашылып жатыр ма екенін анықтау үшін кіші дәрігерлік тексеру жүргізілуі мүмкін. Акушер мен ана босану опцияларын талқылайды және босану жоспарын жасайды.

Босану және босану

Акушерлер қалыпты жолмен босануға көмектесуге білікті, ал күрделі босануларды қосымша оқудан өткен медицина қызметкерлері жүргізеді. Бала туу төрт кезеңге бөлінеді. Босанудың бірінші кезеңі Босанудың бірінші кезеңі жатыр мойнының ашылуынан басталады. Осы кезеңнің басында жатыр мойны жұмсарып, жіңішке болады, осылайша бала тууға дайындалады. Акушер қажет болған жағдайда балаға көмектеседі және бала толық шыққан соң, оның кіндігін кесіп алады. Егер қаласа, баланың әкесі немесе анасы кіндікті кесуге құқылы. Бұрын кіндік туғаннан кейін бірден кесілген, бірақ кіндікті кешіктіріп кесу нәрестеге пайдалы екенін көрсететін дәлелдер көбейіп келеді. Босанудың үшінші кезеңі – ананың жолдасын (плацентаны) босану кезеңі. Бұрын нәрестелер туғаннан кейін анасынан бірден алынып, бөлек күтімге берілетін, бірақ 2000 жылдардан бастап кейбір мамандар терімен теріге жанасудың (жалаңаш нәрестені ананың кеудесіне қою) ана мен балаға пайдалы екенін ұсынды. 2014 жылдан бастап терімен теріге жанасу нәрестелердің денсаулығы үшін жауапты барлық ірі ұйымдар қолдайды. Осылайша, байланыс орнатуға және сәтті емшек беруге көмектесу үшін акушер нәресте ананың кеудесінде жатқанда ана мен балаға бірден қарап тексеріп, ал бала алғашқы емшегін сорғаннан кейін ғана одан әрі бақылау үшін алады. Бала туғаннан кейін, егер анада эпизиотомия жасалған немесе кіндік қуысы жыртылған болса, ол тігіледі. Акушер жатырдың жирылуын, жатыр түбінің биіктігін және қыннан қан кетуді үнемі бақылайды. Босану барысында және босанудан кейін ананың өмірлік көрсеткіштері (температура, қан қысымы және пульсі) қатаң бақыланады және дене сұйықтығының кіруі мен шығуы өлшенеді. Акушер сондай-ақ баланың пульсін бақылайды, баланың жағдайын анықтау үшін ананың қарнына қолдап, қажет болған жағдайда қыннан тексеру жүргізеді. Егер босану кез келген кезеңде қалыпты барысынан ауытқыса, акушер көп салалы командадан көмек сұрайды.

Туған жері

Соңғы ғасырға дейін көптеген әйелдер бала туғанда тік және басқа да қолайлы позаларды пайдаланған. Литотомиялық поза он жетінші ғасырда форцепстің пайда болуымен ғана қолданыла бастады, содан бері бала туу әйелге қолдау көрсетілетін үйдегі оқиғадан ауруханадағы медициналық шараға айналды. Босану кезінде тік позаны қабылдаудың маңызды артықшылықтары бар, мысалы, жатырдың күшті әрі тиімді жиырылуы жатыр мойнының ашылуына көмектеседі, кіші жамбас кіреберісі мен шығу тесігінің диаметрі ұлғаяды және жатырдың жиырылу қабілеті жақсарады. Екінші сатыда тік позаларға отыру, қалқып отыру, тізе бүгіп отыру және қол-тізеге тіреу кіреді.

Босанғаннан кейінгі кезең

Ауруханада босанған әйелдер үшін ең кеміндегі ауруханада болу мерзімі алты сағатты құрайды. Осы мерзімнен бұрын ауруханадан шыққан әйелдер медициналық кеңеске қарсы әрекет етеді. Әйелдер ауруханадан қай уақытта шығатынын өздері шеше алады. Стационарда жатқан кезде күндізгі тексерулер толық көлемде жүргізіледі, қажет болған жағдайда жиілету мүмкін. Бала туғаннан кейінгі бағалауда әйелдің көрсеткіштері, жалпы денсаулығы, сүт бездері (сүт беру туралы әңгімелесу және көмек көрсету немесе лактацияны тоқтату туралы кеңес беру), жатырдың қалпына келуін тексеру үшін іштің пальпациясы (егер ота жасалмаған болса) немесе кесаров тілігін тексеру (мұнда таңғышты алып тастау қажет емес), кіндік тілігінің күйі, әсіресе тігіс салса немесе жарылса, лохияның қаралуы, әйелдің зәр шығарып, ішегі тазаланғанын және тромбоздың (ІЖТ) белгілерін тексеру кіреді. Баланың сары ауруға, жеткілікті тамақтану белгілеріне немесе басқа да проблемаларға қаралады. Баланың туылғаннан кейін алты мен жетізгі сағат аралығында балалар бөлімінде тексеру жүргізіледі, онда жүрек ақаулары, жамбас дисплазиясы немесе көз аурулары сияқты жағдайлар анықталады. Аудандық деңгейде акушер әйелді кем дегенде он күнге дейін бақылайды. Бұл әйел мен баланы күнделікті тексеруді білдірмейді, бірақ ол оларды он күндік бақылаудан ертерек босата алмайды. Бала туғаннан кейінгі тексерулерге шамамен бесінші күні нәрестелерді скринингтік тексеру (NST немесе қаннан сынақ алу) кіреді. Бала салмақтан өткізіліп, акушер ана мен баланың денсаулығы мен қажеттіліктерін ескере отырып, келу кестесін жоспарлайды. Олар денсаулық сақтау мекемесінің медбикесіне жіберіледі.

Жаңа туған нәрестеге күтім жасау

Туылған кезде нәресте кем дегенде бір және бес минуттан кейін Апгар бағасын алады. Бұл 10 балдық шкала бойынша бағалау, ол нәрестенің бес саласын қамтиды – әрқайсысы 0 мен 2 балға бағаланады. Бұл салалар: тері түсі, тыныс алу күшін, дене тонусы, жүрек соғуы және тітіркендіргіштерге реакциясы. Акушер нәрестенің көзге көрінетін қандай да бір проблемасы бар-жоғын тексеріп, салмағын өлшейді және бас шеңберін анықтайды. Акушерлік қызметкерлердің міндеті – қосымшаның қауіпсіз бекітілгенін және нәрестенің (егер ауруханада болса) дұрыс есімдік таңбасы бар екенін қамтамасыз ету. Нәрестенің бойы әдетте өлшенбейді. Акушер бұл тексерулерді анаға мүмкіндігінше жақын жерде жүргізеді және нәрестені анасына жылдам қайтарады. Терімен теріге жанасу ұсынылады, себебі ол нәрестенің жүрек соғуын, тыныс алуын, қандағы оттегінің деңгейін және дене температурасын реттейді, сондай-ақ байланыс орнатуға және емшек беруге көмектеседі. Кейбір елдерде, мысалы, Чилиде акушерлер жаңа туған нәрестелерді қарқынды күтім бөлімдерін басқаруға құқылы. Бұл осы мамандар үшін үлкен артықшылық, олар перинаталогия саласындағы білімдерін медициналық немесе хирургиялық көмек қажет нәрестелерге жоғары сапалы көмек көрсету үшін пайдалана алады.

Акушерлік қызметпен қамқорлықтың үздіксіздігі

Акушерлік бағытындағы күтімнің үздіксіздігі – бір немесе бірнеше акушердің жүкті әйелдерге күтімнің үздіксіздігі үшін басты жауапкершілікті жүктеуі, сондай-ақ басқа денсаулық сақтау мамандарымен консультация және жолдама берудің көпсалалық желісін қамтуы. Бұл «дәрігерлік бағытты күтімнен» өзгеше, онда негізгі жауапкершілік акушер немесе отбасылық дәрігерге жүктеледі. «Бөліскен күтім» моделінде жауапкершілік акушер, акушер және/немесе отбасылық дәрігер арасында бөлісе алады. Акушер анамен өте жақын қарым-қатынаста болады. Сондықтан көптеген адамдар акушерден іздейтін ең маңызды нәрсе – олармен жайлы болуы, себебі кез келген сұрақ немесе мәселе бойынша оларға жүгінуге болады. Кокрейн шолуында Австралия, Канада, Ирландия, Жаңа Зеландия және Ұлыбританиядағы қоғамдық денсаулық сақтау жүйелері талданды, нәтижесінде «көптеген әйелдерге акушерлік бағытты күтімнің үздіксіздігі ұсынылуы керек және әйелдер осы мүмкіндікті сұрауға ынталандырылуы керек, бірақ бұл кеңесті ауыр медициналық немесе акушерлік асқынулары бар әйелдерге қолдануда сақтық таныту қажет» делінген. Акушерлік бағытты күтімнің келесідей әсерлері бар:

Акушерлік күтімнің үздіксіздігі моделінде акушер мен әйел арасындағы қарым-қатынас уақыт өте келе дамиды. Осы қарым-қатынастың тереңдеуі өте маңызды екені көрсетілді және жүйелі шолуда «жекелендірілген күтім, сенім және әйелді күшпен қаруландыру үздіксіздіктің акушерлік моделі арқылы жүзеге асырылады» деп сипатталған. Кейбір мәдениеттерде акушерлік жүктілік пен босанудың ең дәстүрлі жолы болып табылады және ол көптеген буын бойы сақталған. Мысалы, Зимбабведегі әйелдер бала туғанда медициналық мекемелер, мәдени күтімдей жайлылық сыйламайды деп санайды. Сонымен қатар, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәлімдемесіне сәйкес, әйелдер балаларын өте қауіпті сезінетін жерде дүниеге әкелуге құқылы. Егер акушерлік көмек және үйде босану кейбір әйелдерге қауіпсіздік сезімін сыйласа, онда акушерлік бағытты күтімнің үздіксіздігі олар үшін ең қолайлы нұсқа болуы мүмкін.

Ежелгі тарих

Ежелгі Мысырда акушерлік әйелдердің танымал кәсібі болған, бұл туралы Еберс папирусы 1900-1550 жылдар аралығында куәландырады. Бұл папирустың бес бағаны акушерлік және гинекологиямен, әсіресе босануды жеделдету (бала тудыру әрекеті немесе процесі) және жаңа туған нәрестенің босану болжамымен байланысты. Б.з.б. 1700 жылы жазылған Весткар папирусында босанудың күтілетін мерзімін есептеу нұсқаулары бар және босану креслоларының әртүрлі стильдері сипатталған. Луксордағы және басқа ғибадатханалардағы патшалық туылған бөлмедегі басрельефтер де осы мәдениетте акушерліктің кең таралғанын растайды. Греко-римдік дәуірдегі акушерлік әйелдердің кең ауқымын қамтыды, соның ішінде Рим империясының ауылдарында халық медицинасы дәстүрлерін жалғастырған қарт әйелдер, білімдерін әртүрлі көздерден жинаған акушерлер және дәрігерлер деп саналатын жоғары білікті әйелдер. Алайда, Ефестегі дәрігер Соран II ғасырда айтқандай, "жақсы" акушер әйелге тән кейбір қасиеттер бар еді. Ол өзінің "Гинекология" атты еңбегінде былай дейді: "Жарайды адам сауатты, ақылды, жақсы есте сақтау қабілеті бар, еңбекті жақсы көретін, құрметке лайық, әдетте, есту қабілеті жағынан еш кемшілігі жоқ, күшті, кейбір адамдардың пікірінше, саусақтарының ұзын, жұқа саусақтары мен қысқа тырнақтары болады". Соран сондай-ақ акушердің жанашыр болуы керектігін (бірақ ол баласын өзі тумаған болуы керек) және ана мен баланың жұбаныш үшін қолын жұмсақ ұстауы керектігін ұсынады. Сол кездегі тағы бір дәрігер Плиний де акушердің асыл жан, тыныш әрі көзге көрінбейтін мінез-құлқын жоғары бағалаған. Бұл жерде үш "дәрежелі" акушерлер болған көрінеді: біріншісі техникалық тұрғыдан жақсы білген; екіншісі акушерлік және гинекология туралы кейбір мәтіндерді оқыған болуы мүмкін; бірақ үшіншісі жоғары білікті және акушерлік мамандығы бар дәрігер маман деп саналады. Ежелгі гректер арасында акушерлер көптеген түрлі атақтармен белгілі болған, мысалы iatrinē (грек. медбике), maia (грек. акушерка), obstetrix (лат. босануды қабылдаушы), medica (лат. дәрігер). Акушерлікке қатысты, Орта теңіздің шығыс жағы мен батыс жағындағы тәсілдер әртүрлі болған сияқты. Шығыста кейбір әйелдер акушерлік (maia) мамандығынан гәріптерге (iatros gynaikeios, әйелдер дәрігері деп аударылады) дейін өскен, бұл мамандық үшін арнайы білім қажет болды. Сондай-ақ, шығыс елдерінің дәрігерлері мен білімді адамдары арасында грекше есімді әйелдер жазған гинекологиялық трактаттар тарады. Осы фактілерге сүйенсек, шығыстағы акушерлік - бұл құрметке лайық мамандық, онда құрметке лайық әйелдер өздерінің тіршілігін қамтамасыз ете алады және ер дәрігерлер оқыған және келтірген еңбектерді жариялауға жеткілікті құрметке ие болады. Шындығында, рим заңдарының бірнеше ережелері акушерлердің дәрігерлермен салыстырылатын мәртебеге және жалақыға ие болғанын күшті түрде көрсетеді. Ежелгі заманда акушерлер мен дәрігерлер әйел тік отырса, босану оңай болатынына сенген. Сондықтан босану кезінде акушерлер босану болатын үйге орындық алып келген. Туу орындығында баланың тууына арналған ай тәрізді саңылау болған. Туу орындығы немесе кресло көбінесе ананың босану кезінде ұстап тұруы үшін қосымша қолдаулары бар болған. Көптеген туу орындықтарының немесе креслолары пациенттің сүйеніп тұруы үшін арқасы бар болған, бірақ Соран кейде креслолар арқасыз болған және көмекші ананың артында тұрып, оны қолдаған.

Қазіргі тарих

XVIII ғасырдан бастап хирургтар мен акушерлер арасында қақтығыс туды, себебі дәрігерлер өздерінің қазіргі заманғы ғылыми әдістерінің аналар мен нәрестелер үшін акушерлердің дәстүрлі емдік тәжірибесінен артық екенін жиі айта бастады. Дәрігерлер мен медициналық ұйымдар акушерлік көмекке заңды монополия орнатуға тырысқанда, АҚШ пен Канадада акушерлік қызмет заңсыз деп жарияланды немесе қатаң реттелді. Солтүстік Еуропа мен Ресейде акушерлердің жағдайы біршама оңай болды. Ресей империясының Эстония герцогтігінде профессор Кристиан Фридрих Дойч 1811 жылы Дорпат университетінде әйелдерге арналған акушерлік мектеп ашты, ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жұмыс істеді. Бұл мектеп Тарту денсаулық сақтау колледжінің іргесі болды. Оқу 7 айға созылды және бітіруші студенттерге тәжірибе жүргізуге арналған куәлік берілді. Акушерлерді «білімізсіз және қабілетсіз» деп айыптағанмен, кейбіреулер нашар дайындалған хирургтардың жүкті әйелдер үшін одан да қауіпті екенін мәлімдеді. 1846 жылы дәрігер Игнац Земмельвейс еркек хирургтар жұмыс істейтін босандыру палаталарында әйелдердің өлім-жітім көрсеткіші әйел акушерлер жұмыс істейтін палаталардан жоғары екенін байқады және осы жағдайдың себебін (сол кезде тек еркектерден құралған) медицина студенттерінің труптарды кесуден кейін қолдарын тиісті түрде дезинфекцияламауымен байланыстырды. Алайда, оның санитарлық талаптары микробтар туралы теория кеңінен қабылдағанға дейін назарсыз қалды. Хирургтардың акушерлерден қауіптірек екені туралы пікір 1900 жылдардың басында бактериологияны зерттеу кең таралғанға дейін және ауруханалық гигиена жақсарғанға дейін сақталды. Әйелдер дәрігерлердің көмегімен және олармен туған кезде сезінген жеңілдікпен ауруханада өзін қауіпсіз сезіне бастады. «Жаңа ғасырда білім алған дәрігерлер ауруханадағы және әйелдер үйіндегі акушерлік практика арасындағы үлкен айырмашылықты байқады, себебі олар стерильдік жағдайды сақтай алмады немесе білікті көмекке қол жеткізе алмады». Неміс әлеуметтанушылары Гуннар Хайнсон мен Отто Штайгер акушерлік қызметтің мемлекеттік билік тарапынан қуғынға ұшырауының себебі акушерлердің тудыруға көмектесу ғана емес, сонымен қатар контрацепция және аборт туралы арнайы білім мен дағдыларға ие болғандығында деп болжайды.

Қазіргі заманғы

20 ғасырдың соңында акушерлер акушерлік саласында жоғары білікті және мамандандырылған мамандар ретінде танылды. Алайда, 21 ғасырдың басында жүктілік пен босануды әлеуетті түрде патологиялық және қауіпті жағдай ретінде қарастыратын медициналық көзқарас Батыс мәдениетінде әлі де басым. Ауруханаларда жұмыс істейтін акушерлерге де бұл көзқарас әсер еткен, бірақ көбінесе олар босануды қалыпты және дені сау процесс ретінде қарауға үйретілген. Еуропада жүкті әйелдерге күтім көрсетуде акушерлердің рөлі Америкаға қарағанда әлдеқайда зор болғанымен, медициналық модельдегі босану сол елдерде де әсер етеді, тіпті Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы табиғи, қалыпты және адамгершілік босануды ұсынады. Дегенмен, жүктілік пен босануды қалыпты және дені сау процесс ретінде қарастыратын акушерлік модель Швеция мен Нидерландыда Еуропаның қалған бөлігіне қарағанда әлдеқайда маңыздырақ. Швеция акушерлері ерекше, себебі олар Швециядағы жүктілікке дейінгі күтімнің 80 пайызын және отбасылық жоспарлау қызметтерінің 80 пайыздан астамын жүзеге асырады. Швециядағы акушерлер мемлекеттік ауруханалардағы барлық қалыпты босануларға қатысады және швед әйелдері американдық әйелдерге қарағанда ауруханада аз процедурадан өтеді. Нидерландыдағы нәресте өлімі көрсеткіші әлемдегі ең төменгі көрсеткіштердің біріне жатады – мың туған балаға 4,0 өлім, ал АҚШ жиырма екінші орында тұр. Нидерланды мен Швециядағы акушерлер өздерінің табысына үлкен үлес қосатын мемлекеттік қолдау саясатына ие.