Кіріспе

Жүктілік және босануға қатысты медициналық мамандық – жүктілік, босану және босанғаннан кейінгі кезеңді зерттейтін медициналық сала. Акушерлік медициналық мамандық ретінде гинекологиямен біріктіріліп, акушерлік-гинекология (акушер-гинеколог) деп аталады, бұл – хирургиялық мамандық.

Туу алдындағы күтім

Жүктілік кезеңіндегі түрлі асқынуларды ерте анықтау үшін, бала күтімі маңызды. Бұл физикалық тексерулермен және зертханалық талдаулармен қатар, жүйелі кабинеттік сапарларды және тәуекелі төмен жүкті әйелдерге телемедициналық қызметтерді қамтиды.

Босанғаннан кейінгі кезең

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы босанғаннан кейін анаға көрсетілетін күтім мен жаңа туған сәбиге көрсетілетін күтімді ажыратады. Босанғаннан кейінгі күтім – босанғаннан кейін анаға арналған күтім. Батыс елдерінде ауруханада босанған әйел медициналық жағдайы тұрақтанғанда ауруханадан шығуға болады, бұл бірнеше сағаттан кейін де болуы мүмкін, бірақ әдетте бір-екі күнге жатады. Кесарево тілімі арқылы босанғаннан кейін ауруханада орташа екі-төрт күн болады. Осы уақыт ішінде ананың қан кетуі, ішек және несеп қызметі, сондай-ақ сәбиге күтім жасау бақыланады. Сәбидің денсаулығы да қадағаланады.

Тарих

XVIII ғасырға дейін Еуропада жүкті әйелдерге күтім жасау әйелдердің ғана құзырында болды, ал еркектерге қатысуға тыйым салынды. Болашақ ана бала туғанда бірге болу үшін жақын дос әйелдері мен туыстарын үйіне шақыратын. Кәсіби акушерлер босандыру процесінің барлық кезеңін басқаратын. Дәрігерлер мен хирургтардың қатысуы өте сирек кездесетін, және тек қана ауыр асқынулар туындағанда және акушер қолданған барлық мүмкіндіктер таусылғанда ғана шақырылатын. Хирургты шақыру – соңғы амал саналды, ал сол дәуірде еркектердің әйелдерді босандыруы әйелдердің ар-ұятын қорлау деп есептелді.

18 ғасырдан бұрын

18-19 ғасырларға дейін акушерлік жақсы қалыптасқан еді, бірақ акушерлік жеке медициналық мамандық ретінде танылмаған. Дегенмен, әйелдердің репродуктивті жүйесі мен жыныстық қатынасқа қатысты білім мен қызығушылық ежелгі Египет пен ежелгі Грекия дәуіріне дейін жетеді. Эфестік Соранды кейде ежелгі гинекологияның ең маңызды тұлғасы деп атайды. Осы ғасырдың соңында медицина қызметкерлері аналық жатырдың анатомиясын және босану кезінде болатын физиологиялық өзгерістерді түсіне бастады. Бала туғанда қолданылатын қыспақ та осы кезеңде пайда болды. Акушерлік саласындағы осы медициналық жетістіктер бұрын әйелдер басқарған акушерлікке еркектердің енуіне мүмкіндік берді. 18 ғасырда дәрігерлер бала тудыру саласын меңгеріп, анатомиядағы терең білімдерінің арқасында бала тудыру процесін жақсартуға болатынына сенді. Францияда осындай еркек акушерлерді «аккушёр» деп атады, бұл атау кейіннен бүкіл Еуропаға тарады. Жатқан үйлердің (lying-in hospitals) құрылуы да акушерліктің медициналықтандырылуына және еркектердің үстемдігіне ықпал етті. Бұл алғашқы перзентханалар әйелдер бала тудыру үшін келетін орындар болды, бұл бұрынғы дәстүрлі әдістен – акушердің босанған әйелдің үйіне баруынан өзгеше еді. Бұл жаңа мекемелер еркек акушерлерге тәжірибе жинауға және өз білімдерін көрсетуге мүмкіндік берді. Көптеген акушерлер сол кезде еркектердің бала тудыруға араласуына қарсы болды. Кейбір дәрігерлер де өздері сияқты медицина қызметкерлерінің акушерлікке қатысуына қарсы шығып, тіпті олардың акушерлікпен айналысуының себебі жыныстық құштарлық екенін айтты. Аккушёрлер өздерінің қатысу мақсаты бала тудыру процесін жақсарту екенін дәлелдеді. Олар акушерлік саласының дамитынына және нығая түсетініне сенді. 19 ғасыр Еуропадағы медицина реформасының дәуірі болды және мамандыққа қатысты ережелердің күшейтілуіне әкелді. Еуропаның ірі институттары, мысалы, Дәрігерлер мен хирургтар колледжі, бала тудыруды лайықсыз жұмыс деп санап, осы саламен айналысудан бас тартты. Тіпті 1858 жылғы Медициналық заң қабылданғаннан кейін, медицина студенттерінің дәрігер болып қанағаттануына мүмкіндік берілсе де, акушерлікке ешқандай назар берілмеді. Бұл акушерлік бойынша білім алып, сонымен бірге дәрігер немесе хирург болуды өте қиын етіп берді. Акушерлік саласы ығысып кетті. 19 ғасырдың соңына қарай көптеген еуропалық елдер акушерлердің біліктілігін бақылап, олардың біліктілігіне негізделген сертификаттар берді. Акушерлер енді бұрынғыдай білімсіз деп есептелмейтін. Акушерлік дами бастағанда, акушерлік мамандығы да ғасырдың соңына қарай дамыды. Бала тудыру медициналық қоғам тарапынан бұрынғыдай жеккөрушілікпен қаралмайтын болды. Бірақ акушерлік басқа медициналық мамандықтармен салыстырғанда әлі де дамымаған еді. Көптеген дәрігерлер бала тудырса да, өзін акушер деп атайтындар азаз болды. 19 ғасырдың соңы асепсис пен анестезия саласындағы жетістіктермен маңызды табысқа жетті, бұл кесарево кесігінің кеңінен қолданылуына және кейіннен табысқа жетуіне жол ашты. 1880 жылдарға дейін жатқан үйлерде өлім-жітім көрсеткіші қабылдауға болмайтын деңгейге жетіп, қоғамдық алаңдаушылық тудырды. Аналардың көптеген өлімдері бала туғаннан кейін пайда болатын қызбаға байланысты болды. 19 ғасырда Игнац Земмельвейс үйде босанған әйелдерде бала туғаннан кейін қызбаға шалдығу көрсеткіші ауруханада дәрігерлердің көмегімен босанған әйелдерге қарағанда төмен екенін байқады. Оның зерттеуі бойынша, босану алдында қолды антисептикалық ерітіндімен жуу бала туғаннан кейін қызбадан болатын өлім-жітімді 90%-ға азайтады. Осылайша, дәрігерлердің бір анадан екіншісіне инфекция таратып жатқаны анықталды. Бұл ақпарат жарияланғанына қарамастан, дәрігерлер әлі де қол жуудан бас тартты. Тек 20 ғасырда асептикалық техниканың жетістіктері мен ауру туралы түсініктер аналардың өлім-жітімін азайтуда маңызды рөл атқарды.

Америкадағы акушерліктің тарихы

Акушерлік практиканың аккредиттелген дәрігерлер үшін дамуы 18 ғасырдың басында болды, сондықтан Американың көптеген елдерінің Еуропалық державалардан тәуелсіздігіне байланысты Еуропа мен Америкада әртүрлі дамыды. "Еуропа мен Британ аралдарында акушерлік заңдар ұлттық болғандықтан, Америкада акушерлік заңдар жергілікті болып, кең ауқымда әртүрлі болды". Гинекология мен акушерлік XIX ғасырдың соңында американдық медицинада, мысалы, овариотомия сияқты процедуралардың дамуы арқылы назар аударды. Бұл процедуралар кейін Еуропалық хирургтармен бөлісілді, олар операцияларды қайталады. Бұл хирургиялық және бақылау процедураларына антисептикалық, асептикалық немесе анестезиялық шаралар енгізілген кезең еді, ал бұл шараларсыз операциялар қауіпті және көбінесе өлімге алып келді. Осы салаға үлес қосқан екі танымал хирург – Эфраим Макдауэлл және Дж. Марион Симс. Эфраим Макдауэлл 1795 жылы хирургиялық практиканы дамытты және 1809 жылы 47 жастағы жесір әйелге алғашқы овариотомия жасады, ол одан кейін тағы 31 жыл өмір сүрді. Ол бұл туралы Италияға зейнеткерлікке шыққан Джон Беллмен бөлісуге тырысты. Белл құжатты көре алмай қайтыс болды, бірақ оны 1825 жылы "Ауырған жұмыртқалықтың алынуы" деген еңбекте оның әріптесі жариялады. Ғасырдың ортасына қарай бұл операция кейде сәтті, кейде сәтсіз орындалды. Пенсильваниялық хирургтар, Атли ағайындылары, 1843 және 1883 жылдар аралығында осы процедураны 465 рет орындап, оны кең таралғанға айналдырды. Джон Атли 78 операцияның 64-ін сәтті орындады, ал оның інісі Уильям 387 операция жасады. XIX ғасырдың ортасында бұл процедураны Еуропада ағылшын хирургтары Сэр Спенсер Уэллс пен Чарльз Клей, сондай-ақ француз хирургтары Эжен Коберле, Огюст Нелатон және Жюль Пеан да сәтті орындады. Осы әйелдер қазіргі гинекологияның алғашқы пациенттері болды. Ол операция жасаған әйелдердің бірі Анарша Уэскотт болды, ол фистуламен алғаш емделген әйел еді. Дәрігерлік мамандықты тек университеттерге барып оқыған, яғни еркектерге басымдық берілген оқу орындарына қатысы бар адамдар ғана атқарды. Олар анатомия мен репродукция процесін теологиялық ілімдер мен философияға сүйене отырып теориялық тұрғыдан қарастырды. 17-18 ғасырларда әйел денесі мен етеккір туралы көптеген сенімдер дұрыс емес еді, бұл осы сала бойынша әдебиеттің жетіспеуінен туындады. Бала туғанда ер адамдар көбінесе қатыспады. Көршілер мен туыстар бала туу процесіне қатысып, түрлі көмек көрсетті. Ер адамдар бала туғанда көмектесетін жалғыз жағдай – ананы қолдау үшін төсек жанында отырып көмектесу еді. Гинекология акушерліктен жаңа және жеке оқу саласы ретінде пайда болды және әйелдердің жыныс мүшелерінің ауруларын емдеуге бағытталды. Бұл менопауза, жатыр және жатыр мойнының проблемалары сияқты жағдайларда, сондай-ақ босанудан кейін тінді қалпына келтіру үшін хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін еді. Бірақ, сонымен қатар, жатырға мүлдем қатысы жоқ жағдайларға да кінә тағылды. Бұл 19 ғасырдың көптеген әлеуметтік салдарына әкелді.