Бала емізуші әйел және бөтен балаға күтім жасау

Кіріспе

Баласын емшектен тамақтандырып, күтім көрсететін әйел.

Аналық сүтпен тамақтандырушы – басқа біреудің баласын емшектен тамақтандырып, күтім көрсететін әйел. Ана қайтыс болғанда немесе баласын өзі тамақтандыра алмағанда немесе тамақтандыруды қаламағанда аналық сүтпен тамақтандырушылар жұмысқа алынады. Аналық сүтпен тамақтанған балалар "сүт бауырлар" деп аталуы мүмкін, ал кейбір қоғамдарда отбасылар сүт туыстығының ерекше қарым-қатынасымен байланысты болады. Аналық сүтпен тамақтандыру әлемнің түкпір-түкпіріндегі қоғамдарда 20 ғасырда сенімді сүт қоспасы ойлап табылғанға дейін болды. Бұл тәжірибе 21 ғасырда қайта жандануда.

Себептері

Анасы баласын емшектегісі келмеген немесе емшектегізе алмаса, бала күтіміне емшектеуші әйел көмектеседі. 20-ғасырда балаларға арналған сүт қоспасы ойлап табылмай тұрғанда, баланың өмірін сақтап қалу үшін емшектеуші әйелдің көмегі қажет болатын. Ананың жеткілікті мөлшерде ана сүті өндіре алмауының немесе кейбір жағдайларда сүт өндірудің тоқтауының көптеген себептері бар. Мысалы, ана созылмалы немесе жедел ауруға шалдығуы мүмкін, және аурудың өзі немесе оған жасалған ем емшек сүтінің азаюына немесе тоқтауына себеп болуы мүмкін. Сүт өндірудің тоқтауы уақытша немесе тұрақты болуы мүмкін. Балаларды тастап кету көрсеткіштерінің және босанған кезде немесе босанғаннан кейін аналардың өлімі жоғары болған кезде емшектеуші әйелдерге қажеттілік артады. Осымен қатар, бала емізетін әйелдердің өз балалары қайтыс болып, олардың сүті артық қалған. Кейбір әйелдер әлеуметтік себептерге байланысты балаларын емшектемеуді жөн көрді. Жоғары топтағы әйелдер үшін бала емізу сәнсіз саналды, себебі бұл оларға сол заманғы сәнді киімдерді киюге кедергі келтіріп қана қоймай, сонымен қатар олардың бойларына да зиян келтіреді деп есептелді. Бала күтіміне үй шаруасын жүргізетін адамды жалдауға қарағанда, бала күтіміне емшектеуші әйелді жалдау арзанға түсетін.

Тарихи және мәдени тәжірибелер

Сүтпен емделу – ежелден келе жатқан, көптеген қоғамдарда кең таралған тәжірибе. Ол әлеуметтік жағдаймен байланысты болған, монархиялар, аристократия, дворяндық немесе жоғарғы топтар өз балаларының денсаулығы үшін, кейде одан да жылдам жүкті болу ниетімен, балаларын сүт анаға тапсырған. Кейбір әйелдерде тек қана ана сүтімен тамақтандыру овуляцияны тоқтатуға себеп болады (лактациялық аменорея). Кедей әйелдер, әсіресе заңсыз туған баласы үшін айыпталғандар, кейде өз нәрестелерін уақытша сүт анаға немесе басқа отбасыға толыққандай беруге мәжбүр болған. Ал әйел өзі де бай отбасының баласын күтуге жалданып, өз жалақысының бір бөлігімен өз баласына сүт ана жалдауға мүмкіндік алатын. Рим дәуірінен бастап бүгінгі күнге дейін философтар мен ойшылдар ана мен бала арасындағы маңызды эмоционалды байланысты сүт ананың болуымен бұзуға болатынын айтып келген. Ежелгі заманда сүт аналар балаларға өздерінің мінез-құлқы сияқты, иеленген қасиеттерін жеткізе алады деп дұрыс емес пікір қалыптасқан.

Мифология

Көптеген мәдениеттерде адамнан жоғары, табиғаттан тыс, адам және кейде жануарлардың қатысуымен тарихи немесе мифологиялық оқиғалар кездеседі, оларда бала емізушілер туралы айтылады. Киелі кітапта Ысқақтың әйелі, Жақып (Исраил) пен Есаудың анасы Ребеканың бала күтушісі Дебора туралы айтылады. (Жаратылыс 35:8). Тораға жасалған мидрашикалық түсіндірмелерде мысырлық ханшайым Бития (Исламдық хадис пен Құранда Перғауынның әйелі Асия) Мұсаны емізуге тырысқан, бірақ ол тек анасының сүтін қабылдады. Грек мифологиясында Эвриклея Одиссейдің бала күтушісі. Рим мифологиясында Кайета Энейдің бала күтушісі болған. Бірма мифологиясында Мяухпет Шинма – Табиншвехти патшасының бала күтушісінің рухы (нат). Гавай мифологиясында Нуакеа – сүт берудің игі қадағасы; Дэвид Малоның сөзіне сүйенсек, оның аты патшалық бала күтушінің лауазымы болған.

Ежелгі Рим

Ежелгі Римде, жақсы жағдайдағы үй шаруашылықтарында құлдар мен бостандық алған әйелдердің арасында емшектейтін әйелдер (латынша nutrices, жекеше nutrix) болған. Бірақ, кейбір римдік әйелдер өздері емшектейтін әйелдер болып жұмыс істеген, ал Рим құқығының жинағы (Digest) тіпті емшектейтін әйелдердің қызметі үшін (nutricia) жалақы дауы туралы айтады. Columna Lactaria ("Сүт бағанасы") деп аталатын ескерткіш, емшектейтін әйелдерді жалдау орыны болған болуы мүмкін. Жоғары сыныптағы әйелдердің өз балаларын емшек сүтімен тамақтандыруы мақтауға лайық деп есептелген, бірақ Империя дәуірінде бұл сирек және көне дәстүр саналған. Тіпті жұмысшы табының немесе құл әйелдердің балаларына да емшектейтін әйелдер қарауға шақырылған. Рим дәуіріндегі грек гинекологы Соран, емшектейтін әйелді қалай таңдау керектігі туралы толыққанды кеңес береді. Діни арнаулар мен қабір жазуларындағы жазулар, емшектейтін әйелдің өзінің кәсібімен мақтан тұтатынын көрсетеді. Бір жазуда тіпті "сүт беруші" (nutritor lactaneus) деп аталатын ер адам туралы айтылады, ол, болжам бойынша, бөтелке қолданған. Грек емшектейтін әйелдерге басымдық берілген, және римдіктер грек емшектейтін әйелдің баласы латын тілін де, грек тілін де бірдей жақсы үйрене алады деп сенген. Ежелгі Рим мәдениетінде емшектейтін әйелдің маңыздылығы Ромул мен Ремустың туу мифінде көрінеді, олар нәресте кезінде тасталып кеткен, бірақ атақты Капитолий қасқырының қола мүсінінде бейнеленгендей, қасқырдың күтімімен өсірілген. Румина қадірлігі, басқа туу және бала даму құдайларымен бірге, емшек сүтінің ағымын жақсарту үшін шақырылған.

Үндістан

1500 жылдарға қарай, Үндістанда бала күтуші әйелді пайдаланбаған бай аналарға ерекше назар аударылатын болды. Бала үйден "жіберілмей", керісінше, күтуші әйел үйдің бір бөлігі ретінде қарастырылатын. Мұғол сарайының императорлық күтуші әйелдері түркі-моңғол дәстүрінде құрметпен ескерілді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда балаға сүт беру (емшекпен бағатын) бұрын кең таралған еді. Жұмысшы сыныбының әйелдері осы қызметті ұсынған және алған. Бала күтімі – көптеген жұмысшы әйелдер үшін жақсы жалақы алатын, құрметті және танымал жұмыс еді. 18 ғасырда әйел бала күтуші ретінде орташа еңбекші еркектен көбірек ақша табатын. 19 ғасырға дейін сүтпен бағылған нәрестелердің көпшілігі өмірінің алғашқы үш жылына дейін жаңа күтімшімен бірге, отбасыларынан алысқа жіберілетін. Осылай өмір сүрген нәрестелердің 80%-ы балалық шақта қайтыс болды. Сол кезде екі түрлі сүт анасы болды: өзіне және өз бағыныштарына жеткілікті көмектесе алмай қиналған, мемлекеттік жәрдем алатындар және жақсы жалақы алып, құрметке ие болған мамандар. Жоғары сыныптағы әйелдер көбінесе өз үйлерінде жұмыс істеу үшін, үлкен қызметшілер штатының бір бөлігі ретінде сүт аналарын жалдайтын. Сүт аналары тастап кетілген балаларға арналған үйлерде де жұмыс істеді. Олардың өз балалары көбінесе алысқа жіберіліп, ана сүтімен емес, бөтелкеден тамақтандырылатын. "Емшек, бөтелке және балалар: балалар тамақтану тарихы" кітабының авторы Валери Филдс былай деді: "Шын мәнінде, бай ата-аналар өз балаларының өмірін басқа біреудің өміріне "сатып алатын" еді". 19 ғасырдың ортасында медициналық журналистер бұрын хабарланбаған қауіптер туралы жазғаннан кейін сүт берудің танымалдылығы төмендеді. Филдс "Британия әрқашан Еуропаның қалған бөлігімен бірге сүт аналарының сапасы, еңбек шарттары және жағдайлары, әсіресе олардың жасаған күдікті зұлымдықтары туралы талқылауда қарастырылды" деді. 1850 жылдардың соңында жазған медициналық журналист К.Х.Ф. Рут сүт берудің зияндары, мысалы, сүт аналарының өз балаларын тастауы, нәрестелер өлімінің жоғарылауы және бағылған балаға физикалық және моральдық тәуекелдің артуы туралы тізімдеді. Бұл аргументтің ешқандай дәлелі болмаса да, медициналық зерттеушілердің эмоционалдық аргументтері және басқа сыншылардың наразылықтары жұртшылықтың білімін баяу арттырды; бұл практика азайып, аналық емізу және бөтелкемен тамақтандырумен ауыстырылды.

Wet nursing used to be commonplace in the United Kingdom. Working class women both provided and received wet nursing services. Taking care of babies was a well paid, respectable, and popular job for many working class women. In the 18th century, a woman would earn more money as a wet nurse than an average man could as a labourer. Up until the 19th century, most wet nursed infants were sent far from their families to live with their new caregiver for up to the first three years of their life. As many as 80% of wet nursed babies who lived like this died during infancy. There were two types of wet nurses by this time: those on poor relief, who struggled to provide sufficiently for themselves or their charges, and the professionals, who were well paid and respected. Upper class women tended to hire wet nurses to work within their own homes, as part of a large household of servants. Wet nurses also worked at foundling hospitals, establishments for abandoned children. Their own children would likely be sent away, normally brought up by the bottle rather than being breastfed. Valerie Fildes, author of Breasts, Bottle and Babies: A History of Infant Feeding, argues that "In effect, wealthy parents frequently 'bought' the life of their infant for the life of another." Wet nursing decreased in popularity during the mid 19th century, as medical journalists wrote about its previously undocumented dangers. Fildes argued that "Britain has been lumped together with the rest of Europe in any discussion of the qualities, terms of employment and conditions of the wet nurse, and particularly the abuses of which she was supposedly guilty." C. H. F. Routh, a medical journalist writing in the late 1850s, listed the evils of wet nursing, such as the abandonment of the wet nurses' own children, higher infant mortality, and an increased physical and moral risk to a nursed child. While this argument was not founded in any sort of proof, the emotional arguments of medical researchers, coupled with the protests of other critics, slowly increased public knowledge; the practice declined, replaced by maternal breastfeeding and bottle feeding.

Франция

Францияда XIV Людовик тұсында, 17 ғасырдың ортасында мокрын емдеу туралы хабарлар тіркелген. 18 ғасырға қарай, шамамен 90% нәресте мокрынмен тамақтандырылған, көбінесе оларды мокрын әйелдермен бірге тұруға жіберген. 1780 жылы Парижде дүниеге келген 21 мың баланың бар болғаны 1000-ын өз аналары емізген. Мокрын әйелдерге деген сұраныс осы дәуірдегі жалақының төмендігімен және жалдау бағасының жоғары болуымен қатар жүрді, бұл көптеген әйелдерді бала туғаннан кейін көп ұзамай жұмыс істеуге мәжбүр етті. 1874 жылы француз үкіметі бір заң қабылдады, ол ата-анасының үйінен тыс жерде ақылы күтімге берілген әрбір нәрестенің мемлекеттік тіркеуге міндетті ететін еді, осылайша француз үкіметі қанша бала мокрын әйелдерге берілгенін және қанша мокрынмен тамақтанған бала қайтыс болғанын қадағалай алатын болды. Париждегі Вогирар ауруханасы сынапты емдеу ретінде қолдана бастады; алайда оны нәрестелерге қауіпсіз түрде қолдану мүмкін болмады.

Америка Құрама Штаттары

Британ отарлаушылары Солтүстік Америкаға сулы емдеу амалын өздерімен бірге алып келді. 1900 жылдардағы жұмысшылар тұрақты жалақы алу үшін еңбек шарты талап етті. Сулы емдеу жұмысы көбінесе тұрақты болмады, осы қызметті көбінесе ауылдық аймақтардан келген, жағдайы төмен әйелдер ақыға ұсынды. Бұл туралы ең сенімді мәліметтер газеттердегі "жұмыс іздеу" хабарламаларында, журналдардағы емшектейтін әйелдерге қатысты шағымдарда және жұмыс орналастыру агенттігі ретінде жұмыс істеген медициналық басылымдарда кездеседі. (Кейде екі баланың да әкесі – бір адам, құл иесі болатын; "Плантациядағы балалар" деген мақалаға қараңыз). Құлдық қоғамда сулы емдеу салтының көрнекті бейнелері "Мамми" архетипінің карикатуралық бейнелерінде жиі кездеседі. Осы бөлімдегі суреттер құлдықтағы қара әйелдердің құл иесінің ақ нәрестесін емшектендіруінің тарихи шындығын көрсетеді, сонымен қатар кейде "Мамми" кейіпкерінің стереотиптік, нәсілшілдік карикатурасын бейнелейді.

Мысыр

XIX ғасырдың ортасынан XX ғасырдың ортасына дейін, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін мыңдаған словендік шаруа әйелдері Триест арқылы космополиттік Александрия портына көшіп барды. Онда осы Александринкалар Леванттың элиталық үйлерінде түрлі шаруашылық жұмыстар атқарды – "Османдық миллеттердің жоғары мобильді топтары, еврейлер, марониттер, халықаралық саудада белсенді мелкиттер". Олардың арасында емшек сүтімен тамақтандырушылардың саны жеткілікті болғандықтан, бұл кәсіп словендік үй қызметшілерімен шатысып, елге оралғанда стигмаға ұшырау себебі болды. Әйелдер Александриядан өздерінің туған ауылдарына оралып, бала көтеріп, дүниеге келген сәбиін туыстарының немесе жалдамалы емшек сүтімен тамақтандырушының қамқорлығына тастап, қайтадан Египетке жұмыс іздеуге және жаңа сәбиге күтім жасауға баратын. Осының нәтижесінде Александринканың емшек сүтімен тамақтандырушы әйел ретіндегі архетипі қалыптасты, ол Александринствоның басқа бейнелерін басып озды, бірақ тәжірибелік деректер Александринкалардың аз ғана бөлігінің ғана осы қызметпен айналысқанын көрсетеді. Александринкалардың көпшілігі бала күтімімен немесе үй қызметшілері ретінде жұмыс істеді, олар күтімдеріне алған балаларды емшек сүтімен емізбеді. Александринствоның гиперсексуализациясын көрсететін емшек сүтіне жасалған баса назар Словениядағы осы құбылысты қоршаған риторикалық стигманың бір бөлігі болды. Исламда сүт арқылы туыстық байланысты анықтайтын жоғары деңгейде жүйеленген қағидалар бар. Ұлыбританияның Георг III-і екі ай бұрын дүниеге келген, және ол өмірі бойына өте бағалаған бала күтушісі болған, сондықтан оның қызы Патшалық үйдің кір жуушысы болып тағайындалды – "үлкен табыс әкелетін лауазым". Бір-бірінің баласын емізетін аналар өзара емдеу немесе бірлесіп емдеу деп аталатын өзара іс-қимыл жасайды.

Батыс елдеріндегі қазіргі көзқарастар

Қазіргі кездегі Америка Құрама Штаттары сияқты бай Батыс қоғамдарында өз баласынан басқа нәрестеге күтім жасау жиі мәдени ыңғайсыздық тудырады. Ана өз баласын емшектендіре алмаса, қабылданатын балама – сүт банкілеріне берілетін (әсіресе алғашқы сүт) сүт, ол қан банкілері сияқты тексеріліп, пастеризацияланып, көбінесе мұздатылады. Сондай-ақ, дұрыс дайындалған жағдайда нәресте тамақтануының сенімді көзі бола алатынын өндірушілер мәлімдейтін балалар қорегі де кеңінен қолжетімді. Доктор Ронда Шоу Батыста күтімші әйелдерге (wet nurses) қарсылық мәдени себептерге байланысты екенін айтады:
«Әртүрлі әйелдер мен балалар арасындағы дене сұйықтықтарының алмасуы және жеке дене мүшелерінің ашық көрінуі кейбір адамдарды мазасыз етеді. Бұл пікірталастардың жасырын мәні адамгершілік ізгіліктің қабылдануымен байланысты. Кеудеге құмарлық танытатын қоғамдар жыныстық және эротикалық кеудені функционалды және сүт беретін кеудемен шатастырады.»

Қазіргі жағдай

Көптеген дамушы елдерде әлі де бала күтіп емшектеушілер кездеседі, бірақ бұл әрекет ВИЧ сияқты инфекцияларға шағу қаупін тудырады.

Белгілі босандырушылар

Патшалық бала күтушілер тарихи жазбаларда жиі кездеседі. Ежелгі Египетте Майя патша Тутанхамонның бала күтушісі болған. Хатшепсуттің мейірбикесі Ситре Ин патша отбасының мүшесі болмаған, бірақ патшалардың қабірінде, КВ60 қабірінде жерлену құрметіне ие болды. Оның табытында «wr šdt nfrw nswt In» деген жазу бар, яғни «Ұлы патшалық сулы мейірбике Ин» дегенді білдіреді. Азияда Касуга ханым Токугаваның үшінші сёгуны Иэмицудың бала күтушісі болды. Лу Лингшуан император Гао Вэйге қызмет еткен әйел, сондай-ақ оның бала күтушісі де болды. Ол билігінің кезеңінде өте ықпалды болды және тарихшылар оны сыбайлас жемқорлық пен адалсыздық үшін сынады. Қытай императорлары император шешендерді құрметтеген. Моғол дәуірінде бала күтушілер кең таралды, көбінесе әрбір моғол ханзадасының өз бала күтушісі болған. Олардың ішінде Акбар үшін Махам Анга және Шах Жахан үшін Дай Анга есімдері белгілі. Шин Мё Мят – Бирманың (Мьянма) Тунгу әулетінің патшасы Байиннаунгтың анасы және Табиншвехти патшасының бала күтушісі болған. Қытайдың соңғы императоры Пуйи Ван Чьяо ханымды өзін бақылай алатын жалғыз адам деп сипаттады: «Бала кезімнен бастап өскенге дейін, тек менің бала күтушім ғана, қарапайым тілінің арқасында, мен басқа адамдар сияқты екенімді түсінуге көмектесті». Еуропада Сент-Олбанстан шыққан Ходиерна Александр Неккамның анасы және Англия королі Ричард I-нің бала күтушісі болды, ал Пэк Глостер герцогы Уильямның (1689–1700) бала күтушісі болды. Женевьева Пуатрина Франция королі Людовик XVI және королева Мария Антуанеттаның ұлы, Людовик Жозефтің бала күтушісі болды. Пойтринге дельфинге туберкулез жұқтырды және жеті жасында оның өліміне себепкер болды деп айыпталды, бірақ жасөспірім балалардың туберкулезден өлуі сирек болғандықтан, бұл айыптама дұрыс емес диагноздың салдары болуы мүмкін. Кейбір патшалық емес бала күтушілер туралы да жазылған. Халима бинт Әби Дуайб – Мұхаммед пайғамбардың асырап алған анасы және бала күтушісі болды. Петронелла Мунс жұмыс берушісімен бірге Жапонияға сапар шеккен алғашқы батыс әйелдерінің бірі болды. «Сүт, ақша және ақылсыздық» кітабының авторы Наоми Баумслаг Джудит Уотерфордтың ерекше қабілетін былай сипаттады: «1831 жылы 81 жасқа толған күні ол әлі де ана сүтін өндіре алды. Ең жақсы күндері ол күніне екі кварт (төрт пинта немесе 1,9 литр) ана сүтін өндіретін».

Royal wet nurses are more likely than most to reach the historical record. In Ancient Egypt, Maia was the wet nurse of King Tutankhamun. Sitre In, the nurse of Hatshepsut, was not a member of the royal family but received the honour of a burial in the royal necropolis in the Valley of the Kings, in tomb KV60. Her coffin has the inscription wr šdt nfrw nswt In, meaning Great Royal Wet Nurse In. In Asia, Lady Kasuga was the wet nurse of the third Tokugawa shōgun, Iemitsu. Lu Lingxuan was a lady in waiting who served as wet nurse to the emperor Gao Wei. She became exceedingly powerful during his reign and was often criticized by historians for her corruption and treachery. Chinese emperors honoured the Nurse empress dowager. Wet nurses were also common during the Mughal period, with almost every Mughal prince having one. Some prominent ones are Maham Anga for Akbar and Dai Anga for Shah Jahan. Shin Myo Myat was the mother of King Bayinnaung of the Toungoo dynasty of Burma (Myanmar), and the wet nurse of King Tabinshwehti. The last Emperor of China, Puyi, described Mrs. Wang Chiao as being the only person who was able to control him: "from my infancy until the time I grew up, only my wet nurse, because of her simple language, was able to make me grasp the idea that I was like other people." In Europe, Hodierna of St Albans was the mother of Alexander Neckam and wet nurse of Richard I of England, and Mrs. Pack was a wet nurse to William, Duke of Gloucester (1689–1700). Geneviève Poitrine was a wet nurse of the Dauphin of France, Louis Joseph, son of King Louis XVI of France and Queen Marie Antoinette. Poitrine was accused of transmitting tuberculosis to the Dauphin and triggering his infant death when aged seven, although since very few pre adolescent children die from TB, this accusation may have been the result of a misdiagnosis. Some non royal wet nurses have also been written about. Halimah bint Abi Dhuayb was the foster mother and wet nurse of the Islamic prophet Muhammad. Petronella Muns was, with her employer, the first Western woman to visit Japan. Naomi Baumslag, author of Milk, Money and Madness, described the legendary capacity of Judith Waterford: "In 1831, on her 81st birthday, she could still produce breast milk. In her prime she unfailingly produced two quarts (four pints or 1.9 litres) of breast milk a day."