Аналар өлімі және жүктілік кезеңіндегі денсаулық мәселелері

Кіріспе

Адамның көбеюі және медицинасының бір саласы

Ана өлімі немесе аналардың өлім-жітімі бірнеше денсаулық сақтау ұйымдарымен сәл әртүрлі анықталады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ана өлімін жүктілікпен байланысты асқынулар, жүктілік кезінде нашарлаған денсаулық жағдайлары немесе осы жағдайларды емдеуге байланысты туындаған салдардан болатын жүкті ананың өлімі деп анықтайды. Бұл жүктілік кезінде немесе жүктілік аяқталғаннан кейін алты апта ішінде болуы мүмкін. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) жүктілікке байланысты өлім туралы анықтамасы жүктіліктің аяқталуынан бастап бір жылға дейінгі кезеңді қарастырады. Американдық акушерлер мен гинекологтар колледжінің (ACOG) анықтамасына сәйкес, жүктілікке байланысты өлім – жүктіліктің аяқталуынан кейін бір жыл ішінде болатын барлық өлім жағдайларын қамтиды. Жүктілікке байланысты өлімдерді анықтау, жүктіліктің өлімге тікелей немесе жанама себеп болғанын анықтау үшін маңызды. Қоғамда немесе елде аналардың өлім-жітімі туралы сөз болғанда қолданылатын екі негізгі өлшем бар: аналар өлімінің көрсеткіші және аналар өлім-жітімінің деңгейі, екеуі де "MMR" деп белгіленеді. 2017 жылға қарай әлемдегі аналар өлімі 1990 жылдан бері 44%-ға төмендеді; алайда, күн сайын 808 әйел жүктілік немесе босанумен байланысты себептерден көз жұмады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қорының (UNFPA) 2017 жылғы есебіне сәйкес, әр 2 минут сайын бір әйел босану немесе жүктілік кезінде туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болады. Өлген әрбір әйелге шамамен 20-дан 30-ға дейін әйел жарақаттануы, инфекция жұқтыруы немесе босану немесе жүктілікпен байланысты басқа да асқынуларға ұшырауы мүмкін. ДДҰ аналар өлімінің себептерін екі категорияға бөледі: тікелей акушерлік өлім және жанама акушерлік өлім. Тікелей акушерлік өлім – жүктілік, босану немесе түсік салдарынан туындаған өлімнің себептері. Мысалы, бұл ауыр қан кетуден бастап, босану кезінде туындаған қиындықтарға дейін болуы мүмкін, оларға тиімді емдеу шаралары бар.

Шарт бойынша сипаттама

Бала туғаннан кейін жатырдан, жатыр мойнынан немесе кіндік қуысынан бақылана алмайтын қан кету пайда болады. Бұл жатырдың туғаннан кейін дұрыс жирылмауына, жатырда плацентаның қалдығына немесе жатыр мойны мен кіндік қуысында туған кезде пайда болған жарақаттарға байланысты болуы мүмкін. Жүктілік кезіндегі гипертензиялық бұзылыстар – организмнің қан қысымын дұрыс реттемейтін жағдайлар. Жүктілікте бұл қан тамырлары деңгейіндегі өзгерістерге, көбінесе плацентаның әсеріне байланысты болады. Бұл гестациялық гипертензия және преэклампсия сияқты медициналық жағдайларды қамтиды. Босанғаннан кейінгі инфекциялар – жүктілік аяқталғаннан кейін жатырдың немесе көбелек мүшелерінің басқа бөліктерінің инфекциялары. Олар көбінесе бактериялық болып, қызба, күшейген ауыру және жаман иісті шығарылымға себеп болады. Туу кезінде шектеу пайда болады, егер баланың жамбасқа дұрыс түсіп, денеден шығуына кедергі келсе. Туу кезінде шектеудің ең көп кездесетін себебі – баланың басы тым үлкен немесе жамбас сүйегі мен туу арнасынан өтуге мүмкіндік бермейтін бұрышта орналасқан болуы. Қан ұюы денедегі әртүрлі тамырларда, оның ішінде қол, аяқ және өкпе тамырларында пайда болуы мүмкін. Олар өкпеде проблемалар туғызуы мүмкін, сондай-ақ жүрекке немесе миға жетіп, асқынуларға әкелуі мүмкін.

Қауіпсіз аборт

Аборт заңды және қолжетімді болғанда, жүктілікті толық мерзімге дейін алып жүру мен босануға қарағанда қауіпсіз деп есептеледі. Шындығында, "Обстетрика және гинекология" журналында жарияланған зерттеуде АҚШ-та жүктілікті толық мерзімге дейін алып жүру және бала тудыру заңды абортпен салыстырғанда 14 есе өлім қаупін арттырады. Дегенмен, әлемнің көптеген аймақтарында аборт заңсыз және қауіпті болуы мүмкін. Дұрыс орындалмаған процедуралар салдарынан болатын ана өлімдерінің алдын алуға болады және бұл жағдай әлемдегі ана өлімдерінің 13%-ын құрайды. Бұл көрсеткіш ана өлімдерінің басқа себептері аз елдерде, мысалы Шығыс Еуропа және Оңтүстік Америка елдерінде 25%-ға дейін жетеді. Бұл қауіпсіз емес аборт практикаларын әлемде ана өлімдерінің басты себебіне айналдырады. Қауіпсіз емес аборт әлемде ана өлімдерінің тағы бір маңызды себебі болып табылады. Аборт заңды және қолжетімді аймақтарда аборт қауіпсіз және ана өлімдерінің жалпы көрсеткіштеріне елеулі үлес қоспайды. 2009 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, әр сегіз минут сайын бір әйел қауіпсіз емес аборттан туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болады. ДДҰ қауіпсіз емес абортты тиісті білімі жоқ адамдар жасаған және/немесе қауіпсіз немесе таза емес ортада орындалған процедуралар деп анықтайды. ДДҰ осы анықтаманы пайдаланып, әлемде жыл сайын жасалатын 45 миллион аборттың 19 миллионы қауіпсіз емес деп есептеледі, ал осы қауіпсіз емес аборттардың 97%-ы дамып келе жатқан елдерде орын алады.

Ақындар

Абортпен байланысты аналар өлім-жітімін анықтау үшін төрт негізгі дереккөз түрі қолданылады: құпия сауалнамалар, тіркеу деректері, ауызша аутопсия және медициналық мекемелерден алынатын деректер. Ауызша аутопсия – бұл медициналық қызметкерлер емес, қарапайым адамдардан өлім себебі туралы ақпарат жинауға арналған жүйелі әдіс. Көптеген елдерде аналар өлімі бойынша құпия сауалнамалар ұлттық деңгейде жиі жүргізілмейді. Тіркеу жүйелері өлім-жітімді өлшеудің "алтын стандарты" деп есептеледі. Дегенмен, олар аналар өлімінің 30-50 пайызын тіркемей қалуы мүмкін екені көрсетілген.

Тікелей емес акушерлік өлімдер

Бейнелегілік ана өліміне жүктілікпен нашарлаған бұрыннан бар денсаулық проблемалары немесе жүктілікпен байланыссыз жаңадан пайда болған денсаулық проблемалары – АИТВ/ЖҚТБ және жүрек-қан тамыр аурулары себеп болады, олардың барлығы жүктілікті қиындатуы немесе одан нашарлауы мүмкін. Ана өлімінің жоғарылауымен байланысты қауіп факторларына ананың жасы, жүктілікке дейінгі семіздік, басқа да бұрыннан бар созылмалы аурулар және кесарево қимасы жатады.

Тенденциялар

Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қор (БҰҰҚ; бұрын Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қызметі жөніндегі қоры) аналар өлімін азайтуға бағытталған бағдарламаларды құрды. Бұл бағдарламалар акушерлерді білім беру және оқыту, акушерлік және жаңа туған нәрестелерге көмек көрсету желілерінде шұғыл медициналық қызметтерге қолжетімділікті арттыру, сондай-ақ жүкті әйелдерге немесе жүкті болуді жоспарлап отырғандарға қажетті дәрі-дәрмектер мен отбасылық жоспарлау қызметтерін ұсынуды қамтиды. Көп жағдайда аналар өлімінің жоғары көрсеткіштері нәресте өлімінің жоғары көрсеткіштерімен бірдей елдерде байқалады. Бұл тенденция жоғары табысты елдердің мықты денсаулық сақтау инфрақұрылымына, көптеген дәрігерлерге, озық медициналық технологияларға және денсаулық сақтауға қолжетімділіктегі кедергілердің азайғанына байланысты екенін көрсетеді. Төмен табысты елдерде аналар өлімінің ең көп таралған себебі босанған кездегі қан кету, одан кейін жүктілік кезіндегі гипертониялық бұзылыстар. Бұл жоғары табысты елдердегі ең көп таралған себеп – тромбоэмболиядан өзгеше. 1990 жылдан 2015 жылға дейін аналар өлімі 100 000 тірі туған балаға шаққанда 385-тен 216-ға дейін төмендеді. Осы кезеңде аналар өлімінің төмендеуіне ықпал еткен факторлардың бірі – әйелдердің отбасылық жоспарлау қызметтеріне және білікті босануға қолжетімділігі (акушер, дәрігер немесе оқытылған медбике) және босану кезінде туындауы мүмкін жағдайларға шұғыл акушерлік көмек көрсету. Бұрыннан бар аурулар сияқты факторларды ескермегенде, бұл көрсеткіштердегі айырмашылық деңгейіне әсер етпейді. 2019 жылы қара нәсілді әйелдердің денсаулығын қорғаушы және Parents журналының авторы Кристин Мишель Картер вице-президент Камала Харриспен сұхбаттасты. Сенатор ретінде 2019 жылы Харрис Аналарға күтімге қолжетімділікті арттыру және төтенше жағдайларды азайту (CARE) заңын қайтадан ұсынды, бұл заң түрлі-түсті әйелдерге қатысты аналар өліміндегі айырмашылықты жоюға бағытталған. Харрис былай деді: «Біз әйелдерге, әсіресе қара нәсілді әйелдерге денсаулық сақтау жүйесінде көбінесе құлақ аспайтынын және оларды қадір тұрмайтынын айтуымыз керек, сондықтан олар лайықты құрметтен айырылады. Біз осы шындықты айтуымыз керек, өйткені бүгінде АҚШ әлемдегі 13 елдің бірі, онда аналар өлімі көрсеткіші 25 жыл бұрынғыдан нашар. Бұл тәуекел қара нәсілді әйелдер үшін одан да жоғары, олар жүктілікке байланысты себептерден ақ нәсілді әйелдерге қарағанда 3-4 есе көп қайтыс болады. Бұл көрсеткіштерді қарауға болмайды». Covid-19 пандемиясы аналар өлімі көрсеткіштерін күшейтті, бұл түрлі-түсті қауымдастықтарға пропорционалды түрде әсер етті. Бұл айырмашылықтың өсуына бірнеше факторлар ықпал етеді, оның ішінде жасырын бейімділік, жүйелі нәсілдік кемсітушілік және денсаулық сақтауға қолжетімділіктің шектеулі болуы сияқты әлеуметтік факторлар бар. Бұл мәселелер медициналық көмекке жүйелі кедергілерге тап болатын түрлі-түсті адамдар үшін одан да ушығады. Жалпы, аналар өлімі 2020 жылы 100 000 тірі туған балаға шаққанда 23,8-ден 2021 жылы 100 000 тірі туған балаға шаққанда 32,9-ға дейін өсті. 2021 жылы бұл көрсеткіште айқын өсім байқалады. Испандық емес қара нәсілді әйелдер арасында 100 000 тірі туған балаға шаққандағы аналар өлімі 2019 жылы 44,0-тан 2021 жылы 69,9-ға дейін өсті.

The United Nations Population Fund (UNFPA; formerly known as the United Nations Fund for Population Activities) have established programs that support efforts in reducing maternal death. These efforts include education and training for midwives, supporting access to emergency services in obstetric and newborn care networks, and providing essential drugs and family planning services to pregnant women or those planning to become pregnant. In most cases, high rates of maternal deaths occur in the same countries that have high rates of infant mortality. These trends are a reflection that higher income countries have stronger healthcare infrastructure, more doctors, use more advanced medical technologies and have fewer barriers to accessing care than low income countries. In low income countries, the most common cause of maternal death is obstetrical hemorrhage, followed by hypertensive disorders of pregnancy. This is contrast to high income countries, for which the most common cause is thromboembolism. Between 1990 and 2015, the maternal mortality ratio has decreased from 385 deaths per 100,000 live births to 216 maternal deaths per 100,000 live births. Some factors that have been attributed to the decreased maternal deaths seen between this period are in part to the access that women have gained to family planning services and skilled birth attendance, meaning a midwife, doctor, or trained nurse), with back up obstetric care for emergency situations that may occur during the process of labor. Discounting factors such as pre existing conditions, do not impact the rate of this disparity. In 2019, Black maternal health advocate and Parents writer Christine Michel Carter interviewed Vice President Kamala Harris. As a senator, in 2019 Harris reintroduced the Maternal Care Access and Reducing Emergencies (CARE) Act which aimed to address the maternal mortality disparity faced by women of color by training providers on recognizing implicit racial bias and its impact on care. Harris stated:"We need to speak the uncomfortable truth that women—and especially Black women—are too often not listened to or taken seriously by the health care system, and therefore they are denied the dignity that they deserve. And we need to speak this truth because today, the United States is 1 of only 13 countries in the world where the rate of maternal mortality is worse than it was 25 years ago. That risk is even higher for Black women, who are three to four times more likely than white women to die from pregnancy related causes. These numbers are simply outrageous. "The Covid 19 pandemic heightened maternal mortality rates, disproportionately impacting communities of color. Multiple factors contribute to this widening disparity, notably, social factors such as implicit bias, repeated racial discrimination, and limited access to healthcare. All issues are further exacerbated for people of color who face systemic barriers to adequate medical care. Overall, the maternal mortality rate increased from 23.8 deaths per 100,000 live births in 2020, to 32.9 deaths per 100,000 live births in 2021. An apparent spike in this rate can be noted in 2021. For non hispanic black women the rate of maternal deaths per 100,00 live births increased from 44.0 in 2019 to 69.9 in 2021.

Алдын алу

БҰҰ халыққа қызмет көрсету қорының мәліметінше, ана өлімінің алдын алу үшін төрт маңызды элемент бар. Ана мен жаңа туған баланың өліміне қатысты сараптамалар әлемдік практикада ұзақ жылдардан бері жүргізіліп келеді, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 2013 жылы ана мен жаңа туған баланың өлімін бақылау және ден қою (АЖБДД) жөніндегі нұсқаулықты ұсынды. Зерттеулер көрсеткендей, АЖБДД ұсынымдарын іске асыру арқылы емдеу сапасын жақсарту нәтижесінде аналар мен жаңа туған балалардың өлімін төмендетуге болады.

Туу алдындағы күтім

2015 жылы жүктілікке немесе босануға байланысты себептерден барлығы 303 000 әйел қаза тапқан деп есептелді. 2023 жылы жасалған зерттеуде, американдық үнді әйелдер арасындағы өлім-жұлым көрсеткіші ақ нәсілді әйелдерге қарағанда үш жарым есе жоғары болды. Бұл есептегі жоғары көрсеткіштердің бір себебі – американдық үнді әйелдері нашар қаржыландырылған, мүмкіндіктері шектеулі Федералдық денсаулық сақтау жүйесінде қаралуда, онда орташа айлық қабылдау үш-жеті минутқа ғана созылады. Мұндай қысқа уақыт пациенттің денсаулығын толыққанды бағалауға немесе оның ағымдағы мәселелерін талқылауға мүмкіндік бермейді.

Медициналық технологиялар

Ана өлімінің төмендеуі көбінесе асептикалық техникалардың жақсаруына, сұйықтықтарды тиімді басқаруға, қан құюға жылдам қолжетімділікке және жақсы әйелдерге жүктілік кезеңіндегі күтімге байланысты. Сонымен қатар, ресурстары шектеулі жағдайлар үшін әзірленген технологиялар да ана өлімін азайтуда тиімді болды. Пневматикалық емес шокқа қарсы киім – бұл қан жоғалтуды азайтатын, маңызды көрсеткіштерді қалпына келтіретін және акушерлік қан кету кезінде әйелдерге қажетті шұғыл медициналық көмек кешігіп түскен жағдайда уақыт беруге көмектесетін қарапайым қысым құрылғысы. Оның құндылығы дәлелденді. Сонымен қатар, жатыр тампонадасы ретінде қолданылатын презервативтер де босанғаннан кейінгі қан кетуді тоқтатуға көмектеседі.

Дәрі-дәрмектер мен хирургиялық басқару

Аналық өлімнің кейбір жағдайларын дәрі-дәрмек қолдану арқылы болдырмауға болады. Постпартальды қан кетуден туындаған өлімді алдын алу үшін инъекциялық окситоцин қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, эклампсия салдарынан болатын аналық өлімді магний сульфаты сияқты дәрілерді пайдалану арқылы да болдырмауға болады.

Қоғамдық денсаулық

Ана өлімін азайтуға бағытталған қоғамдық денсаулық сақтау тәсілі проблеманың масштабы туралы ақпарат жинауды, негізгі себептерді анықтауды және осы себептерге қарсы күресу және ана өлімін болдырмау үшін жүктілікке дейін де, жүктілік кезінде де шаралар қабылдауды қамтиды. Ана өлімін талдауда денсаулық сақтау саласының да маңызды рөлі бар. Ана өлімінің себептерін зерттеудегі маңызды аспектілердің бірі – ана өлімін тексеру комитеттері немесе кеңестері. Осы комитеттердің мақсаты – әрбір ана өлімін талдап, оның себебін анықтау. Осы талдаудан кейін ақпаратты біріктіре отырып, болашақта ана өлімін болдырмауға бағытталған нақты шараларды анықтауға болады. Бұл тексеру кеңестері ана өлімін талдауда жан-жақты қарастырады, оның ішінде психикалық денсаулық факторлары, қоғамдық көлік, созылмалы аурулар және есірткіге тәуелділік мәселелерін қамтиды. Осы ақпараттың барлығы ана өлімінің себептерін толыққанды түсінуге және олардың әсерін азайту бойынша ұсыныстар жасауға көмектеседі. АҚШ-тың көптеген штаттары ана өлімін тексеру комитеттерінің жұмысын жаңа деңгейге көтеріп, перинаталды күтім сапасын жақсарту үшін әртүрлі кәсіби ұйымдармен ынтымақтастыққа түсуде. Бұл ұйымдар тобы "перинаталды сапаны жақсарту ұйымы" (PQC) құрады, оған мемлекеттік денсаулық сақтау басқармалары, мемлекеттік ауруханалар қауымдастығы және дәрігерлер мен медбикелер сияқты клиникалық мамандар кіреді. Бұл PQC-ге қоғамдық денсаулық сақтау ұйымдары, Medicaid өкілдері, ана өлімін тексеру комитеттері және пациенттердің мүдделерін қорғау топтары да қатыса алады. Ана денсаулығы саласындағы осы негізгі қатысушылардың барлығын тарту арқылы мақсат – бірлесіп жұмыс істеу және күтім сапасын жақсарту мүмкіндіктерін анықтау. Осы бірлескен күш-жігер арқылы PQC күтім сапасына тікелей пациенттерге қызмет көрсету деңгейінде де, саясат сияқты үлкен жүйелік деңгейде де әсер етуді мақсат ете алады. Калифорниядағы PQC құрылғаннан кейін ана өлімі көрсеткіші келесі жылдары 50%-ға төмендегені анықталды. PQC ең алдын алуға болатын және жиі кездесетін ана өліміне себеп болатын қан кету мен жоғары қан қысымына бағытталған тексеру нұсқаулықтары мен сапаны жақсарту шараларын әзірледі. Иллинойс және Флорида штаттарында да PQC-нің табысты жұмыс істегені байқалды. Ана өлімін азайту үшін жүктілікке дейін бірнеше шаралар ұсынылды. Қаламаған жүктіліктің алдын алу үшін отбасылық жоспарлау қызметтері мен қауіпсіз аборт практикасы сияқты репродуктивті денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділікті арттыру ұсынылады. Басқа шараларға жоғары сапалы жыныстық тәрбие кіреді, ол жүктіліктің алдын алу және жыныстық жолмен берілетін инфекцияларды (ЖЖИ) алдын алу және емдеуді қамтиды. ЖЖИ-ді жою арқылы перинаталды инфекцияларды азайтуға болады, сонымен қатар ЖЖИ салдарынан болатын жатырдан тыс жүктілікті де азайтуға көмектеседі. Жасөспірім аналардың өлімі 20 және одан үлкен әйелдерге қарағанда екі-бес есе жоғары. Репродуктивті қызметтерге және жыныстық тәрбиеге қолжетімділікті арттыру, әсіресе жүктілікті қалай дұрыс жүргізу туралы білімі аз жасөспірімдер үшін үлкен әсер етеді. Білім деңгейі ана денсаулығының маңызды көрсеткіші болып табылады, өйткені ол әйелдерге қажет болған кезде көмекке жүгінуге мүмкіндік береді. Жедел акушерлік көмек ана өлімін болдырмау үшін өте маңызды, ол жедел кесарево тілімі, қан құю, инфекцияларға қарсы антибиотиктер және форцепс немесе вакууммен вагинальдық жолмен бала тудыру сияқты қызметтерді қамтиды. Жүктілік туралы денсаулық сақтау бағдарламалары арқылы халықтың білімін және хабардарлығын арттыру, соның ішінде медициналық көмекке жүгінуді қажет ететін асқынулардың белгілерін арттыру, күтілетін ананың қажет болған кезде көмек сұрау мүмкіндігін арттырады. Проблеманың алғашқы белгілері кезінде асқынуларды шешу болашақ аналардың денсаулығын жақсарта алады, сондықтан жүкті әйелдің мүмкін болатын асқынулар үшін медициналық көмек алуға жеткілікті білімі болуы өте маңызды. Денсаулық сақтау мамандарын оқыту ана өлімінің деңгейін төмендетудің тағы бір маңызды аспектісі болып табылады. "Зерттеулер ақ түсті медицина студенттері мен резиденттердің науқастардағы нәсілдік айырмашылықтар туралы дұрыс емес және кейде "қиялдағыш" биологиялық қателіктерге сенедінін көрсетті. Зерттеушілер бұл тұжырымдарды жеке адамның нәсілдік дискриминациясына емес, адамдардың түр-түсіне қатысты терең бойға сіңген бейсаналық стереотиптерге және дәрігерлердің өзгелердің өмірлік тәжірибесіне қатысты эмпатия танытудағы қиындықтарға байланыстырады."

A public health approach to addressing maternal mortality includes gathering information on the scope of the problem, identifying key causes, and implementing interventions, both prior to pregnancy and during pregnancy, to combat those causes and prevent maternal mortality. Public health has a role to play in the analysis of maternal death. One important aspect in the review of maternal death and its causes are Maternal Mortality Review Committees or Boards. The goal of these review committees are to analyze each maternal death and determine its cause. After this analysis, the information can be combined in order to determine specific interventions that could lead to preventing future maternal deaths. These review boards are generally comprehensive in their analysis of maternal deaths, examining details that include mental health factors, public transportation, chronic illnesses, and substance use disorders. All of this information can be combined to give a detailed picture of what is causing maternal mortality and help to determine recommendations to reduce their impact. Many states within the US are taking Maternal Mortality Review Committees a step further and are collaborating with various professional organizations to improve quality of perinatal care. These teams of organizations form a "perinatal quality collaborative" (PQC) and include state health departments, the state hospital association and clinical professionals such as doctors and nurses. These PQCs can also involve community health organizations, Medicaid representatives, Maternal Mortality Review Committees and patient advocacy groups. By involving all of these major players within maternal health, the goal is to collaborate and determine opportunities to improve quality of care. Through this collaborative effort, PQCs can aim to make impacts on quality both at the direct patient care level and through larger system devices like policy. It is thought that the institution of PQCs in California was the main contributor to the maternal mortality rate decreasing by 50% in the years following. The PQC developed review guides and quality improvement initiatives aimed at the most preventable and prevalent maternal deaths: those due to bleeding and high blood pressure. Success has also been observed with PQCs in Illinois and Florida. Several interventions prior to pregnancy have been recommended in efforts to reduce maternal mortality. Increasing access to reproductive healthcare services, such as family planning services and safe abortion practices, is recommended in order to prevent unintended pregnancies. Other interventions include high quality sex education, which includes pregnancy prevention and sexually transmitted infection (STI) prevention and treatment. By addressing STIs, this not only reduces perinatal infections, but can also help reduce ectopic pregnancy caused by STIs. Adolescent mothers are between two and five times more likely to die than a female twenty years or older. Access to reproductive services and sex education could make a large impact, specifically on adolescents, who are generally uneducated in regards to carrying a healthy pregnancy. Education level is a strong predictor of maternal health as it gives women the knowledge to seek care when it is needed. Emergency obstetric care is also crucial in preventing maternal mortality by offering services like emergency cesarean sections, blood transfusions, antibiotics for infections and assisted vaginal delivery with forceps or vacuum. By increasing public knowledge and awareness through health education programs about pregnancy, including signs of complications that need addressed by a healthcare provider, this will increase the likelihood of an expecting mother to seek help when it is necessary. Addressing complications at the earliest sign of a problem can improve outcomes for expecting mothers, which makes it extremely important for a pregnant woman to be knowledgeable enough to seek healthcare for potential complications. Training health care professionals will be another important aspect in decreasing the rate of maternal death, "The study found that white medical students and residents often believed incorrect and sometimes 'fantastical' biological fallacies about racial differences in patients. For these assumptions, researchers blamed not individual prejudice but deeply ingrained unconscious stereotypes about people of color, as well as physicians' difficulty in empathizing with patients whose experiences differ from their own."

Ұлты

Денсаулық сақтауға қол жеткізуде этникалық жағдай маңызды рөл атқарады. Латын американдық емес қара нәсілді әйелдер жүктілікке байланысты өлімге едәуір көп ұшырайды. Олар аналық өлімге ұшырау мүмкіндігі латын американдық емес ақ нәсілді әйелдерге қарағанда 3-4 есе жоғары. 2007-2014 жылдар аралығында латын американдық емес және қара нәсілді әйелдердің жүктілікке байланысты өлім көрсеткіші айтарлықтай өсті. Францияда Сахара асты Африкадан келген әйелдерде ана өлімі көрсеткіші жоғары. Бұл көрсеткіш 2020 жылы 100 000 тірі туған балаға шаққанда 23,8, ал 2019 жылы 20,1 көрсеткіштен едәуір жоғары. 2021 жылы латын американдық емес қара нәсілді әйелдердің аналық өлімі 100 000 тірі туған балаға шаққанда 69,9 құрады, бұл латын американдық емес ақ нәсілді әйелдерге қарағанда 2,6 есе жоғары. 40 жастан асқан әйелдердің өлім көрсеткіші 25 жасқа дейінгі әйелдерге қарағанда 6,8 есе жоғары болды.

COVID-19 әсері

COVID-19 пандемиясы кезінде әлемдегі аналар өлімі мен нәрестелердің жағдайы нашарлады. Осы кезеңде аналар өлімі, өлі туған балалар, жатыр сыртындағы жүктіліктің жарылуы және аналар депрессиясының өсуі тіркелді. The Lancet Global Health журналының мәліметінше, 40-тан астам зерттеуді қамтитын олардың талдауы пандемия кезінде пандемияға дейін қарағанда өлі туған балалар мен аналар өлімінің айтарлықтай артқанын көрсетті. Бұл болашақтағы денсаулық сақтау дағдарыстарында аналарға қауіпсіз, тең және қолжетімді көмек көрсетуді басымдыққа қою қажеттігін шұғыл түрде тудырады. Мысалы, Бангладеш 1990 жылдан 2015 жылға дейін тірі туған әр балаға шаққандағы өлім-жітім көрсеткішін үштен екіге дейін төмендетті. Қазіргі таңда аналар өлімін одан әрі азайту 2030 жылға дейінгі тұрақты даму жоспарының маңызды бөлігі болып табылады. Біріккен Ұлттар Ұйымы жақында "Тұрақты даму мақсаттары" деп аталатын мақсаттар тізімін жасады. Тұрақты даму мақсаттарының нақты міндеттеріне әйелдердің контрацепцияға қолжетімділігін арттыру арқылы жоспарланбаған жүктіліктің алдын алу, сондай-ақ жүкті әйелдерге құрметпен және білікті көмекпен қауіпсіз босану ортасын қамтамасыз ету кіреді. Бұл бастама босану кезінде асқынулар туған әйелдерге шұғыл медициналық көмек көрсетуді де қамтиды.

Елдер арасындағы айырмашылық

Ел ішінде ана өлімі көрсеткіштерінде айқын айырмашылықтар бар, әсіресе табыс және білімдегі үлкен теңсіздіктер мен денсаулық сақтаудағы айқын кемшіліктер байқалатын елдерде. Ауылдық жерлерде тұратын әйелдердің аналық өлімі қалалық және қала маңындағы жерлерде тұратын әйелдерге қарағанда жоғары, себебі жақсы жағдайда тұратын, білімі жоғары немесе қалалық жерлерде тұратын әйелдер денсаулық сақтау қызметтерін нашар жағдайдағы, білімі төмен немесе ауылдық жерлерде тұратын әйелдерге қарағанда жиі пайдаланады. Сондай-ақ, аналар денсаулығының нәсілдік және этникалық тұрғыдан да айырмашылықтары бар, бұл әлсіз топтарда ана өлімін күшейтеді.

Ел бойынша ана өлімінің көрсеткіші

Ана өлім-жітімі (АӨӨ) – жүктілікпен немесе оның жүргізілуімен байланысты немесе оны күшейтетін кез келген себептен 100 000 тірі туған балаға шаққандағы әйелдердің өлімі (соқтығысқан немесе кездейсоқ себептерді қоспағанда). ЕлдерАналар өлім-жітімі (2017) Елдер бойынша Барлық деректер Дүниежүзілік банк деректерінен алынған. Италия2Испания4Швеция4Жапония5Австралия6Германия7Ұлыбритания7Франция8Жаңа Зеландия9Канада10Оңтүстік Корея11Ресей17АҚШ19Мексика33Қытай29Оңтүстік Африка119Үндістан145Гана308 2017 жылы жүктілік пен босануға байланысты алдын алуға болатын себептерден күніне 810 әйел қайтыс болды, бұл сол жылы шамамен 295 000 ана өліміне тең болды. Сондай-ақ, сол жылы аналардың өлімінің 94% жақсы ресурстарға ие емес елдерде болған деп есептелді. 2007 жылы бірнеше елде жүргізілген ретроспективті зерттеуде жүкті әйелдердің өлім себептері және босану тәсілімен себеп-салдарлық байланысы 2000-2006 жылдар аралығында зерттелді. Өкпелік эмболияға ұшыраған әйелдердің аналық өлім-жітімі кесарево қимылымен жасалған босануға байланысты екені анықталды. Сондай-ақ, нейраксиалдық анестезия, көбінесе эпидуральды деп аталатын, эпидуральды гематома қаупінің жоғарылауымен байланысты. Бұл екі қауіпті де компрессиялық шұлық немесе компрессиялық құрылғы арқылы біртіндеп қысу арқылы азайтуға болады. АҚШ-та жоспарлы кесарево кесу тұжырымын жою аналардың өлім-жітімін айтарлықтай төмендетеді деген пікір де бар.

Аналық ауыр науқастық

Ауыр аналық аурулар (ААЖ) – босану және тудырудан кейін күтпеген жедел немесе созылмалы денсаулық салдары, әйелдің денсаулығына зиян келтіретін жағдай. Ауыр аналық аурулар (ААЖ) босану немесе тудыру кезінде туындаған, ананың жалпы денсаулығына қысқа және ұзақ мерзімді салдарлар тудыратын кез келген күтпеген жағдайларды қамтиды. ААЖ-ді анықтауға көмектесетін CDC-нің жиырма тоғыз көрсеткіші бар, ең көп кездесетін көрсеткіш – қан құю. Басқа көрсеткіштерге жедел миокард инфаркті ("жүрек ұстамасы"), аневризма және бүйрек жеткіліксіздігі жатады. Бұл жағдайларды анықтау үшін ауруларды кодтау жүйесі ICD-10 қолданылады, ол ауруханадан шығу туралы мәліметтерде кездесетін ауруларды анықтау кодтары болып табылады. Осы кодтарға сүйенетін анықтамаларды қолдануда сақтық таныту қажет, себебі кейбір жағдайларды жіберіп алуы, болжамдық құндылығы төмен болуы немесе әртүрлі медициналық мекемелерде іске асыру қиын болуы мүмкін. ААЖ көрсеткіштерінің жоғарылауы аналар өлімінің де артуына себеп болуы мүмкін, өйткені ААЖ-ді анықтау және емдеу жүргізілмесе, бұл жағдайлар аналар өліміне әкелуі мүмкін. Сондықтан, ААЖ диагнозы аналар өліміне жақын болған жағдай ретінде қарастырылуы мүмкін. Осыны ескере отырып, бірнеше сарапшылар тобы босанау ауруханаларын ААЖ жағдайларын қарап шығып, аналар денсаулығын жақсартуға және аналар өлімінің санын азайтуға мүмкіндік беретін күтімді жетілдіру шараларын іздеуге шақырды.