Кіріспе
19 ғасырдағы армян жазушысы Хакоб Мелик Хакобян (классикалық; 1835 1888 жылы 25 сәуір), Раффи деген атымен жақсы танымал, армян жазушысы және 19 ғасырдағы армян әдебиетінің жетекші тұлғасы. Ол қазіргі заманғы ең ықпалды және танымал армян авторларының бірі болып саналады. Оның шығармалары, әсіресе тарихи романдары, қазіргі армян ұлтшылдығының дамуында маңызды рөл атқарды. Ара Балиозиан оны Арменияның "XIX ғасырдағы ең ұлы романист" деп сипаттады.
Hakob Melik Hakobian ( (classical); 1835 – 25 April 1888), better known by his pen name Raffi , was an Armenian author and leading figure in 19th century Armenian literature. He is considered one of the most influential and popular modern Armenian authors. His works, especially his historical novels, played an important role in the development of modern Armenian nationalism. Ara Baliozian described him as Armenia's "greatest novelist of the 19th century."
Өмірбаян
Раффи 1835 жылы Иранның солтүстік-батысындағы Салмас ауданындағы Паяжук ауылында дүниеге келген. Ол мұрагерлік армян абыройының (мелик) отбасындағы он үш баланың ең үлкені болды. Оның әкесі Мелик Мирза бай саудагер болған. Ол білімін жергілікті мектепте діни қызметкер Теодик атамен бастады, кейінірек ол оны "Қайтсер" романында суреттеді. 12 жасында әкесі оны армян мұғалімі Карапет Белахянцтың интернатында орта білім алу үшін Тифлиске (Тбилиси) жіберді. 1852 жылы Тифлистегі орыс мемлекеттік гимназиясына оқуға түседі. Төрт жыл бойы оқыған кезінде Раффи орыс және басқа да еуропалық авторлармен танысады. Раффи отбасының қаржылық қиындықтарына байланысты білім алуын жалғастыра алмады және гимназияны бітірместен тастап кетті. 1856 жылы туған ауылына оралып, отбасылық бизнеске көмектеседі. 1857-58 жылдары ол Иран мен Осман империясының әрмендер мекендеген провинцияларына көп саяхат жасап, әрмен ауылдарының өмір жағдайы, аймақтың географиясы және халықтың тарихи естелігі туралы ақпарат жинады. Ол Тарон, Ван, Ахтамар және Варагаванк қалаларына барып, болашақ Армения Католикосы Мкртич Хримианмен кездесті. Саяхат барысында Раффи әрмен шаруаларының қысымға ұшырағанын және басшыларының сыбайлас жемқорлығын өз көзімен көрді. Раффи сапарлары кезінде алған ақпараттар мен әсерлер кейін әдеби шығармаларына материал болды. Раффи өзінің жазушылық мансабын 1860 жылы бастады, алғашқы шығармасын "Хюсисапал" газетінде жариялады. Раффи 1863 жылы ассириялық Анна Хормузға үйленді және 1868 жылы Тифлиске көшіп барды. Осы уақытта Раффи отбасылық бизнесті басқаруға мәжбүр болды, бірақ оны банкроттан құтқара алмады. Раффи жиі қиын қаржылық жағдайда болды және әйелі мен екі баласын, сондай-ақ анасы мен көптеген әпкелерін қолдау үшін үнемі хат жазатын. Раффидің жағдайы 1872 жылдан кейін біршама жақсарды, ол Григор Арцрунидің шақыруымен "Мшак" ("Тиллер") газетінің құрамына қосылды, онда оның романдары алғаш рет сериалға шықты. Көп ұзамай ол Мшақтың ең танымал және белсенді жазушысы болды, өзінің жаңа идеялары, қазіргі армян өмірінің өзекті мәселелерін шешу, оның тазартылған тілі мен оның жанды стилі үшін кеңінен танылды. Раффи көркем шығармалардан басқа, саяхаттық жазбалар мен мақалалар да жазды. Осы кезде ол арабшадан алынған Раффи деген псевдонимді қолдана бастады. Раффи бірнеше жыл Тәбриз (1875-77) және Агули (1877-79) армян мектептерінде мұғалім болып жұмыс істеді, бірақ ол бұл рөлін жалғастыра алмады. Себебі ол консервативтілердің "Харам" романына қарсылық білдіргеніне байланысты, ол дәстүрлі шығыс қоғамын сынға алды. Раффи Тифлиске оралып, өмірінің қалған бөлігінде сол жерде қалып, толық уақытты жазумен айналысты. 1884 жылы Григор Арцрунимен айтысып, апталық "Ардзаганк" ("Эхо") журналына жаза бастады. Раффи 1888 жылы 25 сәуірде Тифлисте қайтыс болды. Оның жерлеу рәсіміне мыңдаған адам қатысты. Ол Арменияның Қасиетті Құдай Ана шіркеуінің зиратында, қазіргі Тбилисидің Ходживанк пантеонында жерленді, онда Хованнес Туманян, Габриэль Сундукиан, Газарос Агаян және Григор Арцруни де жерленген. Раффидің жесірі Анна және екі ұлы Арам мен Аршак кейін Лондонға көшіп келді.
Көзқарастар
Раффи патриотизмді және Отанды қорғауды әрбір адамның міндеті деп санайтын романтикалық ұлтшыл еді. Оның шығармалары ұлттық бірлік идеясын алға тартып, халықты патриоттық сезімге баулу мен ағарту мақсатында жазылған. Өзінің алдыңғы президенті Хачатур Абовиан сияқты Раффи де шетелдік үстемдікке қарсы күресте Иран, Ресей және Осман империясы армяндарының бірлігін қалады. Ол ешқашан қарулы төңкеріске шақырмаған, бірақ қарулы өзін-өзі қорғауды "адамның ең лайықты және заңды құқығы ретінде" көтермеледі. Раффи адамның мінез-құлқы мен мінез-құлқын қоршаған орта мен өмір жағдайының нәтижесі деп қарастырды. Ол білім мен ағартушылықты қоғамды реформалау мен прогресс үшін ең маңызды құрал ретінде қарастырды. "Ақымақ" романының басты кейіпкері арманда болашақ Арменияны өкілдік үкімет пен негізгі өнеркәсіптердің әлеуметтенуі бар, біртұтас, бейбіт, тәуелсіз ел ретінде көреді, онда армяндықтардың көршілері, күрдтер "әлеуметтік және ассимиляцияланған". Раффи барлық діндерді мақұлдамады, әсіресе христиан дінін армян ұлтын әлсіз және қорғанышсыз қалдырған "пассивті" дін ретінде қарады. Жалаледдин романының кейіпкерлерінің бірі арқылы ол армяндардың өздерінің ресурстарын қамалдар мен қару-жараққа емес, монастырлар мен шіркеулерге жұмсап жатқанына өкініш білдірді. Ол діни қызметкерлерді қатты сынға алды, оларды өз шығармаларында қараңғылық және паразиттік ретінде танытты. Сондай-ақ, ол Арменияның католик және апостолдық діндер арасындағы конфессияаралық жікке бөлінуді қозғайтындарды сынға алды. Ол әрмен ұлтының дінге емес, тілге және жалпы шығу тегіне негізделген зайырлы ұғымын жақтады.
Табысы мен мұрасы
Раффидің кең тараған патриоттық шығармаларының әсері күшті және бірден болды. Раффидің "Ақымақ" романының бас терезесін басып шығаратын адам өз жұмысын аяқтағаннан кейін дереу Османдық Арменияға партизан болуға барған. Вахе Ошаганның айтуынша, Раффи "армян революциялық қозғалыстарының идеологиялық атасы" болды, ол әрмендерге "ағартушылық және саяси ояну идеяларын" қолданды, ал Луиза Налбандиан Раффи еңбектері "ұйымдастырылған революциялық іс-қимылдың нұсқаушысы болды" деп жазады. Раффи қарулы төңкерістен гөрі өзін-өзі қорғауға шақырса да, Микаил Налбандиан, Рафаэль Патканян және басқалар сияқты оның еңбектері армян революциялық партияларына шабыт берді. Армян революциялық федерациясының көрнекті жетекшісі Саймон Вратсян өзінің естеліктерінде Раффи партияның мүшесі болған деп сенгендіктен, жасөспірім кезінде осы саяси партияға қосылғанын еске алады (Раффи партия құрылғанға дейін бірнеше жыл бұрын қайтыс болды). Арменияның Ереван қаласында Раффи есімімен мектеп пен көше аталды.