Кіріспе
Өліп кеткен қоңырауқұлақ клады Stromatoporoidea - Ордовик дәуірінің ортасынан Девон дәуірінің аяғына дейінгі аралықта кездесетін теңіз қоңырауқұлақтарының өліп кеткен клады. Олар қалың қабатты кальцитті скелеттерімен сипатталады. Строматопороидтер өз уақытында ең көп таралған және маңызды рифтер құраушыларының бірі болды, олар бір-біріне жақын орналасқан жазық биостромдар немесе жұмсақ тропикалық карбонат платформаларында биохермдермен бірге өмір сүрді. Кейбір түрлердің сырт жағынан көтерілген дөңестері (мамелон) және жұлдыз тәрізді жарықтары (астрохиза) бар, олар бірге тыныс алу суын тіршілік ету бетінен шығаруға көмектеседі. Ішкі жағынан, строматопороидтерде кең көлемді көлденең қабаттар (ламиналар), тік таяқтар (бағаналар) және басқа да ерекшеліктермен бірге қорапша кеңістіктер (галереялар) біріктіретін скелет жүйесі бар. Ең көп таралған өсу формалары ламинарлықтан (жазық) домралыққа (купол тәрізді) дейін. Көптеген орталарда сирек кездесетін болса да, шар тәрізді, саусақ тәрізді немесе ағаш тәрізді түрлері де кездеседі. Строматопороидтар басқа рифтермен, мысалы, табулатты және ругозды маржандармен бәсекелесіп, бірге өмір сүрді. Кейбір строматопороид түрлері қоршаған ортаның проксилері ретінде пайдалы, өйткені олардың пішіні мен таралуы шөгінді қабаттардың жиналу ортасын шамалауға көмектеседі. Олардың скелеттері мен сыртында әр түрлі симбионттар бар. Кейбір зерттеулер бойынша, строматопороидтер миксотрофтар (фотосинтездік балдырлармен өзара қарым-қатынаста болған), қазіргі склерактинді балдырларға ұқсас болған. Бұл гипотезаның болуы мүмкін болса да, айналадағы дәлелдер дәлелсіз. 1970-ші жылдардан бұрын, строматопороидтар көбінесе Cnidaria (оның ішінде кораллдар, теңіз анемондары және медузалар бар) филасындағы отаршылдық гидрозоандармен теңестірілді. Қазіргі кезде олар қазіргі склероспонгилерге ұқсастығына байланысты Porifera филомындағы қоқысқоқыстар ретінде жіктеледі. Шынайы палеозойлық строматопороидтар (sensu stricto) жеті ретті қамтиды. Осы реттіктердің екеуі немесе үшеуі ордовик дәуірінде пайда болған, ал қалғандары силур дәуірінде дамыған. Олар ордовик және силур дәуірлерінің соңында жаппай жойылып кеткеннен кейін қайта әртараптанған, бірақ девонның соңғы кезеңінде тереңдей түскен. Бірнеше болжамдық ерекшеліктерден басқа, олар девонның соңында Хангенберг оқиғасы кезінде жойылған. Бірқатар гиперкальцификацияланған мезозойлық қоңыраулар строматопороидтар ретінде жіктелді, бірақ олар палеозойлық сәулеленумен байланысты емес, сондықтан "строматопороидтар" (кең мағынада) олар кірсе, полифилетикалық топқа айналады.
Stromatoporoidea is an extinct clade of sea sponges common in the fossil record from the Middle Ordovician to the Late Devonian. They can be characterized by their densely layered calcite skeletons lacking spicules. Stromatoporoids were among the most abundant and important reef builders of their time, living close together in flat biostromes or elevated bioherms on soft tropical carbonate platforms. Externally, some species have raised bumps (mamelons) and star shaped crevices (astrorhizae), which together help vent exhalant water away from the living surface. Internally, stromatoporoids have a mesh like skeletal system combining extensive horizontal layers (laminae), vertical rods (pillars), and boxy spaces (galleries), along with other features. The most common growth forms range from laminar (flattened) to domical (dome shaped). Spheroidal, finger like, or tree like species also occur, though they are rare in most environments. Stromatoporoids competed and coexisted with other reef builders such as tabulate and rugose corals. Some stromatoporoid species are useful as environmental proxies, since their form and distribution can help approximate the depositional environment of sedimentary strata. They hosted a diverse fauna of encrusting symbionts both within and outside their skeletons. Some studies have argued that stromatoporoids were mixotrophs (engaged in a mutualistic relationship with photosynthetic algae), similar to modern scleractinian corals. Though this hypothesis is plausible, circumstantial evidence is inconclusive. Prior to the 1970s, stromatoporoids were most frequently equated with colonial hydrozoans in the phylum Cnidaria (which also includes corals, sea anemones, and jellyfish). They are now classified as sponges in the phylum Porifera, based on their similarity to modern sclerosponges. True Paleozoic stromatoporoids (sensu stricto) encompass seven orders. Two or three of these orders appeared in the Ordovician while the rest evolved in the Silurian. They rediversified subsequent to mass extinctions at the end of the Ordovician and Silurian, but a more profound decline began in the Late Devonian. With a few putative exceptions, they apparently died out during the Hangenberg event at the end of the Devonian. A number of hypercalcified Mesozoic sponges have been classified as stromatoporoids, but they are likely unrelated to the Paleozoic radiation, thus making 'stromatoporoids' (in the broad sense) a polyphyletic group if they are included.
Морфология
Строматопороидтар - қалың кальцитті скелетті, тікенектері жоқ мықты қоңыраулар. Басқа қоқыс үгіттеріндей, олар да субстратқа берік бекітілген бір негізден сыртқа және жоғары қарай өседі. Олардың көпшілігі амбитопиялық (өмірінің басым бөлігінде саз немесе құм сияқты жұмсақ субстратты алып тұратын), бірақ кейбіреулері эскростингтік (тастар немесе басқа организмдер сияқты қатты субстраттарға бетонды) болған. Оның негізі концентрикалық қыртыстармен жабылған қабық тәрізді қабатпен тұрақтандырылған. Базалды қабат тарихи түрде эпитек немесе перитек деп аталады, бұл атаулар сессиалды cnidarians-та ұқсас қосымша қабат үшін қолданылады. Көптеген түрлерде скелеттің жоғарғы бетін мамелон деп аталатын кішкентай үйінділер безендіреді. Кейбір түрлер мамелонды астрориза деп аталатын жарықтармен немесе саңылаулармен толықтырады. Оның бетін папиллярлар деп аталатын кішігірім дөңестер де алып жатады. Сүтқоректерден айырмашылығы, папиллалар - бұл скелеттің сыртқы бетінің үйілген бұрылыстары емес, ішкі тіректердің сыртқы кеңейтулері.
Ішкі құрылымдар
Анатомиясы ұқсас қазіргі шұңқырлармен салыстырғанда, тірі тін тек строматопороид скелетінің сыртқы бетінде болған. Көлем бойынша организмнің басым бөлігі ішкі қуыстар мен тірек құрылымдардың өлі торлары болды. Көптеген строматопороидтық қазбалар тек тік немесе көлденең қимамен көрінетін болғандықтан, скелеттің ішкі түрі, әдетте, түрлерді ажырату үшін ең маңызды аймақ болып табылады. Барлық түрлерде ең көрнекті ішкі белгілер - қабаттар, қабаттар көлденең орналасады (қоқыстың тіршілік ету бетіне параллель). Ламиналардың ені мен арақашықтығы (орташа алғанда, әр миллиметрге шамамен төрт) басқа бірдей бағытқа ие қабаттарға қатысты. Егер қабаттар өте жұқа болса, онда оларды микроламиналар деп атайды, ал қалың түкті, түзу емес қабаттар пахистромдар деп аталады. Ішкі құрылыстың тағы бір әмбебап түрі - тіректер, ұзындығына қарай бағытталған цилиндрлі таяқтар (яғни, ламинаға перпендикуляр). Ламиналар мен тіректер көбінесе тік және ішкі жағынан қатты болады, бірақ кейбір кіші топтарда ерекше текстуралар мен бұрмаланулар болуы мүмкін. Digitate Қол пішіні, саусақ тәрізді бағаналар кең ортақ негіздің үстінде топталған. Дендроид Бұта пішінді, тар негізінен тармақталған тар бағаналар қалыңдықтары бар. Цифрлық-ламинарлық Цифрлық және ламинарлық сипаттамаларды біріктіретін құрамдас форма. Баяудан жасалған тіректер бір немесе бірнеше платформалар сияқты жазық тақталарға орналасады. Қалыпсыз Оңай сипатталатын пішіні жоқ құрама форма. Бір скелетте тік және көлденең өсу әдеттері де көрінеді, бұл шұңқырдың дамуы барысында күмбездер, платформалар және бағаналар араласқан.
Уақыт өте келе әртүрлілігі
Лабехидтер ордовик дәуіріндегі ең алуан түрлі страматопороидтар болды, ал кейбір палеонтологтар тіпті страматопороидтардың эволюциясының осы алдын ала кезеңіндегі ұрпақ сызықтарын қалпына келтіруге батылдық танытты. Келесі рет пайда болған Clathrodictyida, Кейінгі ордовик кезеңінің ертедегі Катиан кезеңінде. Үшінші строматопороидтар тобы, Актиностроматидалар, Ордовик дәуірінің аяғында немесе Лландовик дәуірінде (Силврийдің басында) пайда болған болуы мүмкін. Нақты уақыт Плуматалинияның мәртебесіне байланысты, ол Эстонияның Ордовик дәуірінің соңғы кезеңіндегі туысы, ол көбінесе ата-бабалары лабехидтер мен олардың болжамды ұрпақтары - актиностроматидтер арасындағы "жоғалған байланыс" болып саналады. Строматопороидтер ерте девон және орта девон кезеңдерінде қатты қалпына келіп, Эйфель кезеңінде жалпы ең көп әртүрлілікке жетті. Биологиялық әртүрліліктің жаңаруынан ең көп пайда көрген клатродиктидтер, строматопорельдидтер, строматопоридтер және шприц-строматидтер болды. Девонның соңғы кезеңінің келуі бұл строматопороид эволюциясының шыңын бұзды. Фразний кезеңінің басында қазба деректерінен жоғалып кеткен сирингостроматидтер алғашқы болып зардап шекті. Басқа топтар күтпеген үлгілерді ұсынды: бұрын сирек кездесетін амфипоридтер Фразнианда ең жоғары әртүрлілікке жетті, ал лабехидтер Фамениан кезеңінде ерекше оралды, ордовик кезеңінен бері көрінбеген әртүрлілік деңгейін алды. Ордвик лабехид Лофиостроманың қалдықтары триас дәуіріндегідей жас шөгінділерден табылған, бірақ бұл нашар сақталған және белгісіз сәйкестіктің тағы бір жағдайы. Гиперминеральді мезозойлық ұсақ губкалардың жарамды тұқымдары олардың анатомиялық ұқсастығына негізделген страматопоридтер, актиностроматидтер, клатродиктидтер немесе шприц-строматидтер ретінде сипатталған. Бір гипотеза палеозой мен мезозой формаларының арасында тікелей шығу сызығын ұсынады. Бұл түсіндірме бойынша девондық жойылулар тек строматопороидтарды Юра дәуіріне дейін минералданудан бас тартуға итермеледі, бұл екі уақыт аралығындағы қалдықтардың жоқтығын түсіндіреді. Палеонтологтардың көпшілігі бұл оймен келіспейді, өйткені палеозойлық және мезозойлық строматопороидтар бірнеше негізгі аспектілерде ерекшеленеді. Шынайы палеозойлық строматопороидтардан айырмашылығы, мезозойлық түрлерде танитын шпикулялар және скелет құрайтын ламиналар мен бағаналар ішіндегі күрделі микроқұрылым бар. Кораллдардан айырмашылығы, строматопороидтер әдетте жұмсақ субстраттарға орналасады, сондықтан олардың "рифтері" көп қабатты тік құрылымнан гөрі тек бір деңгейді ғана алып тұрды. Жазық, көлденең кең "рифтер" формалды түрде биостромдар деп аталады. Строматопороидтік рифтерде әртүрлілігі өте аз, тек бірнеше түрі ғана жиналғандардың көпшілігін құрайды. Ең әртүрлі страматопороидтар жинақтары көміртекті платформаларда биостромдар болды, олар балшық бассейндерінен немесе тұзды жағалаулардан алыс. Басым түрлер әдетте ламинарлық немесе төменгі домдық формада болды. Жоғары үйлі түрлер мен басқа да күрделі формалар тек тыныш жерде ғана дамыды, онда құлау қаупі аз. Тұрақты ортада, строматопороидтар ені немесе биіктігі бірнеше метрден асатын өте үлкен өлшемдерге дейін өседі. Ең үлкен бірден-бір строматопороидтың қазбасы - Айова штатының Фрасниан дәуіріндегі Шелл рок формациясындағы 30 метр (98 фут) ендегі Актинострома экспансумы. Жұмсақ жалпақ шөгінділерді артық көргеніне қарамастан, строматопороидтар кейде бірінен соң бірі көму мен қайта отарлау немесе қайта өсіру толқындарымен скелет үйінділерін (биогермдерді) құруға ықпал етті. Жазық шеті строматопороид биогермдері девон кезеңінде ерекше дамыған. Айта кетерлік мысалдарды Австралияның Каннинг бассейнінен, Альбертаның Миетт кешенінен, Германияның Эйфель аймағынан және оңтүстік Бельгиядан табуға болады. Өсірілген биогермдерді микробтық карбонат және шұңқырлардың арасында тұратын басқа да рифтер құрайтын организмдер күшейткен болар еді.
Эктосимбионттар мен инкрустерлер
Қатты сессильді заттар ретінде, строматопороидтер скелеттің сыртқы бетіне жабысатын немесе қапталатын организмдер - эктосимбионттар үшін субстрат ретінде пайдаланылды. Көптеген инкростингтік организмдер криптобионттар болды, яғни олар көлеңкелі кеңістіктер мен қуыстарда өмір сүрді. Бұл жасырын аймақтар строматопороидтің негізі мен оның субстраты арасындағы саңылауларда немесе сөредегідей проекциялардың төменгі жағында болуы мүмкін. Орнынан ауысқан немесе құлаған қоңыраулар скелеттің кез келген бөлігінде құпия инкрустерлерді ұстауға мүмкіндік берді. Бриозойлар, кестелі маржандар, криноидтар, брахиоподтар және орамдалған "спиррбидтер" шоғыры құпия нишаны иеленді. Жасырын аймақтардың шетінде ең көп түрлі инкрустерлер орналасқан, олардың көпшілігі ағынға тәуелді сүзгілік азық болатын. Сондай-ақ, көбірек ашық аймақтарда кораллдар (табулат және ругоза), криноидтар, бриозоандар және тентакулидтер пайда болды.
Эндосимбионттар
Қазіргі немесе тарихқа дейінгі көптеген рифтер сияқты, строматопороидтер эндосимбионттардың, яғни скелет ішінде өмір сүретін ағзалардың қонысы болды. Олардың ең көп тараған түрі - шыршылы шұңқырлар. Стриматопоридтер орлары бар строматопоридтердің қалдықтары өте кең таралған, кейбір тарихи дереккөздер оларды Caunopora деп қате жіктеген. Сырлингпоридтер өздерінің қожайындарымен бірдей жылдамдықпен өсе алады, сондықтан олар өсіп кетуден сақтанады. Басқа табулатты кораллдар, ругозан кораллдары және балдырлар қалдықтары строматопороид скелетінің өсу аймақтарының арасында табылған. Трипаниттер сияқты құрттар да эндосимбионттар болып табылады, бірақ олар тек губка өлгеннен кейін скелетке тамыр жайған. Строматопороидтер экологиясы үшін тұрақты сұрақ - олар қалайша жай, жарық аймақтарда маржандармен бәсекелесе алды. Бір болжам бойынша, ауыр ламинариялық өсімдік түрлері толқындар мен дауылдардан зақымдануға төзімдірек болған, бірақ ламинариялық строматопороидтар терең немесе бұзылмаған суларда бірдей таралған. Тағы бір гипотезада, строматопороидтар эндосимбиотикалық микробтармен өзара тиімді қарым-қатынастан пайда көрді. Қазіргі склерактинді кораллдар миксотрофтар, олар энергияны ұсақ жемшөптерден және олардың жасушаларында тіршілік ететін фотосинтездік балдырлардан алады. Зоосантеллалар сондай-ақ кораллдардың биохимиялық процестеріне көмектеседі, бұл олардың жылдам өсуіне мүмкіндік береді. Қазіргі шұңқырларда баламалы организмдер жоқ, бірақ кейбір демошұңқырларда скелеттерінде цианобактериялардың көп мөлшері болады. Бірнеше дәлелдер строматопороидтердің миксотрофты өмір салтын білдіреді, бірақ олардың ешқайсысы да анық емес. Олардың оттегі мен көміртегі изотоптарының қатынастары белгілі бір дәрежеде маржанмен кездеседі. Егер латиламиналар (ламиналарға параллель өсу үзілістері) жылдық (ағаш сақиналары сияқты) деп есептесек, строматопороидтердің өсу қарқыны жылына 2 - 10 мм-ге жетеді, бұл кораллдарға тең және қазіргі қазылмалы губкалардан әлдеқайда жоғары. Екінші жағынан, көбінесе строматопороид өсімдіктері тұрақтылық пен көлденең кеңдікке назар аударды, ал тік емес "күн сәулесінен жарысу", бұл фотосинтезге негізделген, мысалы, құрлық өсімдіктері мен маржандар сияқты сессильді организмдер арқылы көрінеді.