Кіріспе

Бір жасушалы организмдер туысы

Тетрахиммена – бір жасушалы эукариот, бостан тіршілік ететін кірпікшелер туысы. Тетрахиммена туысы – оның типінің ең көп зерттелген өкілі. Ол әртүрлі гормондарды өндіре алады, сақтай алады және оларға реакция жасай алады. Тетрахиммена жасушалары туыс және жау жасушаларын тани алады. Олар сондай-ақ симбиоздықтан патогендік тіршілікке ауыса алады. Олар тұщы су көлдерінде, тоғандарда және өзендерде кең таралған.

Өмірлік цикл

Т. термофиланың өмірлік циклы жыныссыз және жыныстық кезеңдердің кезектесуінен тұрады. Қоректік заттарға бай ортада вегетативтік өсу кезінде жасушалар екіге бөліну арқылы жыныссыз көбейеді. Бұл жасуша бөлінісі морфогенетикалық оқиғалар тізбегі арқылы жүзеге асады, нәтижесінде әрбір қыз жасуша үшін жасуша құрылымдарының дубликат жиынтығы пайда болады. Тек аштық жағдайында ғана жасушалар жыныстық жұптасуға, жұптасуға және қарама-қарсы жұптасу типіндегі жасушамен бірігуге дайын тұрады. Тетрахимена жеті жұптасу типіне ие; олардың әрқайсысы кез келген басқа алтымен артықшылықсыз жұптаса алады, бірақ өзімен емес. Кірпікшелерге тән ерекшелік ретінде, Т. термофила геномын екі функционалды түрлі ядроға бөледі, олардың әрқайсысы өмірлік циклдің екі әртүрлі кезеңінде қолданылады. Диплоидты герм ядросы микронуклеус транскрипциялық тұрғыдан белсенді емес және тек жыныстық өмір кезеңдерінде ғана рөл атқарады. Герм ядросында 5 жұп хромосома бар, олар бір жыныстық ұрпақтан екіншісіне берілетін мұралық ақпаратты кодтайды. Жыныстық жұптасу кезінде екі ата-ана жасушасының гаплоидты микронуклеустық мейоз өнімдері бірігіп, ұрпақ жасушаларында жаңа микро және макронуклеус пайда болады. Жыныстық жұптасу, кем дегенде 2 сағат бойы қоректік заттардан ашыққан жасушалар, қоректік заттар жетіспейтін ортада толықтыратын жұптасу типіндегі жасушамен кездескенде жүзеге асады. Ынталандырудың қысқа мерзімінен кейін (~1 сағат), ашыққан жасушалар алдыңғы ұштарында жұптасып, жұптасу білігі деп аталатын мембрананың арнайы аймағын құрайды. Осы білігілік аймағында бірнеше жүз бірігу тесігі пайда болады, бұл ақуыз, РНК және ақырында микронуклеустің мейоз өнімін өзара алмасуға мүмкіндік береді. Бұл процестің барлығы 30°C температурада шамамен 12 сағатқа созалады, ал салқындау температурада одан да ұзаққа созылады. Жұптасу кезіндегі оқиғалар тізбегі қоса берілген суретте көрсетілген. Ірі полиплоидты макронуклеус транскрипциялық белсенді, яғни оның гендері белсенді түрде экспрессияланады, сондықтан вегетативтік өсу кезінде соматикалық жасушалардың функцияларын басқарады. Макронуклеустың полиплоидты табиғаты оның құрамында шамамен 200–300 автономды түрде көбейтілетін сызықтық ДНҚ мини-хромосомалары бар екенін көрсетеді. Бұл мини-хромосомалардың өз теломералары бар және олар жыныстық даму кезінде бастапқы бес микронуклеустық хромосомалардың сайтқа тән фрагментациясы арқылы алынады. Т. термофиланың әрбір мини-хромосомасы бірнеше генді кодтайды және макронуклеус ішінде шамамен 45–50 данада кездеседі. Бұл ережеден ерекшелік – макронуклеус ішінде шамамен 10 000 данада кездесетін, жоғары реттелген rDNA-ны кодтайтын мини-хромосома. Макронуклеус екіге бөліну кезінде амитоздық бөлінетіндіктен, бұл мини-хромосомалар клоналды қыз жасушалар арасында тең бөлінбейді. Табиғи немесе жасанды іріктеу арқылы соматикалық геномдағы ДНҚ-ның бөліну әдісі фенотиптік сұрыптау деп аталатын процесте белгілі бір қасиетке бекітілген әртүрлі макронуклеарлық фенотиптері бар клоналды жасуша штамдарын құруға әкелуі мүмкін. Осылайша полиплоидты геном, кез келген мини-хромосомада пайда болатын пайдалы мутациялардың көбеюі арқылы қоршаған ортаның жағдайларына бейімделуін жақсарта алады, содан кейін оның көбеюі іріктеледі немесе керісінше, теріс мутация жинақтайтын мини-хромосоманың жоғалуы. Алайда макронуклеус тек өмірлік циклдің жыныссыз, вегетативтік кезеңінде ғана бір жасушадан екіншісіне көбейеді, сондықтан ол ешқашан жыныстық ұрпаққа тікелей мұра болып өтпейді. Тек Т. термофиланың герм микронуклеусында пайда болатын пайдалы мутациялар ұрпақтан-ұрпаққа беріледі, бірақ бұл мутациялар ата-ана жасушаларында қоршаған ортаға қатысты іріктелмейді, өйткені олар экспрессияланбайды.

Мінез-құлық

Тетрагименаның еркін жүзуші жасушалары химиялық кинез арқылы белгілі бір химиялық заттарға тартылады. Химиялық тартымның негізгі факторлары пептидтер және/немесе ақуыздар болып табылады. 2016 жылғы зерттеуде Тетрагименалар жүзу кеңістігінің пішіні мен мөлшерін "танып білу" қабілетіне ие екені анықталды. Су тамшысында қысқа мерзімге шектелген жасушалар босатылғаннан кейін тамшыда "таныған" дөңгелек жүзу жолдары мен траекторияларын қайталайтыны байқалды. Бұл жүзу жолдарының диаметрі мен ұзақтығы тамшының мөлшеріне және бейімделуге берілген уақытқа сәйкес келді.

ДНҚ-ны жөндеу

Протистерде жыныстық циклдің аштық сияқты стрестік жағдайлармен шақырылуы жиі кездеседі. Мұндай жағдайлар көбінесе ДНК зақымдануына алып келеді. Мейоздың маңызды ерекшелігі – бауырлас емес хромосомалар арасындағы гомологтық рекомбинация. T. thermophila-да мейоздық рекомбинация процесі аштықтан туындаған ДНК зақымдануын жөндеуге көмектесуі мүмкін. T. thermophila-ны ультракөк сәулеге (UV) ұшырату Rad51 генінің экспрессиясын 100 еседен астамға арттырды. ДНК-ны алкилдейтін метилметансульфонатпен емдеу Rad51 протеинінің деңгейін де айтарлықтай жоғарылатты. Осы зерттеулер цилиаттардың, мысалы T. thermophila сияқты, зақымдалған ДНК-ны жөндеу үшін Rad51-ге тәуелді рекомбинациялық жолды пайдаланатынын көрсетеді. T. thermophila-ның Rad51 рекомбиназасы Escherichia coli RecA рекомбиназасының гомологы болып табылады. T. thermophila-да Rad51 митоз бен мейоз кезінде гомологтық рекомбинацияға, сондай-ақ қос тізбектің үзілуін жөндеуге қатысады. Конъюгация кезінде мейозды аяқтау үшін Rad51 қажет. T. thermophila-дағы мейоз көбінесе басқа модельдік эукариоттарда екіншілік саналатын және синаптонемальды кешенді пайдаланбайтын Mus81-ге тәуелді жолды қолданады. Бұл жолға Mus81 резольвазасы мен Sgs1 геликазасы кіреді. Sgs1 геликазасы мейоздық рекомбинациялық ДНК жөндеуінің кроссоверлік емес нәтижесін күшейтеді, бұл жол генетикалық өзгерістің азын тудырады.

Фенотиптік және генотиптік пластика

Тетрахиммендердің көптеген түрлері стресске және түрлі қоршаған ортаның әсеріне ерекше жауап беру механизмдерін көрсетеді. Кірпікшелердің (силиаттардың) ерекше геномдық құрылымы (MIC-тің болуы, жоғары плоидия, көптеген хромосомалар және т.б.) гендік экспрессияның айырмашылығына, сондай-ақ геномдық икемділіктің жоғарылауына мүмкіндік береді. Tetrahymena туысындағы фенотиптік және генотиптік пластиканың толық емес тізімі төменде келтірілген.

Индукцияланатын трофикалық полиморфизмдер

T. vorax өзінің индукцияланатын трофикалық полиморфизмдерімен танымал, бұл оның морфологиясын өзгертіп, тамақтану стратегиясы мен диетасын өзгертуге мүмкіндік беретін экологиялық шабуыл тактикасы. Әдетте, T. vorax – ұзындығы 60 мкм шамасындағы бактерия жейтін микростом. Алайда, ол ұзындығы 200 мкм шамасындағы етқоректі макростомаға айналу қабілетіне ие, ол үлкен бәсекелестермен қоректене алады. Егер T. vorax жасушалары трансформацияны жүзеге асыру үшін жеткіліксіз қоректік заттар алса, олар үшінші, "құйрықты" микростома морфына айналады деп хабарланған, бұл канибализмге жауап ретінде қорғаныс механизмі деп саналады. T. vorax – индукцияланатын трофикалық полиморфизмдерді көрсететін ең жақсы зерттелген Tetrahymena, сондай-ақ T. paulina және T. paravorax сияқты көптеген аз белгілі түрлер де трансформацияға қабілетті. Дегенмен, макростома және құйрықты микростома формалары тек T. vorax-та тіркелген. Бұл морфологиялық өзгерістер Paramecium, Colpidium және басқа Tetrahymena сияқты бәсекелес түрлерден бөлінетін метаболикалық қосылыстардың қоспасы – стоматиннің ортада көп болуымен шақырылады. Хроматографиялық талдау көрсеткендей, темір, гипоксантин және урацил – морфологиялық өзгерісті тудыратын стоматиннің құрамындағы химиялық заттар. Көптеген зерттеушілер трансформацияны тудыратын "аштық жағдайларын" көрсетеді, себебі табиғатта микростомальды цилиаттар бактериялық популяцияларды жайлағаннан кейін индукторлардың концентрациясы ең жоғары болады және цилиаттар популяциясы жоғары болады. Химиялық индукторлардың концентрациясы жоғары болғанда, T. vorax жасушалары жоғары деңгейде трансформацияланады, бұл оларға бұрынғы трофикалық бәсекелестерімен қоректенуге мүмкіндік береді. T. vorax трансформациясының негізгі генетикалық және құрылымдық механизмдері әлі белгісіз. Алайда, кандидат гендерді анықтау бойынша кейбір прогресс жасалды. Алабама университетінің зерттеушілері микростома және макростома T. vorax жасушаларынан белсенді транскрипцияланған ДНК-ны жою үшін сДНК-ны алып тастау әдісін қолданды, нәтижесінде тек дифференциалды транскрипцияланған сДНК молекулалары қалды. Дифференциацияға қатысты тоғыз ген табылды, бірақ ең көп экспрессияланатын кандидат ген жаңа тізбек ретінде SUBII TG ретінде анықталды. SUBII TG тізбектелген аймағы 912 бп ұзындығында және үш үлкен дәрежеде бірдей 105 бп ашық оқу фреймінен тұрады. Солтүстік блот талдауы микростома жасушаларында транскрипцияның төмен деңгейлері анықталғанын, ал макростома жасушаларында транскрипцияның жоғары деңгейлері байқалғанын көрсетті. Бұдан әрі, зерттеушілер стоматиннің қатысуында SUBII TG экспрессиясын шектегенде (антисенс олигонуклеотидтік әдістерді қолдану арқылы), SUBII TG мРНК-ның 55% азаюы трансформацияның 51% азаюымен байланысты болды, бұл ген T. vorax-тағы трансформацияны бақылауға кем дегенде жартылай жауапты деген пікірді қолдайды. Алайда SUBII TG гені туралы ақпарат шектеулі. Зерттеушілер ашық оқу фреймінің тек бір бөлігін тізбектеп шыға алды және басқа кандидат гендер толыққанды зерттелмеді. мРНК және аминқышқылдарының тізбегі убиквитиннің трансформацияның жүзеге асуына маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Алайда, T. vorax-та ubiquitin отбасының белгілі гендері анықталған жоқ. Соңында, "құйрықты" микростома морфының генетикалық механизмдері толығымен белгісіз.

Металлға қарсылық, гендер мен геномды күшейту

Басқа туысқан түрлер әртүрлі стресс факторларына өзіндік жауаптар көрсетеді. *T. thermophila*-да хромосомалардың амплификациясы және гендердің экспансиясы кадмий, мыс және қорғасын сияқты кең таралған органометалл ластаушы заттарға жауап ретінде туындайды. Уақыт өте келе көп мөлшерде Cd2+ әсеріне ұшыраған *T. thermophila* штамдарында MTT1 және MTT3 (кадмий мен қорғасын байланыстыратын ақуыздарды кодтайтын металлотионеин гендері) 5 есеге, сондай-ақ CNBDP генінің саны артқан, ол бір хромосомада MTT1 генінен жоғары орналасқан, бірақ оған байланысты емес. MTT1 және MTT3 гендерімен бір локустағы металлотионеин емес геннің көшірме санының артуы бүкіл хромосоманың күшейгенін, тек белгілі бір гендер емес, күшейгенін көрсетеді. *Tetrahymena* түрлерінің макронуклеосы 45-еселі (плоидты), яғни *T. thermophila*-ның жабайы түрінде әр хромосоманың 45 көшірмесі бар. Бірегей хромосомалардың нақты саны белгісіз болғанымен, MAC-те шамамен 187, ал MIC-те 5 болады деп есептеледі. Осылайша, Ca2+ адаптацияланған штаммда сұраныс бойынша хромосоманың 225 көшірмесі болды. Бұл MTT1 генінің экспрессия деңгейін шамамен 28 есеге арттырды, ал MTT3 генінікі сәл төмендеді. Қызығы, зерттеушілер *T. thermophila* популяциясының үлгісін 1 ай бойы қалыпты өсу ортасында (Cd2+ жоқ) өсіргенде, MTT1, MTT3 және CNBDP гендерінің саны орташа есеппен 3 көшірмеге (135C) дейін азайды. 7 ай бойы қалыпты өсу ортасында *T. thermophila* жасушалары жабайы типтегі көшірме санына (45C) дейін азайды. Зерттеушілер сол колониядан алынған жасушаларды Cd2+ ортасына қайта енгізгенде, бір апта ішінде MTT1, MTT3 және CNBDP гендері тағы да 3 көшірмеге дейін көбейді (135C). Осылайша, авторлар хромосома амплификациясы *Tetrahymena*-ның металл стрессіне генетикалық жауабындағы индукцияланатын және қайтымды механизм деп санайды. Зерттеушілер генді өшіру (нокаут) эксперименттерін де қолданды, онда басқа хромосомадағы MTT5 металлотионеин генінің көшірме саны күрт азайтылды. Бір апта ішінде жаңа штаммның MTT1 генінің кем дегенде бір дубликациясынан пайда болған 4 жаңа гені анықталды. Алайда, хромосома дубликациясы болған жоқ, бұл туралы жабайы типтегі плоидия және сол хромосомадағы басқа гендердің қалыпты саны көрсетті. Керісінше, зерттеушілер дубликация гомологты рекомбинация оқиғаларының нәтижесінде пайда болды деп санайды, бұл қайталанған MTT1 тасымалдайтын транскрипциялық белсенді, жоғары реттелген гендерді құрайды.

Қозғалыс қабілеті мен таралу қабілеті

Т. thermophila ресурстардың шектеулі болуымен кездескен кезде фенотиптік өзгерістерге де ұшырайды. Жасушалар аштыққа жауап ретінде пішіні мен мөлшерін өзгертуге қабілетті, сонымен қатар мінез-құлқымен жүзу стратегияларын өзгертеді. Аштыққа жауап ретінде өзгеріп отыратын жасушалар дисперсерлер немесе дисперсерлік жасушалар деп аталады. Фенотиптік өзгерістердің қарқыны мен деңгейі штаммдар арасында әртүрлі болғанымен, аштыққа тап болғанда T. thermophila-ның дерлік барлық штаммдарында дисперсерлік жасушалар пайда болады. Дисперсерлік және дисперсерлік емес жасушалар едәуір жұқарып, кішірейеді, базальды дене мен кірпіктердің тығыздығы артады, бұл оларға қалыпты жасушалардан 2-3 есе жылдам жүзуге мүмкіндік береді. Т. thermophila-ның кейбір штаммдарында бір, соқпайтын, үлкейген кірпік пайда болатыны анықталды, ол жасушаға бағытталған қозғалысқа немесе қозғалысты басқаруға көмектеседі. Терахимена жасушаларындағы бұл мінез-құлық жылдам таралумен байланысты және кері қайтатын қасиет ретінде қалыптасатыны көрсетілгенімен, оның дамуына жауапты генетикалық немесе жасушалық механизмдер туралы көп мәлімделмеген. Сонымен қатар, басқа зерттеулер Т. thermophila-ның генетикалық түрленген популяциялары аштыққа ұшырағанда дисперсерлік жасушалардың ұзындығы ұлғайғанын көрсетті, тіпті олар жұқара түскеніне қарамастан. Дисперсерлердің қалыптасуына себеп болатын генетикалық механизмдерді анықтау үшін тағы да зерттеулер қажет.

Түрлер туысы бойынша

Бұл туысқа жататын түрлерге мыналар кіреді. Топ Tetrahymena-ны оқыту модульдері ретінде пайдалана отырып, мұғалімдердің сабақтарда қолдануына арналған жеке зертханалар немесе сабақтар жасайды.