Кіріспе
Бір жасушалы организмдер тобы – Радиолариялар, сондай-ақ Радиозоалар деп те аталады, диаметрі 0,1–0,2 мм болатын протозоалар. Олар күрделі минералды қаңқалар түзеді, әдетте орталық капсула жасушаны эндоплазма мен эктоплазманың ішкі және сыртқы бөліктеріне бөледі. Мұндай қаңқа әдетте кремнийден тұрады. Олар бүкіл дүниежүзілік мұхитта зоопланктон ретінде кездеседі. Зоопланктон ретінде радиолариялар негізінен гетеротрофты, бірақ көптеген түрлері фотосинтездік эндосимбионттарға ие, сондықтан олар миксотрофтар саналады. Кейбір радиолариялардың қаңқа қалдықтары мұхит түбінің кең аумағын кремнийлі шөгінділермен жабады. Түрлерінің жылдам өзгеруіне және күрделі қаңқа құрылысына байланысты радиолариялар кембрий кезеңінен бері маңызды диагностикалық қазба ретінде табылады.
The Radiolaria, also called Radiozoa, are protozoa of diameter 0.1–0.2 mm that produce intricate mineral skeletons, typically with a central capsule dividing the cell into the inner and outer portions of endoplasm and ectoplasm. The elaborate mineral skeleton is usually made of silica. They are found as zooplankton throughout the global ocean. As zooplankton, radiolarians are primarily heterotrophic, but many have photosynthetic endosymbionts and are, therefore, considered mixotrophs. The skeletal remains of some types of radiolarians make up a large part of the cover of the ocean floor as siliceous ooze. Due to their rapid change as species and intricate skeletons, radiolarians represent an important diagnostic fossil found from the Cambrian onwards.
Сипаттама
Радиолариялардың микротүтікшелер шоғырымен сүйеніп тұратын көптеген ине тәрізді псевдоподтары болады, олар радиоларияның су бетінде қалуына көмектеседі. Жасуша ядросы және көптеген басқа органеллалар эндоплазмада орналасса, эктоплазма көпіршікті вакуольдармен және липидтік тамшылармен толы болып, оларды су бетінде ұстап тұрады. Радиолариялардың ішінде көбінесе симбиоздық балдырлар, әсіресе зооксантеллалар кездеседі, олар жасушаның энергиясының көп бөлігін қамтамасыз етеді. Осындай құрылымның кейбір элементтері гелиозоаларда да табылады, бірақ оларда орталық капсулалар болмайды және тек қарапайым қабықшалар мен тікендер пайда болады. Кейбір радиолариялар тұрақты көпжақтарға ұқсас келеді, мысалы, төмендегі суретте көрсетілген икосаэдр пішіндес циркогония икосаэдрасы.
Таксономия
Радиолариялар Rhizaria супертобына (амебоид немесе жұтылмалы) Cercozoa және (қабықшалы амебоид) Foraminifera-мен бірге жатады. Дәстүрлі түрде радиолариялар төрт топқа бөлінеді: Acantharea, Nassellaria, Spumellaria және Phaeodarea. Дегенмен, қазір Phaeodaria Cercozoa тобына жатады деп есептеледі. Nassellaria және Spumellaria екеуі де кремнийлі қаңқа жасайды, сондықтан олар Polycystina тобында біріктірілген. Бастапқы ұсыныстарға қарамастан, бұл молекулалық филогенездермен де расталады. Acantharea стронций сульфатынан қаңқа құрайды және ішкі қаңқасы жоқ, сонымен қатар ұзақ уақыт бойы гелиозоан саналған ерекше туыс, Sticholonche (Taxopodida) туысына жақын. Сондықтан радиоларияларды екі негізгі тармаққа бөлуге болады: Polycystina (Spumellaria + Nassellaria) және Spasmaria (Acantharea + Taxopodida). Қоршаған орта деректерінің молекулалық талдауларында бірнеше жоғары деңгейдегі топтар анықталды. Атап айтқанда, Acantharea және Spumellaria топтарымен байланысты топтар. Бұл топтардың морфологиясы мен физиологиясы әзірге толығымен белгісіз, сондықтан радиолариялардың әртүрлілігі қазіргі білімнен әлдеқайда жоғары болуы мүмкін. Foraminifera мен Radiolaria арасындағы қарым-қатынас та талқыланып отыр. Молекулалық ағаштар олардың тығыз байланысын – Retaria деп аталатын топтастыруды қолдайды. Бірақ олар бір-біріне жақын туыстар ма, әлде Foraminifera Radiolaria ішіне кіруі керек пе, әлі белгісіз. Класс Тәртіп Сурет Отбасылар Туыстар Түрлер Сипаттамасы Polycystinea Nassellaria Spumellaria Collodaria Acantharea Sticholonchea Taxopodida 1 1 1
Биогеографиялық
Оң жақтағы диаграммада радиолариялық провинциялар және олардың су массасының температурасына (жылы және салқын түстердің градиенті) және айналымына (сұр жебелер) қатынасы көрсетілген. Жоғары ендіктегі су массасының төмен ендіктегі жылы, қабатталған сулардың астына енуіне байланысты, радиолариялық түрлер әлемдік мұхиттардың әртүрлі ендіктерінде және тереңдіктерінде мекендейді. Осылайша, тропикалық аймақтардағы теңіз шөгінділері бірнеше тік жиналған фауналық жиынтықты көрсетеді, олардың кейбіреулері жоғары ендіктегі беттік жиынтықтармен үздісіз. Полярлық сулардың астындағы шөгінділерде космополиттік терең су радиолариялары, сондай-ақ жоғары ендіктегі эндемикалық беттік су түрлері кездеседі. (a) суретіндегі жұлдыздар сынама алынған ендіктерді көрсетеді, ал сұр жолақтар әрбір шөгінді композитіне кіретін радиолариялық жиынтықтарды бөліп көрсетеді. Көлденең күлгін жолақтар беттік шөгінділердің құрамына сүйене отырып, радиоларияның (кремнийдің) жақсы сақталуын қамтамасыз ететін ендіктерді көрсетеді. Деректер кейбір түрлердің жоғары ендіктерден жойылғанын, бірақ неогеннің соңында көші-қон немесе ареал шектеуі (b) арқылы тропикте сақталып қалғанын көрсетеді. Болжамды жаһандық жылыну кезінде қазіргі Оңтүстік мұхитының түрлері қоршаған ортаның стрес факторларынан қашу үшін көші-қонға немесе ареалды қысқартуға мүмкіндік алмайды, өйткені олардың сүйікті салқын сулы мекендері жер бетінен жойылып барады (c). Алайда, тропикалық эндемикалық түрлер өз ареалдарын ортаңғы ендіктерге қарай кеңейте алады. Барлық үш панельдегі түрлі-түсті көпбұрыштар жалпыланған радиолариялық биогеографиялық провинцияларды, сондай-ақ олардың су массасының салыстырмалы температурасын көрсетеді (салқын түстер салқын температураны, ал керісінше – жылуды көрсетеді).
Қалдық деректері
Ең ерте белгілі радиолариялар кембрий кезеңінің өте басында пайда болған, алғашқы ұсақ қабықты фаунамен бірге кездесетін қабаттарда табылды – тіпті олар кембрийге дейінгі кезеңнің соңында пайда болған болуы мүмкін. Олар кейінгі радиолариялардан айқын ерекшеленеді, сіликалық тор құрылымы басқаша және қабықшасында тікенектер өте аз немесе жоқ. Белгілі радиолария түрлерінің 90 пайызы жойылған. Ежелгі радиолариялардың қаңқалары немесе қабықшалары геологиялық жас анықтауда, соның ішінде мұнайды іздеуде және ежелгі климатты анықтауда қолданылады. Актиномма, Гелиосфера және Гексадоридиум – кең таралған радиолария қазбаларының мысалдары.