Кіріспе

Мадейра тарихы 1419 жылы португалдықтардың аралдарды ашқанынан басталады. Сол кезде аралдарда ешкім тұрғаны туралы мәлімет жоқ. Португалия 1420 жылы аралды мекендей бастады.

Португалдықтарға дейінгі кезең

Плиний кейбір қызғылт аралдарды атаған, олардың орналасуы Бақытты аралдарға немесе Канар аралдарына қатысты Мадейра аралдарын білдіруі мүмкін. Плутарх (Серторий, 75 ж. б. з. б.) әскери қолбасшы Квинт Серторийге (б. з. б. 72 ж. қайтыс болған) сілтеме жасап, Кадиске оралғаннан кейін "ол Атлантика аралдарынан жаңадан келген теңізшілерді кездестірді, олардың саны екі, бір-бірінен тек тар арнамен бөлінген және Африка жағалауынан 10,000 стадионға алыс. Олар "Бақытты аралдар" деп аталады". Африкадан шамамен алынған қашықтық және екі аралдың жақындығы Мадейра мен Порту-Сантоны көрсетеді, бұл Мадейрадан әлдеқайда кіші және оның солтүстік-шығысында орналасқан. Мадейрадан табылған мысық сүйегінің 10-шы немесе 11-ші ғасырдағы фрагменттері мен мадейралық мысықтардың митохондриялық ДНК-сы викингтердің Мадейраға келгенін (олармен бірге мысықтарды әкелгенін) Португалияның отарлауынан бұрын білдіруі мүмкін. Алайда, "сауда жолдары кең тарағандықтан, скандинавиялық тышқан қазіргі Португалиядағы кемеге отырып, Мадейраға, сондай-ақ Азор аралдарына" (географ Саймон Коннор айтқандай) жеңіл жүзіп кетуі мүмкін еді. Географ бұл аралдарда скандинавтардың қоныстанғаны немесе оларды көргені туралы ешқандай дәлел жоқ және бұл тышқандарды солтүстік Еуропадан Мадейраға алып келген португалдар болды деген қорытындыға келеді. 1346 жылы Англиядан Францияға қашып келген екі ғашық, Роберт Махим мен Анна д'Арфет туралы романтикалық әңгіме бар. Олар күшті дауылға ұшырап, Мадейра жағалауына тасталды. 1351 жылы Флоренцияда (Италия) сақталған Медичи атласында жазылған портланның дәлеліне сүйенсек, Мадейраны осыдан әлдеқайда бұрын, мүмкін генуэздік капитандар басқаратын португал кемелері ашқан болса керек.

15 және 16 ғасырлар

1419 жылы Генрих Кемешік ханзаданың екі капитаны Жоао Гонсалвес Зарко мен Тристао Ваз Тейшеираны дауыл құтқарып, кеме апатынан құтқарып қалғандарына ризашылық білдіру үшін олар Порто-Санто немесе Киелі порт деп атаған аралға алып барды. Келесі жылы аралды мекендеу үшін экспедиция жіберілді, Мадейра сипатталғаннан кейін олар оған барды және португалдық тәж атынан капитаны Бартоломеу Перестрелломен бірге иеленді. Порто-Санто мен Мадейраның ашылуы алғаш рет Гомес Эанес де Зурараның "Chronica da Descoberta e Conquista da Guiné" еңбегінде сипатталған. (Ағылшын. Эдгар Престаждың екі томдық нұсқасы. Гаклюйт қоғамы шығарған, Лондон, 18961899: Гвинеяның ашылуы мен жаулауы туралы хроника.) Аркан Симан бұл жаңалықтарды француз тілінде өзінің Азурараның хроникасына негізделген романында баяндады: L'Écuyer d'Henri le Navigateur, Paris, Éditions l'Harmattan баспасынан жарық көрді. Аралдарда 1420 немесе 1425 жылдары қоныстану басталды. 1433 жылы 23 қыркүйекте Ilha da Madeira (Мадейра аралы немесе "ағаш аралы") атауы картада, алғаш рет құжат түрінде пайда болады. Азық-түлік мұражайлары ашылғаннан бері мұнда тұруға мүмкіндік берген Мәсіх орденінің меншігі болды. Үш бас капитаны алғашқы сапарында өздерінің отбасыларын, кішігірім ақсүйектерді, қарапайым халықты және патшалықтың кейбір ескі тұтқындарын ертіп келді. Мадейра мен Порто-Санто аралдарының қоныстануы бүкіл патшалықтан келген адамдарды қамтитын кезеңдермен айқындалған процесс болды. 1425 жылы король Иоанн I Мадейраны Португалияның толықтай провинциясы етіп, Генрих Кемешіге сыйлық ретінде берді. Содан кейін елді мекендер қатаң түрде қалпына келтірілді. Сарконың қыздарына үйлену үшін үш жас ақсүйекті жіберді, ал Португалияның ең үлкен отбасыларының мүшелері халық санын көбейтуге көмектесті. Алғашқы қоныстанушылардың кейбірі Алгарведен бастаған. Көптеген үй иелері жүйелі жұмыспен қамтудың маңызды міндетімен келді. Бұл қоныстың басталуы үшін қызметшілер, шәкірттер, салт аттылар мен дворяндар жауапты. Кейіннен, Португалияның солтүстігінен, атап айтқанда, Энтре-Дуро мен Миньо өңірлерінен, ауыл шаруашылығы аймағын ұйымдастыруға арнайы араласқан көптеген қоныс аударушылар келді. Қоныс аударушылардың көпшілігі балықшылар мен шаруалар болды, олар Португалияны қара өлімнен кейін өз еріктерімен тастап кетті, ал ең жақсы егіндік жерлерді ақсүйектер қатаң бақылады. Ауыл шаруашылығын дамыту үшін қажетті ең төменгі жағдайларды жасау үшін олар лаурисильваның тығыз ормандарының бір бөлігін кесулері керек болды. Өрттер басталды, олар жеті жыл бойы жанды. Кей жерлерде судың көптігі, ал басқа жерлерде судың аздығы болғандықтан, қоныс аударушылар көптеген каналдар (левада) салды. Алғашқы кездері балық, көкөніс пен жеміс-жидекпен бірге қоныс аударушылардың тамағының жартысын құраған. Жергілікті ауыл шаруашылығының алғашқы табысты түрі бидай өнімі болды. Бастапқыда отарландар өздері үшін бидай жинап, кейін оны Португалияға экспорттай бастады. Португал аңызына сәйкес, поляк патшасы Владыслав III Варна шайқасынан аман қалды (османдықтар оның басын ұстады деп мәлімдегенмен, оның корольдік қарудағы денесі ешқашан табылмады) және кейіннен Мадейраға қоныстанды. Португалия королі Афонсо V Мадейраның Мадалена-ду-Мар ауданындағы жерлерді оған өмірінің қалған бөлігіне берді. Ол жерде ол Хенрике Алемао (Генрих Неміс) ретінде танымал болды және Сеноринха Анеске (Португалия королі оның ең жақсы адамы) үйленді, ол оған екі ұл берді. Ол Мадалена-ду-Мардағы (Мадалена-ду-Мар) Қасиетті Екатерина мен Қасиетті Мария Магдалина шіркеуін құрды (1471). Ол жерде ол 16-шы ғасырдың басында Мачиконың құлшылық ету шебері (Mestre da Adoração de Machico) суреттегі Алтын қақпадағы Сент-Аннамен кездесуде Сент-Жоахим ретінде суреттелген. 1450 жылдары бидай өндірісі төмендей бастады. Келесі дағдарыстан шығу үшін Инфанте Дом Генрикедің қалауы бойынша отарлаушылар қант шашағын отырғыза бастады Еуропада сирек кездесетін және сондықтан дәмдеуіш ретінде қаралған осы үшін алғашқы мамандандырылған өсімдік ретінде сицилиялық қызылшаның енгізілуін және оның ауыл шаруашылығының технологиясын насихаттау. Шәкәр құмырасын өндіру Фуншальдың экономикасына тез үлес қосты. Шәкәр құмырасын өндіру Еуропаның барлық бөліктерінен, әсіресе италиялықтар, басктар, каталондықтар, генуэздіктер, португалдықтар және фламандтықтар саяхатшылар мен саудагерлерді тартты. Бұл XV ғасырдың екінші жартысында Фуншал қаласы Еуропа сауда бағыттарының міндетті тоқталу портына айналды дег...

17, 18 және 19 ғасырлар

XVII ғасырдан бастап Мадейраның ең маңызды өнімі оның шараптары болды, қант өндірісі кейін Бразилияға, Сан-Томе және Принсипиге және басқа жерлерге көшті. Мадейра шараптары 17 - 18 ғасырларда Батыс жарты шардағы колониялық аймақтарда ең танымал сусын болған. Англиямен сауда-саттық келісімдерінің артуымен маңызды ағылшын саудагерлері аралда қоныстанды және ақыр соңында аралдың маңызды шарап саудасын бақылады. Ағылшын саудагерлері Фуншалда XVII ғасырдан бастап Солтүстік Америка, Батыс Үндістан және Англияның өзінен нарықтарды біріктіріп отырды. Мадейра шараптары базарларда өте танымал болды және ол сондай-ақ Құрылтайшы аталар Тәуелсіздік декларациясы кезінде тостқа қолданылған деп айтылады. XVIII-XIX ғасырларда аралға келушілер төрт негізгі топты біріктірді: науқастар, саяхатшылар, туристер және ғалымдар. Көптеген қонақтар бай аристократияға тиесілі, олардың қатарында аристократтар, ханзадалар, ханшайымдар мен монархтар бар. Осы мезгілде көп адам келетіндіктен, келушілерге жолдамалар дайындау қажет болды. Мадейраның алғашқы туристік нұсқаулығы 1850 жылы пайда болды және аралдың тарихы, геологиясы, флорасы, фаунасы мен әдет-ғұрыптарының элементтеріне назар аударды. Британ империясы Мадейраны Наполеон соғыстарының нәтижесінде басып алды, бұл арал 1814 жылы Португалияға қайтарылғанда аяқталды. Британдықтар аралды 1801 жылы достық қарым-қатынаспен басып алды, содан кейін полковник Уильям Генри Клинтон губернатор болды. 85-ші жаяу полкінің подполковник Джеймс Уиллоуби Гордонның командасы аралда гарнизон орнатты. Амендегі бейбітшілік келісімінен кейін британ әскерлері 1802 жылы кетіп, 1807 жылы Мадейраны қайтадан басып алды. 1846 жылы Джеймс Джулиус Вуд аралдың жеті эскизінің сериясын жазды. 1856 жылы британдық әскерлер холерадан айығып, Крым соғысында қаза тапқан сарбаздардың жесірлері мен жетімдері Мадейрадағы Фуншалда орналасты. Португалия королі Иоанн VI қайтыс болғаннан кейін оның узурпатор ұлы Португалия Мигель заңды мұрагерден, оның немересі Мария II-ден билікті тартып алып, өзін "Абсолютті король" деп жариялаған кезде, Мадейра губернаторы Хосе Травассо Вальдестің қол астында королева үшін Мигель экспедициялық күш жібергенге дейін және аралдың қорғанысы күшті күшпен басып алынды. Вальдес Корольдік теңіз флотының қорғауымен Англияға қашуға мәжбүр болды (1828 жылдың қыркүйегі). 1891 жылы халық санағы Мадейраның тұрғындарының саны 132 223 адамды құрағанын көрсетті.

ХХ ғасыр

Осыдан біраз бұрын немістер қазіргі "Hospital dos Marmeleiros" (немістердің жалғыз құрылысын салуға бастаған) құрылысын салып жатқанда, немістерге салықтық жеңілдіктер берілді және аурухананы салуға қажетті нәрселерге салық төлеудің қажеті жоқ еді. 1930 жылға дейін бұл жерді тастап кетті, содан кейін мадейралықтар Мармелеирос ауруханасын салуды жалғастырды. Жергілікті тұрғындар аурухананы салуды немістердің тоқтатуының себебі олардың отарлау жоспарлары ашылғандықтан ғана емес екенін айтады. Аурухананы салу кезінде немістерге Мадейрада жоқ арнайы материалдар қажет болды, сондықтан мадейралықтар порттағы неміс кемесінен материалдарды алып кетеді деп келісілді. Ағаш бөшкелерді көтеріп әкелу үшін ең мықты аттарды қолданды. Ең мықты аттары бар жергілікті мадейрандықтар, ол төбеге көтеріп жатқан материал аурухананы салу үшін керек болатыннан ауыр екеніне күмәнданып, бір бөтелкені әдейі төбеден түсіріп, оны сындырып жіберді. Ол мылтықпен толтырылған деп айтылады. Жергілікті тұрғындар ғимараттың ішіне қарап, оқ-дәрі мен басқа да қару-жарақтарды тапты. Бұл мадейралықтардың Мадейрадағы барлық неміс меншігін тәркілеп, аурухананың құрылысын тоқтатуға себеп болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы Мадейрадағы барлық неміс мүлкі тәркіленді, оның ішінде 1912 жылы салынған және 1914 жылы Мадейрада тұтқындалған "Колмар" кемесі де тәркіленді. 1916 жылы Мачико деп аталды, 1925 жылы португал үкіметінен сатып алынып, Лусо деп аталды. 1955 жылы ол зақымданғаннан кейін жойылды. 1916 жылы 9 наурызда Германия Португалияға соғыс жариялады, содан кейін Португалия Германияға соғыс жариялады және Португалия әскерлерін Батыс майданға жіберуді ұйымдастыра бастады. Португалияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы алғаш рет Мадейрада 1916 жылы 3 желтоқсанда, Макс Валентинер басқарған неміс U- қайығы, Фуншаль портына барып, 3 кемені, CS Dacia (1856 тонна), (2493 тонна) және Surprise (680 тонна) торпедалап, басты. Француздық "Сюрприз" канонерлік қайығының командирі мен оның 34 экипажының (7 португалдық) шабуылда қаза тапты. "Дация" британдық кабель салушы кемесі бұрын Касабланка мен Дакар жағалауында соғыс жұмыстарына қатысқан болатын. Ол Оңтүстік Америка кабелін Франциядағы Брестке ауыстырып салу үстінде еді. Кемелерге шабуылдан кейін немістер Фуншалды шамамен 2 миль (3 км) қашықтықта екі сағат бойы бомбалауға кірісті. Мадейрадағы батареялар отқа жауап беріп, ақырында немістерді кері шегінуге мәжбүр етті. 1917 жылы 12 желтоқсанда екі неміс U- қайығы (капитан Макс Валентинер) қайтадан Фуншалды, Мадейраны бомбалады. Бұл шабуыл шамамен 30 минутқа созылды. 40 ұшақ атылды. 3 адам қаза тауып, 17 адам жарақат алды, сонымен қатар, бірнеше үйлер мен Санта-Клара шіркеуі зардап шекті. 1917 жылы Хосе Маркус Жардим деген діни қызметкер Мадейрада бейбітшілік орнатқан жағдайда, ескерткіш салуға уәде берді. 1927 жылы Террейро да Лутада ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына арналған Носса Сеньора да Пас (Біздің бейбітшілік ханым) мүсіні тұрғызды. Ол 3 желтоқсанда 1916 жылы Мадейрадан суға батып кеткен кемелерден алынған зәкір тізбектерін қамтиды және биіктігі 5 метрден асады. Австро-Венгрия империясының соңғы императоры Карл I Венгриядағы екінші сәтсіз төңкерістен кейін Мадейраға жер аударылды. 1922 жылы 1 сәуірде қайтыс болды. Монтедегі біздің ханымның шіркеуінде жерленді. 1917 жылы Карл І Франциямен тымызын бейбітшілік келіссөздеріне кірісуге тырысты. Оның сыртқы істер министрі Оттокар Чернин Германияны да қамтитын жалпы бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізуді ғана ойласа да, Карл өзінің інісі, Бурбон Пармалық принц Сикстпен француздармен келіссөздер жүргізуде, ол Бельгия армиясының офицері, делдал ретінде жеке бейбітшілік жасауға дайын екенін білдірді. 1918 жылы сәуірде овертура туралы хабарлар ағып шыққанда, Шарль француз премьер-министрі Жорж Клемансо қол қойған хаттарды жариялағанға дейін қатысы бар екенін мойындамады. Бұл Черниннің отставкасына әкеліп, Австрия-Мажарстанды өзінің әділетсіз деп саналатын неміс одақтасына қатысты одан да тәуелді жағдайға мәжбүр етті. Қайта қалпына келтіру әрекетіне жол бермеуге бел буған одақтас державалар кеңесі Мадейраға келісті, өйткені ол Атлантикада оқшауланған және оңай күзетіледі.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Португалия Екінші дүниежүзілік соғыста бейтарап болды және 1943 жылы соғыспайды. Салазардың Португалия мен Англия арасындағы Виндзор келісім-шарты (1386) арқылы нығайтылған әлемдегі ең көне одақта тұруға шешім қабылдауы, англо-португалдық одақтың Мадейраға гуманитарлық негізде босқындарды қабылдауға мүмкіндік беруіне әкелді. 1940 жылдың шілдесінде Гибралтардың Испания немесе Германия тарапынан шабуылға ұшырау қаупі жоғары болғандықтан, Мадейраға шамамен 2000 гибралтарлық эвакуацияланған адамдар жіберілді. Немістер британ колониясына шабуыл жасауды жоспарлаған, бірақ ешқашан бастамаған, Феликс операциясы деп аталды. Гибралтар тұрғындары аралда жақсы есімде, олар гибралтарлықтар деп аталды. Кейбір гибралтарлықтар осы уақытта мадейралықтарға үйленді және соғыс аяқталғаннан кейін қалды. Гибралтар еврейлері туралы тарихшы Тито Бенади, Гибралтардан 2000 эвакуацияланғандардың 200-ге жуығы соғысқа қатыспайтын адамдар ретінде Фуншалға Эвакуацияланған кезде, олар Абудархам отбасына тиесілі еврейлер зиратын тапқан. Бұл Гибралтардағы Абудархам синагогасының есімі берілген отбасы. 1940 жылы 12 қарашада Адольф Гитлер Фюрерлік директива No No 18, бұл Португалияға шабуыл жасау мүмкіндігін берді. Ол былай деді: "Мен сондай-ақ Мадейра мен Азор аралдарын басып алу мәселесін, сонымен бірге біздің теңіз және әуе соғысы үшін әкелетін артықшылықтар мен кемшіліктерді қарастыруды сұраймын. Осы тергеулердің нәтижелері маған мүмкіндігінше тезірек ұсынылуы тиіс". 1944 жылдың 28 мамырында эвакуацияланғандардың алғашқы тобы Мадейрадан Гибралтарға кетті; 1944 жылдың соңына дейін аралда тек 520 басымдыққа ие емес эвакуацияланғандар қалды. 2008 жылы Гибралтарда ескерткіш жасалып, Мадейраға жеткізілді, онда ол Фуншалдағы Санта-Катерина саябағындағы кішкентай часовняның жанында тұрғызылды. Бұл ескерткіш - Гибралтар халқының Мадейра аралы мен оның тұрғындарына берген сыйы мен мәңгілік алғысының символы. Фуншал мен Гибралтар қалаларын 2009 жылдың 13 мамырында олардың сол кездегі мэрлері, Фуншал мэрі Мигель Альбукерке және Гибралтар мэрі, Гибралтардан Мадейраға көшірілген Соломон Леви, 2009 жылы 13 мамырда туған. Гибралтар қаласының мэрі Мадейраның сол кездегі президенті Альберто Жоао Жардиммен кездесті.

Өзін-өзі басқару

1976 жылы 1 шілдеде 1974 жылғы демократиялық революциядан кейін Португалия Мадейраға саяси автономия берді, Мадейра күні атап өтілді. Қазір аймақтың өз үкіметі мен заң шығарушы жиналысы бар. 1978 жылы қыркүйекте Мадейраның туы қабылданды. Көк түсті бөлігі аралды қоршап тұрған теңізді, ал сары түстісі аралдағы тіршілік игілігін білдіреді. Мәсіх орденінің қызыл кресті, оның үстінде ақ крест, аралды ашқан ханзада Генрихтің кемелерінің туындағыдай. 1980 жылдың қыркүйегінде ресми әнұран қабылданды. 1980 жылы Мадейра халықаралық бизнес орталығы құрылды. 1976 жылдан 2019 жылға дейін оңшыл әлеуметтік-демократиялық партия (PPD/PSD) аймақтық парламентте көпшілік депутатты иеленді және өз бетімен билік етті. Осы уақыт ішінде, 1978 жылдан 2015 жылға дейін (37 жыл), аймақтық үкіметті Альберто Жоао Жардим басқарды, бұл оны әлемдегі демократиялық жолмен сайланған ең ұзақ қызмет еткен басшылардың бірі етті. 2019 жылғы сайлауда PPD/PSD тағы да жеңіске жетті, бірақ әрқашан ие болған көпшілігін жоғалтты. Қазір ол Халықтық партиямен коалиция құрады.