Кіріспе

Француз Полинезиясындағы архипелаг. Археологиялық зерттеулер аралдардың 10-шы ғасырда Батыс Полинезиядан келген саяхатшылармен мекенделгенін көрсетеді. Содан бергі ғасырларда аралдар "ерекше біркелкі мәдениет, биология және тілге" ие болды. Топтағы аралдар табиғи түрде екі географиялық бөлімге бөлінеді. Бірі – солтүстік топ, оған Эяо, Хатуту (Хатута), Моту Оне және Нуку Хива аралының төңірегіндегі аралдар кіреді: Моту Ити, сондай-ақ Хату Ити; Уа Пу; Моту Оа; және Уа Хука. Екіншісі – оңтүстік топ, оған Фату Уку, Тауата, Мохо Тани (Мотане), Терихи, Фату Хива және Моту Нао (Томассет тасы деп те аталады) кіреді, олар Hiva Oa негізгі аралының маңында орналасқан. Маркиз аралдары Француз Полинезиясының ең ірі аралдық топтарының бірі. Олардың жалпы жер ауданы – Топтағы аралдардың бірі – Нуку Хива, бүкіл аумақтағы екінші ең үлкен арал (Таитиден кейін). Моту Онеден басқа, Маркиз аралдарының барлығы жанартаулық шығу тегіне жатады. Полинезия көбінесе жасыл тропикалық өсімдіктермен байланысты болғанымен, Маркиз аралдары тропиктік аймақта орналасқандықтан, олар өте құрғақ. Бұл себебі, олар (атмосфералық) құрғақ Гумбольдт ағынынан туындаған басым шығыс желдеріне алғашқы үлкен тосқауыл болып табылады. Бұл Маркиз аралдарын жиі құрғақшылыққа ұшыратады. Жауын-шашын тек бұлттарға ең биік көтерілген аралдарда ғана (әдетте, теңіз деңгейінен жоғары) тұрақты түрде болады. Осы жағдайлар тарихи тұрғыдан тәтті судың мерзімдік өзгеруіне әкеп соқты. Судың мерзімдік жетіспеушілігі архипелагтағы әртүрлі аралдардың кейбір бөліктерінде адамның тұруын тек уақытша ғана мүмкін етті. Мысалы, Уа Хука аралында (ең жоғары биіктікте) халық саны аз, ал Эяо аралында (ең жоғары биіктікте) уақыт-уақытпен адам тұрмайды.

Геология

Маркиз аралдарының көпшілігі жанартаулық тектес, олар Тынық мұхиты тақтасының астындағы Маркиз ыстық нүктесінің әсерінен пайда болған. Маркиз аралдары сол аттас су асты вулкандық платоның үстінде жатыр. Плато, аралдар сияқты, көбінесе 5 миллион жылдан ескі емес деп саналады, бірақ бір гипотеза бойынша плато (аралдар емес) әлдеқайда көне, және оны Солтүстік Перудің астындағы Инка платосын қалыптастырған күштер сияқты күштер жасаған. Маркиз аралдарының жасы 1,3 миллион жылдан (Фату Хива) 6 миллион жылға дейін (Эяо) жетеді деп есептеледі. Моту-Оне аралынан басқа барлығы жанартаулық аралдар. Моту-Оне – Маркиз аралдарындағы жалғыз атолл, ол коралл рифіндегі шағын құм жағалауынан тұрады. Француз Полинезиясының көптеген аралдарынан өзгеше, Маркиз аралдары (Моту-Онеден басқа) қоршау рифтерімен қоршалмаған. Осы аралдарда кораллдар тек шығанақтар мен басқа да қорғалған жерлерде кездеседі, немесе Фату-Хуку мысалында, ерекше жерде: аралдың ең жоғарғы бөлігінде тасбақа қалдықтары түрінде. Оңтүстік экваторлық ағым осы аралдардың бәрін күшті соққыға ұшыратады; оның күші аралдардың жағалауларын кесіп өтетін теңіз шұңқырларын жасаған. Аралдарда шағын шығанақтарға құятын аңғарлар болғанымен, олар теңіз жиегінде тік жарлармен аяқталатын тау жоталарымен ерекшеленеді.

Климат

Маркиза аралдарындағы температура жыл бойы тұрақты болады. Жауын-шашын мөлшері өте өзгермелі: солтүстік және шығыс (жел соғатын) жағалау аймақтары мен тауларда жылдық орташа көрсеткіш жоғарылайды; батыс (желден қорғалған) аймақтарда әлдеқайда төмен. Нуку-Хиваның "шөлді" аймағындағы орташа жылдық жауын-шашын тек ғана. Құрғақшылықтар жиі кездеседі, кейде бірнеше жылға созылады және Эль-Ниньо құбылысымен байланысты сияқты. Маркизадағы теңіз деңгейі климатының әдеттегі өзгергіштігі Хива Оадағы Атуона метеостанциясында жасалған өлшемдер арқылы жақсы көрсетілген: Ең жоғары тіркелген жылдық жауын-шашын мөлшері ; ең төменгісі .

Тарих

Маркиза аралдарына алғаш қоныс аударғандар – Батыс Полинезиядан келген полинезиялықтар, Лапита мәдениетінің ұрпақтары. Осы орындағы іздерге көміртекті талдау жасауға жасалған алғашқы тырастықтар олардың біздің заманымыздан бұрын 100 жылға дейін келгенін көрсетті, ал басқа бағалаулар 600 жылға дейін қоныстанғандарын болжады. Бірақ бірнеше соңғы тәуелсіз зерттеулер олардың одан кейін келгенін көрсетеді. Мысалы, 2010 жылы жоғары дәлдікті көміртекті талдау әдістерін сенімді үлгілерге қолданған зерттеу, Шығыс Полинезияның ең ерте мекенделуі бұрынғы ойларға қарағанда әлдеқайда кешірек, қысқа мерзімде және екі толқынмен болғанын көрсетті: Бірінші толқын шамамен 1025-1120 жылдар аралығында Қоғам аралдарына көшіп келу болды (бұрынғы есептерден төрт ғасырға кейін); екінші толқын, 70-265 жыл өткен соң, шамамен 1190-1290 жылдар аралығында қалған Маркиза аралдарына көшпендердің таралуы болды. Осы салыстырмалы түрде жылдам мекендеу Шығыс Полинезия мәдениетінің, биологиясының және тілінің ерекше біркелкілігін түсіндіруге мүмкіндік береді деп саналады.

Тарихи мәдениет

Аралдардағы табиғи ресурстардың молдығы тарихи түрде үлкен халықты қамтамасыз етіп келген. Бұл аймақтың тұрғындары балық аулау, моллюска жинау, құс аңдау және бақша шаруалығымен айналысып күнкөріс жасаған. Олар негізінен нан жемісіне тәуелді болған, бірақ кем дегенде 32 түрлі басқа да егін өсірген. Еуропалықтар келгенге дейінгі аралық аралдар арасындағы маңызды сауданың нақты дәлелі Маркиз аралдарындағы Эао аралындағы базальттан табылды. Ол желкенді қайықтар арқылы 2500 км-ден астам қашықтыққа таратылып, Моореа (Қоғамдық аралдар), Мангарева (Гамбиер аралдары), Тубуай (Оңтүстік аралдар), Раротонга (Кук аралдары) және Табуаран (Солтүстік желі аралдары) аралдарына балта бастары жеткізілгені белгілі.

Дін

Маркиза аралдарының халқының көпшілігі католик шіркеуінің және әртүрлі протестанттық христиан топтарының миссионерлік қызметінің нәтижесінде христиан дінін қабылдады. Аймақтағы басты шіркеу – Тайохэ анамыздың соборы (Cathédrale Notre Dame de Taiohae), Тайохэ католик епархиясының (Dioecesis Taiohaënus seu Humanae Telluris) орталығы. 2017 жылғы мәліметтерге сәйкес, Маркиза аралдарының халқының 90,1% католик шіркеуімен байланысты. Заманауи баяндамада ол жағажайдан мүңкіп, толығымен күйзеліске ұшыраған, жалаңаш және тоналған күйде табылғандығы айтылады. Крук 1799 жылға дейін аралда қалды. Гавайиден келген американдық миссия одан да аз табысқа жетті. Уильям Паттерсон Александр (1805–1864), Бенджамин Паркер (1803–1877) және Ричард Армстронг (1805–1860) 1834 жылы әйелдері мен үш айлық нәрестесімен бірге Гавайиден Маркизаға келді. Олар сол жылы қайтып оралды. 1853 жылы Джеймс Кекела (1824–1904) бастаған миссионерлер әйелдерімен бірге Гавайиден Фату Хиваға келді, бірақ француз әскери кемесімен келген католик миссионерлерімен қақтығысқа түскендіктен, онда қала алмады. Протестанттар Хива Оаға барып, онда да көп табысқа жете алмады. Тайпалық соғыстар мен адамдық құрбандықтар жалғасты. Протестант миссионерлері біртіндеп Хива Оадан Гавайиге қайтып кетті, тек Джеймс Кекела ғана қалды. 1899 жылы ол Гавайиге оралып, 1904 жылдың 29 қарашасында Гонолулуде қайтыс болды. Гавайиде туған миссионер Джеймс Бикнелл 1857 жылы Жоханның Ізгі хабарын маркиз тіліне аударды. 1838–1839 жылдары католик миссиясы француздық Pères et religieuses des Sacrés Cœurs de Picpus (1800 жылы құрылған) орденінің қолдауымен бекініп, дамыды. Миссионерлер Мангаревадан Тауата, Уа Поу, Фату Хива және Нуку Хиваға тарады. Олар бұрынғы протестанттар сияқты жаугершілікке ұшырады. Алайда, француз билігінің қолдауымен олар кедергілерге қарамастан, ұзақ мерзімге өздерін сақтап қалды. Олар тіпті Нуку Хиваның патшасы Моананы крещение рәсімінен өткізді, бірақ ол 1863 жылы шешек ауруынан қайтыс болды. Барлық конфессиялардың миссионерлері дәстүрлі мәдениетті жою үшін бар күштерін жұмсады. Христиандар көптен бері қадір тұтқан кава ішуді, ежелгі және қасиетті татуировкаларды, жалпы билеуді және дәстүрлі музыканы жақтырмады, сонымен қатар тайпалық құнарлылық/ерлік обрядтары мен бас сүйектерді тілгілеуден қатты қорқып, наразылық білдірді. Алайда, олар адам жеуге, адамдық құрбандыққа және тайпалық соғыстарға да тоқтау салуға тырысып, ақыры сәтті болды.

Тіл

Француз және тахит тілдері – Француз Полинезиясының барлық ресми тілдері, бірақ маркиз тілдері әртүрлі нұсқаларында осы архипелагтың тұрғындары арасындағы негізгі қарым-қатынас құралы болып табылады. Сонымен қатар, француз тілін білу қазір Маркиза аралдарының тұрғындары арасында дерлік барлығында кездеседі (төмендегі санақ деректерін қараңыз). Маркиз тілі – Француз Полинезиясының Маркиза аралдарында сөйленетін, маркиз тобына жататын Шығыс Орталық Полинезия тілдерінің диалектілер жиынтығы. Олар көбінесе екі топқа бөлінеді: Солтүстік Маркиз және Оңтүстік Маркиз, бұл топтар географиялық жағдайға сәйкес келеді. Солтүстік Маркиз диалектілері Уа Пу және Нуку Хива аралдарында, ал Оңтүстік Маркиз диалектілері Хива Оа, Тауауата және Фату Хива аралдарында қолданылады. Ua Huka диалектілері жиі Солтүстік Маркиз диалектілері ретінде қате жіктеледі; олар көшісімдік сипатта болып табылады. Арал солтүстік Маркиза тобында орналасқан болса да, диалектілер морфологиялық және фонологиялық жағынан Оңтүстік Маркиз тілдерімен көбірек байланысты. Солтүстік Маркиз диалектілері кейде екі жеке тіл деп есептеледі: Солтүстік Маркиз және Тай Пи Маркиз, соңғысы Нуку Хива аралының шығыс бөлігіндегі Тай Пи провинциясының ежелгі аймағындағы аңғарларда сөйленеді. Маркиз тілдерінің ең ерекше ерекшелігі – олардың басқа полинезия тілдеріндегі (немесе басқа полинезия тілдеріндегі) дауыстыларды (глотальді тоқтату) алмастыруы. Басқа полинезия тілдері сияқты, маркиз тілдерінің фонологиясы дауыссыз дыбыстардың аздығымен және дауысты дыбыстардың көптігімен сипатталады.

2017 жылғы халық санағы бойынша тілдік деректер

2017 жылғы санақта 15 жастан асқан халықтың 97,0% француз тілін білетінін хабарлады (2007 жылғы санақта 94,1% болған). Оның 92,6% оны оқып-жаза алатынын айтты (2007 жылғы санақта 90,2% болған). 15 жастан асқан халықтың бар болғаны 1,9% француз тілін білмейтін (2007 жылғы санақта 4,4% болған). Сол санақта 15 жастан асқан халықтың 66,9% үйінде ең көп қолданатын тілі маркиз тілі екенін көрсетті (2007 жылғы санақта 67,8% болған). 30,2% үйінде ең көп қолданатын тілі француз тілі екенін айтты (2007 жылғы санақта 30,1% болған). 2,3% тахити тілінде (2007 жылғы санақта 1,4% болған), ал 0,6% басқа тілде сөйлейтінін хабарлады (2007 жылғы санақта 0,7% болған). 2017 жылғы санақта 15 жастан асқан халықтың 4,9% ешқандай полинезия тілін білмейтінін мәлімдеді (2007 жылғы санақта 7,2% болған).

Биология

Маркиза аралдарының экожүйесі кейбір аймақтарда жабайы малдың әрекеттерінен зардап шекті. Қалғанын сақтаудың бірінші қадамы ретінде 1992 жылы Маркиза табиғи қорықтары құрылды. 1996 жылы Нуку-Хива қаласының мэрі Люсьен Кимитте Маркиза аралдарын ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізуді ұсынды. 2022 жылдың мамыр айында оларды тізімге енгізу бойынша халыққа кеңесу шаралары басталды.