Кіріспе

Еуглена туысы – бір жасушалы білекті эукариоттар туысы. Ол 54 туыс және кем дегенде 200 түрді қамтитын әртүрлі топтың – Euglenoidea класының ең танымал және ең көп зерттелген мүшесі. Еуглена түрлері тұщы және тұзды суларда кездеседі. Олар көбінесе тыныш ішкі суларда көптеп табылады, онда олар көлдер мен арықтардың бетін жасыл (E. viridis) немесе қызыл (E. sanguinea) түске бояуға жеткілікті мөлшерде көбейе алады. Euglena gracilis түрі зертханада үлгілік организм ретінде кеңінен қолданылады. Еугленаның көптеген түрлерінде фотосинтез жасайтын хлоропластар бар, бұл оларға өсімдіктер сияқты автотрофия арқылы қоректенуге мүмкіндік береді. Дегенмен, олар жануарлар сияқты гетеротрофтық түрде де қоректене алады. Еуглена жануарлар мен өсімдіктердің белгілеріне ие болғандықтан, алғашқы таксономистер Линейдің биологиялық екі патшалық жүйесінде оларды жіктеу қиын болды. Осындай "жіктеуге келмейтін" жаратылыстарды қайда орналастыру керек деген сұрақ Эрнст Геккельді Линейдің Animale, Vegetabile (және Lapideum, яғни минерал) патшалықтарына үшінші тірі патшалықты (барлығы төртінші патшалық) қосуға итермеледі: Protista патшалығы.

Пішін және қызмет

Гетеротроф ретінде қоректенген кезде, Euglena осмотрофия арқылы қоректік заттарды қабылдайды және сиыр етінің қорытпасы, пептон, ацетат, этанол немесе көмірсулар сияқты органикалық заттардан тұратын диетамен жарықсыз өмір сүре алады. Күн сәулесі жеткілікті болғанда, ол фототрофия арқылы қоректену үшін хлоропласттарды пайдаланады. Euglena-ның хлоропластары үш мембранамен оралған, ал өсімдіктер мен жасыл балдырлар (бұрынғы таксономистер Euglena-ны олардың қатарына жиі жатқызған) тек екі мембранаға ие. Бұл факт Euglena-ның хлоропластары эукариотық жасыл балдырдан пайда болған деген морфологиялық дәлел ретінде қарастырылды. Euglena мен өсімдіктердің ұқсастығы туыстық байланыс емес, екіншілік эндосимбиоз нәтижесінде туындаған. Молекулалық филогенетикалық талдау осы гипотезаны қолдады және қазіргі таңда кеңінен қабылданды. Euglena хлоропластары парамилон синтезінде қолданылатын пиреноидтарды қамтиды, бұл крахмал түріндегі энергияны сақтаудың бір түрі, ол Euglena-ға жарық жетіспейтін кезеңдерде тірі қалуға мүмкіндік береді. Пиреноидтардың болуы туыстың анықтамалық белгісі ретінде қолданылады, ол Lepocinclis және Phacus сияқты басқа эугленоидтардан ажыратады. Euglena-ның екі жалаушасы жасушаның алдыңғы бөлігінде орналасқан кішкентай резервуардағы базальді денелерге бекітілген. Әдетте, бір жалауша өте қысқа болады және жасушадан шығып тұрмайды, ал екіншісі жарық микроскопымен көруге жеткілікті ұзын болады. Кейбір түрлерде, мысалы, Euglena mutabilis, екі жалауша да "шықпаған" – жасуша резервуарының ішінде толығымен шектелген, сондықтан оларды жарық микроскопымен көру мүмкін емес. Ұзын, шығып тұратын жалаушасы бар түрлерде ол организмнің жүзуіне көмектесу үшін пайдаланылуы мүмкін. Жалауша беті 30 000-ға жуық мастигонема деп аталатын өте ұсақ жіпшелермен жабылған. Басқа эугленоидтар сияқты, Euglena-ның да көзінде қызыл көктайғақ бар, ол каротиноидтық пигмент түйіршіктерінен тұратын органелла. Қызыл дақ өзі жарыққа сезімтал емес. Оның орнына, ол флагелдің (парафлагельдік дене деп аталатын ісік) табанындағы жарыққа сезімтал құрылымға түсетін күн сәулесін сүзіп, тек белгілі бір толқын ұзындығы бар жарыққа ғана өтуге мүмкіндік береді. Жасуша жарық көзіне қатысты айналғанда, көктайғақ жарық көзін жартылай жауып, Euglena-ға жарықты табуға және оған қарай қозғалуға мүмкіндік береді (фототаксис деп аталатын процесс). Euglena-ның жасуша қабырғасы жоқ. Оның орнына, микротүтікшелердің субструктурасымен қолдау көрсетілетін белок қабатынан тұратын қабықшасы бар, ол жасушаның айналасына спираль тәрізді жолақтармен орналасқан. Бұл қабықша жолақтарының бірін-бірі сығуы, метаболизм деп аталады, ол Euglena-ға ерекше икемділік пен жиырылу қабілетін береді. Ылғалдылығы төмен жағдайларда немесе тамақ жетіспегенде, Euglena өзін қорғайтын қабырға құрайды және сыртқы орта жағдайлары жақсарғанша тыныш күйдегі киста ретінде жатады.

Көбею

Эугленалар екілік бөліну арқылы жыныссыз көбейеді, бұл клетка бөлінудің бір түрі. Көбею клетка ядросының митозымен басталады, одан кейін клетканың өзі бөлінеді. Эуглена клетканың алдыңғы жағынан бастап бойлық бағытта бөлінеді, флагеллумдық процестердің, жұтқыншақтың және стигманың көшірмесі жасалады. Содан кейін алдыңғы жағында тілік пайда болады, ал V тәрізді екіге айырылу артқы жаққа қарай бірте-бірте жылжиды, екі жартысы толыққандай бөлініп жекеленеді. Жыныстық конъюгация туралы хабарлар сирек, және олар расталмаған.