Кіріспе
Францияда оңшылдардың наразылығы мен шабуылдары 1934 жылдың 6 ақпанындағы дағдарыс (сонымен қатар, ардагерлер шабуылдары деп те аталады) - бірнеше оңшыл лигалар ұйымдастырған Париждегі парламенттікке қарсы көше демонстрациясы, ол француз Ұлттық Ассамблеясы үшін пайдаланылатын ғимараттың жанында Конкорд алаңында болған шабуылға ұласты. Полиция 17 адамды атып өлтірді, оның тоғызы - өте оңшыл наразылықшылар. Бұл Үшінші республика (1870-1940 жж.) кезінде болған үлкен саяси дағдарыстардың бірі болды. Солшыл француздар бұл фашистік төңкеріс жасау әрекеті деп мәлімдеді. Тарихшы Джоэл Колтонның айтуынша, "ғалымдардың арасында бірауыздан келісу бар, билікті басып алу үшін келісілген немесе біріктірілген жоспар болмаған және лигалар осындай мақсатқа жету үшін үйлесімділік, бірлік немесе басшылыққа ие болған жоқ". Сол күнгі іс-әрекеттердің нәтижесінде Францияда фашизмді тежеу үшін бірнеше антифашистік ұйымдар құрылды, мысалы, Comité de vigilance des intellectuels antifascistes. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірнеше тарихшылар, соның ішінде Серж Берштейн, кейбір лигалар даусыз төңкеріс жасағысы келсе де, Франсуа де Ла Рок шын мәнінде конституциялық тәртіпті құрметтеу жолына ауысты деп мәлімдеді. Алайда 6 ақпандағы фашистік әрекеттер 1932 жылы сайланған Картель дес Гауш үкіметін құлату үшін үйлестірілмеген, бірақ күшті әрекет болды. Министрлер кеңесінің президенті болған радикалды социалистік саясаткер Эдуард Даладиер 1934 жылы 27 қаңтарда Камиль Шотемпсты сыбайлас жемқорлықпен айыптағандықтан (соның ішінде Стависки ісі) алмастырды. Даладье танымал болғанмен, 7 ақпанда отставкаға кетуге мәжбүр болды. Оның орнына консервативті радикал Гастон Думерг үкімет басшысы болды; Үшінші республика кезінде бірінші рет үкімет көшедегі демонстрацияларға байланысты тоқтатылды.
The 6 February 1934 crisis (also known as the Veterans' Riot) was an anti parliamentarist street demonstration in Paris organized by multiple far rightist leagues that culminated in a riot on the Place de la Concorde, near the building used for the French National Assembly. The police shot and killed 17 people, nine of whom were far right protesters. It was one of the major political crises during the Third Republic (1870–1940). Leftist Frenchmen claimed it was an attempt to organize a fascist coup d'état. According to historian Joel Colton, "The consensus among scholars is that there was no concerted or unified design to seize power and that the leagues lacked the coherence, unity, or leadership to accomplish such an end." As a result of the actions of that day, several anti fascist organisations were created, such as the Comité de vigilance des intellectuels antifascistes, in an attempt to thwart fascism in France. After World War II, several historians, among them Serge Berstein, argued that while some leagues had indisputably desired a coup, François de La Rocque had in fact moderated toward a respect for constitutional order. However, the fascist actions on 6 February were arguably an uncoordinated but violent attempt to overthrow the Cartel des gauches government elected in 1932. Radical Socialist politician Édouard Daladier, who was president of the Council of Ministers, replaced Camille Chautemps on 27 January 1934 because of accusations of corruption (including the Stavisky Affair). Daladier, who had been popular, was nonetheless forced to resign on 7 February. He was replaced by the conservative Radical Gaston Doumergue as head of the government; this was the first time during the Third Republic that a government was ended because of street demonstrations.
Стависки ісі мен 1930 жылдардағы дағдарыс
Франция 1931 жылы, басқа Батыс елдеріне қарағанда сәл кейінірек, 1929 жылғы Уолл-стрит апатынан басталған Ұлы депрессияға ұшырады ("Қара сейсенбі"). Экономикалық және әлеуметтік дағдарыс әсіресе республиканы қолдауға бейім орта таптарға (әсіресе Радикалды Социалистік партияға) әсер етті. 1932 жылдың мамыр айынан 1934 жылдың қаңтарына дейін бес үкіметпен парламенттік тұрақсыздық болды, бұл парламенттікке қарсылық білдірушілерді көтермеледі. Диссиденттер билікке жету үшін саяси және қаржылық жанжалды пайдаланды, соның ішінде Марта Ханау ісі; Әділет министрі қатысқан және 1930 жылы Андре Тардье үкіметінің аяқталуына себеп болған Австрия ісі; және, ақыр соңында, Стависки ісі. Стависки ісі 1933 жылы жаңалықтарға айналды. Бұл оқиғаға Байонның Crédit муниципалды банкі қатысқан және ол "le beau Sasha" ("Қарапайым Саша") деп аталатын, бірнеше радикал депутаттармен, соның ішінде Камилль Шотемпс үкіметінің министрімен байланысты болған, алдамшы Александр Ставискидің айналасында болды. Кейін баспасөзде Ставискидің 19 айға созылуды кейінге қалдырудан пайда тапқаны туралы хабар шыққанда, үзілістер көтерілді, өйткені прокурор Шотемпстің қайын інісі болды. 1934 жылы 8 қаңтарда Александр Стависки өлі табылды, ал полиция оның өзін-өзі өлтіргенін мәлімдеді - бұл ыңғайлы мәлімдеме, бұл көпшіліктің жасыру туралы алаңдаушылығын тудырды. Оңшылдардың айтуынша, Шотемп оны құпияны ашудан сақтап қалу үшін өлтірді. Осыдан кейін баспасөз үкіметтік сыбайлас жемқорлыққа қарсы саяси науқанды бастады, ал оңшылдар демонстрация жасады. Айдың соңында тағы бір жанжал ашылғаннан кейін Шотемпс қызметінен кетті. 1934 жылы 27 қаңтарда оның орнын Радикалдық социалистік партияның тағы бір саясаткері Эдуард Даладье иеленді. 9 қаңтардан бері Парижде 13 демонстрация болды. Парламент оң жағы 1932 жылғы сайлау кезінде сайланған солшыл көпшіліктің орнын толтыру үшін осы жағдайды пайдалануға тырысқан кезде, оң жағы оның дәстүрлі тақырыптарын пайдаланды: антисемитизм, ксенофобия (Стависки азаматтанған украиндық еврей), масондыққа қарсылық (Камиль Шотемпс масондық мәртебелі адам болды) және антипарламентаризм. Тарихшы Серж Бернштейн атап өткендей, Стависки ісі өзінің ауырлығы мен сотталған тұлғалары бойынша ерекше емес, бірақ оңшылдардың солшыл үкіметті отставкаға кетуге мүмкіндік беру туралы шешім қабылдауы, Радикалдық социалистердің Ұлттық Ассамблеяда абсолютті көпшілігі жоқ екендігі және осылайша үкіметтің әлсіздігі және оңшыл партиялар альтернативті коалиция құрауы мүмкін екендігі. Алайда, полиция префекті Жан Чиаппені жұмыстан шығару 6 ақпандағы жаппай демонстрацияларды туғызды. Ашыл антикоммунист Чиаппе екіжақты стандарттарға, оның ішінде оңшылдардың көшедегі агитациясына (мәшкерлер, тәртіпсіздіктер, Камелот дю Рой, Action Française жастар ұйымы және т.б. Солшылдардың пікірінше, Чиаппе жұмыстан босатылуы Стависки ісіне қатысы бар екеніне байланысты болды, ал оңшылдар Радикалдық социалистермен келіссөздерді айыптап отырды: Чиаппедің кетуі Даладиедің жаңа үкіметін қолдау үшін болды.
Қолданыстағы күштер
1934 жылдың қаңтар айында болған демонстрациялардың негізгі белсенділері оңшыл парламенттікке қарсы лигалар болды. Бұл лигалар жаңа құбылыс болмаса да (ескі Лига патриоттары ("Патриот Лигасы") 1882 жылы Пол Деруледе бастаған болатын), олар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін маңызды рөл атқарды, әсіресе солшылдар билікте болған кезде, 1932 жылғы заң шығарушы сайлаудан бері. Лигалар өз мақсаттарында әртүрлі болды, бірақ билік басындағы Радикалдық Социалистік партияға қарсылық білдіруімен бірікті. Action Française. - Француздық іс-қимыл. 6 ақпанда қатысқан оңшылдардың ең маңызды лигаларының ішіндегі ең көнесі - роялистік Ligue d'Action Française. 1905 жылы Чарльз Мауррас құрған, оның құрамында 60,000 мүше бар, олардың мақсаты - Бурбон монархиясын қалпына келтіру және 1848 жылғы төңкеріске дейінгі статус-квоға оралу үшін Үшінші Республиканы жою. Action Française корольдік қалпына келтіруді қолдады, бірақ бұл нақты мақсат радикалды социалистер мен радикалдыларға байланысты зайырлы, интернационалистік және парламенттік типтегі республикашылдыққа қарсы саяси католиктерге, ұлтшылдарға және антидемократтарға үндеу жасайтын идеялардың жалпы сериясы үшін жиналған тақырып ретінде қызмет етті. Ол енді ірі жұмылдырылған саяси күш болмаса да, француз оң жағындағы қалған бөлігі арасында үлкен беделге ие болды және өз идеяларын басқа консерваторларға тарата алды. Action Française-мен байланысты нақты көшелік агитация негізінен оның жастар қанаты, студенттер арасында үлкен ықпалға ие болған Camelots du Roi, Париждің Латын кварталында солшыл студенттермен көшеде ұрысуға бейім болды. "Патриоттық жастарды" 1924 жылы Париж депутаты Пьер Тейтингер бастаған болатын. Оның 90 000 мүшесі, соның ішінде 1500 "элита" Патриоттар лигасының мұрасын талап етті. Олардың Action Française-тен айырмашылығы олардың республиканы жоюға және монархияны қалпына келтіруге ұмтылмауында болды; олардың басты мақсаты - республикаға көбірек католик және авторитарлық бағыт беру арқылы, үкіметтегі Радикалдық Социалистер мен Радикаттардың қырық жылдық үстемдігін тоқтату болды. Жастар патриоттары негізгі оңшыл саясаткерлермен, атап айтқанда, діни оңшылдардың негізгі партиясы - Республика Федерациясымен тығыз байланыста болды және олардың қатарында бірнеше астаналық муниципалдық кеңесшілер болды. 1933 жылы бонапартист депутаты және хош иісті заттардың магнаты Франсуа Коти құрған Solidarité Française ("Француздық бірлік") нақты саяси мақсаттары мен мүшелері аз болды. Францизм және басқалар. Марсель Букардың францизм фашистік идеологияның барлық элементтерін қабылдады, ал Fédération des contribuables ("Салық төлеушілер федерациясы") өзінің саяси мақсаттарын басқа лигалармен бөлісті. "От айқасы" (Croix de Feu) деген атаумен. "От кресті" 1926 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің бірлестігі ретінде құрылған. Мүшелік саны бойынша ең маңызды лига, ол 1931 жылы полковник Франсуа де ла Рокктің нұсқауы бойынша тұрғындардың басқа санаттарына жалдауды кеңейтті. Басқа лигалар сияқты, олардың "жауынгерлік" және "өзін-өзі қорғау" топтары болды, олар "диспос" деп аталды. Көптеген солшылдар оны фашистікке айналды деп айыптаса да, әсіресе дағдарыстан кейін, тарихшылар оны популистік әлеуметтік католиктік наразылық қоғамы деп атайды және Ла Роккедің наразылық білдірушілерге басқа лигалармен бірге парламентке тікелей шабуыл жасауға бұйрық беруден бас тартуы тәртіпсіздіктердің режимді өзгертуге дейін өршуінің басты себебі болды. Ардагерлер қауымдастықтары. Қаңтардағы демонстрацияларға қатысқан ардагерлер бірлестіктері 6 ақпанда да демонстрация бастады. Ең маңыздысы - "Ұлттық ұрысшылар одағы" ("National Union of Fighter"; UNC), оның идеясы оңшылдарға ұқсас болған Париж қалалық кеңесшісі басқаратын, 900 000 мүшесі бар. Ақырында, жағдайдың күрделілігі мен халықтың жалпы ашулануының белгісі ретінде, сонымен қатар, француз коммунистік партиясымен (PCF) байланысты элементтер, оның ішінде оның ардагерлер қауымдастығы, Association républicaine des anciens combattants (ARAC) болды.
Көтерілістер
6 ақпан күні түнде Париждің әртүрлі жерлерінде жиналған лигалар Бурбон сарайының алдында, бірақ Сена өзенінің арғы жағында орналасқан Place de la Concorde алаңына жиналды. Полиция мен күзетшілер Конкордтың стратегиялық көпірін қорғауға қол жеткізді, тіпті әр түрлі снарядтардың нысанасы болғанына қарамастан. Кейбір бүлікшілер қарулы болған, ал полиция жиналғандарға оқ атыпты. Тонау таңғы сағат 2:30-ға дейін жалғасты. 17 адам қаза тауып, 2000 адам жарақат алды, олардың көпшілігі Action Française мүшелері болды. Дауылдарда оңшыл ұйымдардың рөлі аса маңызды болды; UNC ардагерлерінің көпшілігі Конкорд алаңынан аулақ болып, президенттің резиденциясы Элисей сарайының жанында кейбір оқиғаларды тудырды. Алайда, қарсыласы солшыл ардагерлер ұйымы ARAC-ке жататын коммунистер қатысқан болуы мүмкін; бір қоғамдық хабарлама кейін басқарушы солшыл орталық коалициясын (Cartel des gauches деп аталады) "Қорықшылар құлдырасын, Франция ұзақ өмір сүрсін!" деп айқайлаған қарусыз ардагерлерді атып тастағаны үшін айыптап отырды. Сенаның оң жағында (солтүстік, Конкорда алаңында) полиция қызметкерлерінің айыптаулары тәртіпсіздікті қиындатып ұстады, ал Круг де Фу оңтүстікте демонстрация жасауды таңдады. Ұлттық Ассамблеяның ғимараты Бурбон сарайы осы жағынан қорғауға әлдеқайда қиын, бірақ Croix de feu таралу алдында ғимаратты ірі оқиғасыз қоршауға шектелген. Осы ұстанымы үшін олар оңшыл баспасөзде "Фройд кезегі" деген лақап атпен танылды. Республиканы жоюға ниеттенген басқа лигаларға қарағанда, полковник де ла Рокк, ақыр соңында, республикалық (Француздық іс-әрекетінен айырмашылығы) және парламенттік (Жастар патриоттарынан айырмашылығы) режимнің заңдылығын құрметтеуге шешім қабылдады. Ұлттық ассамблеяда оңшылдар Картель дес Гауш үкіметінің отставкаға кетуіне себепші болатындай тәртіпсіздіктерді пайдаланып көрді. Алайда солшылдар Кеңес төрағасы Эдуард Даладьеге қосылды. Сеанс сол және оң жақ депутаттар соққы алмасқаннан кейін аяқталды.
Даладьедің отставкасы және Ұлттық одақ үкіметінің құрылуы
Түнде Даладье қоғамдық тәртіпті қалпына келтіру үшін алғашқы шараларды қабылдады. Ол төтенше жағдай жариялау мүмкіндігін жоққа шығарған жоқ, бірақ ақыр соңында оған қарсы шешім қабылдады. Алайда келесі күні сот жүйесі мен полиция оның нұсқауларына қарсылық көрсетті. Оның үстіне, оның министрлері мен партиясының көпшілігі оған қолдау көрсетуден бас тартты. Осылайша, Даладье ақыры отставкаға кетуге шешім қабылдады. Бұл Үшінші республика кезінде көшедегі демонстрациялардың қысымынан үкіметке отставкаға кетудің бірінші рет болды. Дағдарыс ақыры Республиканың бұрынғы президенті (1924-1931) Гастон Думергтің басшылығымен жаңа үкімет құруымен шешілді. Оңшыл радикалды республикашыл, ол оңшыл лигалар мен орталық парламенттік партиялар үшін жалғыз адам болды. "Ұлттық одақ үкіметі" деп аталатын бұл үкімет шын мәнінде барлық саяси дәстүрлерді қамтитын, бірақ социалистік және коммунистік партияларды қоспағанда. Оның құрамына парламенттік оң жақ қанаттың ең маңызды саясаткерлері кірді, олардың арасында Либералды Андре Тардье, Радикалдық Луи Барту және әлеуметтік католик Луи Марин, бірақ сонымен қатар сол жақ орталығының бірнеше мүшелері (радикалды социалистік және ұқсас кіші партиялар) және содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши режимін басқаратын соғыс министрі Филипп Петан.
Сол жақ қанаттың бірігуіне қарай
6 ақпаннан кейін солшылдар фашистік төңкеріс болғанына сенімді болды. Өте оңшыл лигалардың антипарламентшіл белсенділігінің маңыздылығы жоққа шығарылмайды. Олардың кейбіреулері, мысалы Франсиск, өзінің барлық сипаттамаларын 1922 жылы Римге шабуыл жасаған итальяндық Фашио лигаларынан көшіріп алды, нәтижесінде фашистік режим орнады. Тарихшы Серж Бернштейн, полковник де ла Рок, конституциялық заңдылықты сақтау қажеттілігіне сенгенін көрсеткенмен, бұл оның Croix de feu қоғамының барлық мүшелері туралы айтылмаған, олар, кем дегенде, үстінен, фашистік лигалардың кейбір сипаттамаларын, атап айтқанда, олардың милитаризмі мен парадтарға қызығушылығын бөлісті. 1934 жылы 9 ақпанда Даладье Думергпен ауыстырылып жатқанда социалистік және коммунистік қарсы демонстрация болды. Полициямен болған қақтығыстарда тоғыз адам қаза тапты. 12 ақпанда кәсіподақ Конфедерация генераль ду труб (CGT) (реформашыл, Социалистік партиямен кейбір бірлестіктермен) және Конфедерация генераль ду труб унитар (CGTU) (революциялық және коммунистік партиямен байланысты) бір күндік жалпы ереуіл ұйымдастыру туралы шешім қабылдады, ал социалистік партия Section française de l'Internationale ouvrière (SFIO) және коммунистік партия жеке демонстрация жасады. Алайда, осы қоғамдардың халықтық базасының бастамасымен, демонстрациялар бірлікке бірікті. Осылайша, бұл күн социалистер мен коммунистер арасындағы алғашқы сынақ одағы болды. Оның негізі екі марксистік партияның антифашизмінде болды; 1920 жылғы Турс конгресінің бөлінуінен бастап одаққа қарсылық білдірілді, бірақ бұл жаңа жақындасу 1936 жылы Халықтық фронтқа әкелді (радикалдар мен социалистерден тұрады және коммунистік партия үкіметке қатысусыз қолдайды). Бұл антифашистік одақ Сталиннің Коминтернге берген нұсқауына сәйкес болды, ол Еуропалық коммунистік партияларды фашистік және антикоммунистік режимдердің Еуропада таралуын тоқтату үшін басқа солшыл партиялармен, соның ішінде социал-демократтар мен социалистермен одақтасуға шақырды. Сонымен қатар, тәртіпсіздіктерден кейін бірнеше антифашистік ұйымдар құрылды, мысалы Comité de vigilance des intellectuels antifascistes (Антифашистік зиялылардың байқау комитеті, 1934 жылы наурызда құрылды), оның құрамына философ Ален, этнолог Пол Ривет және физик Пол Ланжевин кірді. Анархистер көптеген антифашистік акцияларға қатысқан.
Оңшылдардың радикалдануы
Дағдарыстан кейін парламенттік оңшылдар контрреволюциялық оңшылдарға да жақындай бастады. Оның бірнеше белсенділері парламенттік институттарға деген сенімін жоғалтады. Еврей тегіне жататын француз тарихшысы Даниэль Халеви 1934 жылдың 6 ақпанынан бастап "соры оңшыл адам" болғанын ашық мәлімдеді. Ол итальян фашизмін немесе неміс ұлттық социализмін жек көргенмен, кейін Вишидің Петен режимін қолдады. Оңшылдардың радикалдануы 1936 жылы Халықтық фронт сайланғаннан кейін және Испанияда азаматтық соғыс (1936-1939). 1940 жылы американдық журналист Джон Гунтер Croix de feu "оңай-ақ Депутаттар палатасын басып алған болар еді. Бірақ де ла Рок өз адамдарын ұстап тұрды. "Франция дайын емес еді", - деп түсіндірді ол". Гюнтердің айтуынша, "Гитлер сияқты ол да билікті заңды жолмен алуға үміттенуі мүмкін". Өте оңшылдар үшін 6 ақпан республиканы жоюдың сәтсіз мүмкіндігін білдірді, ол 1940 жылы теңгерімді өзгерткеннен кейін ғана пайда болды étrange défaite (Марк Блох) немесе "құдайлық сюрприз" (Шарльз Мауррас), яғни 1940 жылы Франция Германияға қарсы шайқаста жеңілді. Бұл алдау бірнеше оңшыл экстремистерді фашизмді, нацизмді немесе соғыс уақытындағы Виши режимін қолдап, радикалдылыққа итермеледі. Солшылдардың пікірлеріне қарамастан, 6 ақпандағы дағдарыс фашистік заговор болған жоқ. Оңшыл партиялар жеткілікті түрде бірікпеген, олардың көпшілігі нақты мақсатсыз болды. Алайда, олардың зорлық-зомбылық әдістері, олардың жарымәскери көріністері, олардың көшбасшылық құрметі және т.б. олардың фашизммен жиі байланысты болуының себебін түсіндірді. Алайда, осы көріністерден және парламенттік режимді авторитарлық режиммен алмастыруға деген ықыластан басқа, тарихшылар Рене Ремонд пен Серж Бернштейн олардың нақты фашистік жобасы бар деп ойламайды. Бұл пікірге қарсы Мишель Добри немесе Зеев Стернхелл сияқты басқа тарихшылар оларды толықтай фашистік лигалар деп қарастырды. Брайан Дженкинс Францияда фашистік мәнді іздеудің ешқандай пайдасы жоқ екенін және оның пікірінше, итальяндық фашизм мен француз лигаларының көпшілігі, әсіресе Action Française арасындағы конвергенцияға әкелген салыстыруларды жасағанды ұнатады (басқаша айтқанда, Дженкинс фашизмді итальяндық тарихи құбылыс деп санайды, ал Францияда фашистік сияқты философия болса да, оны "фашистік" деп атауға болмайды, өйткені бұл атау Бенито Муссолини саясатына берілуі керек).
Француз тілінде
Бланшар, Эммануэль. "1934 жылдың 6 ақпанында полиция дағдарысы болды ма?" XX ғасыр. Тарих журналы 4 (2015): 1528. Ремонд, Рене. "6 ақпанның түсіндірмесі". Revue International des Doctrines et des Institution 2 (1959): 21830. (басқару. ), Le Myth de l'allergie française au fascisme, баспа. Эдиция Альбин Мишель, 2003 Даниэль Тартатовский, Франциядағы көше көріністері. 19181968, Publications de la Sorbonne, 1998 Мишель Винок, La Fièvre hexagonale: 1871 жылдан 1968 жылға дейінгі үлкен саяси дағдарыстар, ред. Сеуль, Колл. Тарих, 1999 ж.
Danielle Tartatowsky, Les Manifestations de rue en France. 1918–1968, Publications de la Sorbonne, 1998
Michel Winock, La Fièvre hexagonale : Les grandes crises politiques de 1871 à 1968, éd. du Seuil, coll. « Points » histoire, 1999,