Кіріспе

Француз жазушысы, саясаткері, ақыны және сыншысы (1868–1952)

Шарль Мари Фоций Мауррас (/m//ə/'/r//æ//s/; ʃaʁl moʁas; 20 сәуір 1868 – 16 қараша 1952) – француз жазушысы, саясаткері, ақыны және сыншысы. Ол «Француз әрекеті» саяси қозғалысының ұйымдастырушысы және басты философы болды, бұл қозғалыс монархистік, парламентке қарсы және контрреволюциялық болды. Мауррас коммунизмге, масондыққа, протестанттыққа қарсы және антисемиттік көзқарастарға ие болды, сонымен қатар нацизмді қатты сынға алды, оны «ақылсыздық» деп атады. Оның идеялары Ұлттық католицизмге және толыққанды национализмге үлкен әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мауррас нацистік Виши режимін қолдады, өйткені ол еркін Францияның Кеңес Одағы тарапынан манипуляцияланатынына сенді. Ол осы кезеңде көптеген антисемиттік мақалалар жазды, бірақ Вишидің еврейлерді нацистік концлагерлерге депортациялауына қарсы болды. Ол Вишиге деген қолдауын былай түсіндірді: «Роялист ретінде мен монархияның қажеттілігін ешқашан ұмытпадым. Бірақ патшалық мұрагерді таққа отырғызу үшін мұраны сақтап қалу қажет еді». Режим құлағаннан кейін ол тұтқындалды және жаумен байланыс жасады деген айып тағылды. Ол ең маңызды француз консервативті зиялысы ретінде танылды және көптеген саясаткерлерге, теоретиктерге және жазушыларға, оның ішінде Элиот, Хюльме, Дуглас, Эвола, Шмит, Хайдеггер, Бернанос, Мориак, Тибон, Сорель, Деон, Лоран, Анри Орлеанский, Куэнелт Леддин, Маритен, де Оливейра, Сардинья, Перейра, Альтюссер, Осма, Ланц, де Голль, Франко, Салазар, Дуплессис, Кафлин, Дегрель, Пэтен, Перон, Феррара, Бэннон және Макронға тікелей әсер етті. Бүгінгі күнге дейін Мауррас әлі де даулы тұлға болып табылады. Оның антисемиттік көзқарастары мен Вишиді қолдауына сыншылар шабуыл жасап, оны «фашистік икона» деп атады. Керісінше, Жорж Помпиду сияқты қолдаушылар оны пайғамбар ретінде бағалады. Басқалары, соның ішінде Макрон, оған нюанстық көзқараспен қарады, Макрон былай деді: «Мен Маурраның барлық антисемиттік идеяларына қарсымын, бірақ Маурра енді болмауы керек деп айту ақылға сыймайды».

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын

Мауррас провансальдық отбасында дүниеге келді, оны анасы мен әжесі католик және монархиялық ортада тәрбиеледі. Жасөспірім шағында ол саңырау болып қалды. Француз саясаткерлерінің көптегені сияқты, ол 1870 жылғы Франко-прусс соғысында Францияның жеңілісінен қатты әсер алды. Осы кезде Мауррасқа орлеанизм, сондай-ақ католик ойшылы Леон Олле Лапруннің шолулары арқылы неміс философиясы, Генри Бергсонның және философ Морис Блонделдің, кейіннен оның ең үлкен қарсыластары болатын христиандық "модернистердің" бірінің ықпалы тиді. 1890 жылы Мауррас кардинал Лавигеридің католиктерді Республикаға біріктіруге шақыруын қолдады, осылайша оның қарсылығы Республиканың өзіне емес, "секталық республикашылдыққа" бағытталғанын көрсетті. 1899 жылы Мауррас Action Française (AF) журналын құрды, ол Морис Пужо мен Анри Вогеои өткен жылы құрған газеттің бір бөлігі болды. 1905 жылы шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуы туралы заң қабылданған кезде журнал кең оқырман қауымына ие болды. 1899 жылы ол монархияны қолдап, "Dictateur et roi" ("Диктатор және патша") атты қысқаша жазба жазды, содан кейін 1900 жылы "Enquête sur la monarchie" (Монархия туралы зерттеу) еңбегін легитимист газеті La Gazette de France-та жариялады, бұл оған атақ әкелді. Мауррас 1901 және 1902 жылдары Le Figaro газетінде он үш мақала, ал 1902 жылдың қарашасы мен 1903 жылдың қаңтары аралығында Эдуард Дрюмонттың антисемит газеті La Libre Parole-де алты мақала жариялады. Action Française-тің алғашқы мүшелерінің көптегені, оның ішінде Бернард де Весин, өнер тарихшысы Луи Димиер және эссеші Леон де Монтескье католиктер болды. Олар Мауррасқа роялистік лиганың католиктерді қолдайтын саясатын дамытуға көмектесті.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан 1930 жылдардың соңына дейін

Содан кейін Маурра Францияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын қолдады (тіпті толыққанды республикашыл Жорж Клемансоны қолдағанша) Герман империясына қарсы. Соғыс кезінде еврей кәсіпкері Эмиль Уллманды Маурра оны неміс тыңшысы деп айыптағаннан кейін Comptoir d'Escompte банкі директорлар кеңесінен кетуге мәжбүр етті. Ол содан кейін Версаль келісімін немістерге жеткілікті жаза бермегені үшін сынады және Аристид Брианның Германиямен ынтымақтастық саясатын айыптады. 1925 жылы ол оңшыл лигалардың қаруын алып қоюға бұйрық берген Пауль Пэнлеве үкіметінің (солшыл коалиция) ішкі істер министрі Абрахам Шрамекті өлтіруге шақырды. Бұл қозғалысқа ауыр соққы болды. 1927 жылдың 8 наурызында AF мүшелеріне қасиеттіліктерді қабылдауға тыйым салынды. Көптеген мүшелері кетіп қалды (саясат пен өмірде басқа жол іздеуге мәжбүр болған екі католик – жазушылар Франсуа Мориак және Жорж Бернанос); және ол құлдырау кезеңіне енді. Маурра 1936 жылдың 15 мамырында Action Française басылымында Халық майданының ұйымдастырушысы, Кеңес президенті Леон Блумға қарсы өлім жазасын талап етті. 1930 жылдары, әсіресе 1934 жылғы 6 ақпандағы дағдарыстан кейін, Action Française мүшелерінің көптегені фашизмге бет бұрды, соның ішінде Роберт Брасилах, Люсьен Ребате, Абель Боннар, Пол Чак және Клод Жанте. Олардың көпшілігі фашистік Je suis partout («Мен барлық жердемін») газетінің штат қызметкерлері болды. Португалиядағы Антониу де Оливейра Салазардың Estado Novo режиміне әсер еткен Маурра сонымен қатар Франсиско Франконы және 1939 жылдың көктеміне дейін Бенито Муссолинидің фашистік режимін қолдады. Адольф Гитлерге қарсы шығып, 1936 жылы нацизмнің нәсілшіл саясатын сынады және «Менің күресімнің» толық аудармасын сұрады. 1924 жылы Шарль Жонарға қарсы Франция академиясына сайлануда сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, ол 1938 жылдың 9 маусымында «Өлімсіздер» қатарына енуге қол жеткізді. Ол Анри Робертті алмастырып, Фернан Грегке қарсы 20 дауыспен 12 дауыспен жеңіске жетті. 1939 жылдың 8 маусымында академияға католик жазушысы Генри Бордо қабылдады. Сол жылы Папа Пий XII өзінің алдыңғысының Action Française-ті айыптауын жойды. Маурра маршал Филипп Петенді «құдайлық сый» деп сипаттаған кезде, бұл мәлімдеме көбінесе контекстсіз келтіріледі; Маурра Петеннің саяси қабілеті бар екенін, сондай-ақ Францияның символы екенін атап өтті және 1941 жылдың ақпанына дейін бұл ескертудің куәлігі жоқ. Виши Франциясының Ұлттық революция бағдарламасын Маурра толық мақұлдады, ол оның үлкен бөлігіне шабыт берді. La Seule France (1941) еңбегінде Маурра Францияны алдымен қою саясатын ұсынды, бұл арқылы Франция Петен басшылығымен саяси және рухани жағынан жаңаруға тиіс, Маурра 1940 жылы Францияның жеңілісіне себеп болған мәселелерді шешіп, шетелдік оккупация мәселесімен айналысады. Бұл ұстаным Франциядан қашып, әскери күресті жалғастырған голлистерге қарама-қайшы болды. Маурра соғысқа дейінгі француз үкіметтерін Германияға қатысты соғысқа шақыруға бейімділігі үшін сынады, дәл сол уақытта осы үкіметтер Францияны әскери, әлеуметтік және саяси жағынан әлсіретіп, 1940 жылы Францияның жеңілісіне жол ашты. Маурра 1940 жылғы еврейлердің мәртебесі туралы заңның тым жұмсақ екенін сынады және ол Лондондағы «диссиденттерге», сондай-ақ Париж мен Вишидегі әріптестерге (мысалы, Люсьен Ребате, Роберт Брасилах, Пьер Лаваль немесе Марсель Деат) қарсы болды. 1943 жылы немістер Мауррасты тұтқындауды жоспарлады. Де Голльдің соғысқа дейінгі жақтасы болған, өзі Мауррастың интегрализміне ықпал еткен Маурра кейіннен эмиграциядағы генералға қатысты қатты сынға алды. Кейіннен ол Петеннің «қос ойын» ойнап, жасырын түрде одақтастардың жеңісі үшін жұмыс істеп жатқанына сенетінін мәлімдеді. Франция азат етілгеннен кейін Маурра 1944 жылдың қыркүйегінде өзінің оң қолы Морис Пужомен бірге тұтқындалды және соғыс басталғаннан бері жариялаған мақалаларының негізінде Лионның Жоғарғы соты алдында «душманмен сыбайлас» деп айыпталды. Сот барысында көптеген заң бұзушылықтар байқалды, мысалы, жалған даталар немесе қысқартылған цитаталар. Ол автоматты түрде Франция академиясынан шығарылды (бұл шара 1944 жылғы 26 желтоқсандағы қаулыға енгізілген). Бұл арада Франция академиясы оның орнын бос деп жариялады, Петенге болғандай, оны Абель Эрман және Абель Боннар сияқты шығарудың орнына.

Мауррас пен Фелибридж

Прованста туған жазушы Мауррас, Фредерик Мистраль және басқа провансаль жазушылары окситан тілдері мен әдебиетін қорғау және дамыту үшін құрған әдеби және мәдени бірлестік – Фелибриджге қосылды. Бірлестіктің атауы «фэлибр» деген провансаль сөзінен шыққан, ол «оқушы» немесе «жақтас» деген мағынаны білдіреді.

Мауррастың саяси ой-пікірлері

Мауррастың саяси идеялары терең ұлтшылдыққа (оның өзі «толық ұлтшылдық» деп атаған) және күшті үкіметке негізделген реттелген қоғамға сенімге құрылған. Бұл оның француз монархиясын және Рим-католик шіркеуін қолдауының негізі болды. Ол легитимистердің саяси әрекеттерге салқын қарайтынына қарамастан, белсенді саяси стратегия ұсынды. Оның жазбаларында антисемитизм мен протестантизмге қарсы пікірлер жиі кездеседі. Ол Реформацияның, Ағартушылықтың және француз төңкерісінің нәтижесінде адамдардың ұлттан гөрі өздерін жоғары бағалауын, бұл ұлт үшін зиянды салдарларға әкелді, ал демократия мен либерализм жағдайды нашарлата түсті деп сенді. Маурра монархияны жаңғыртуды жақтағанмен, көп жағынан француз монархиялық дәстүрінен ерекшеленді. Оның монархияны және католицизмді қолдауы тікелей прагматикалық болды, себебі ол мемлекеттік дін қоғамдық тәртіпті сақтаудың жалғыз жолы деп есептеді. Эгоға негізделген романтикалық ұлтшылдықтың теоретигі Морис Барреске қарағанда, Мауррас өз пікірлерін сезімге, адалдыққа және сенімге емес, ақылға негіздейтінін мәлімдеді. Қызығы, ол көп жек көретін үшінші республика саясаткерлері сияқты, позитивист философ Огюст Контті бағалады, және неміс идеализміне қарсы тұрды. Легитимист монархистер саяси әрекеттерден бас тартып, қатал консервативті католицизмге және қазіргі әлемге бей-жайлық танытқанда (олардың пікірінше, ол түгелдей бұзылған және дінсіз болған), Маурра саяси әрекеттерге қатысуға дайын болды, соның ішінде дәстүрлі де, дәстүрден тыс та (Француздық әрекетінің «Камелоты ду Рой» лигасы жиі солшыл оппоненттерімен көшедегі қақтығыстарға түсті, сондай-ақ Марк Санньенің социалистік католиктік «Ле Сильон» ұйымымен де). Маурра екі рет еврей саясаткерлеріне қарсы зорлық-зомбылықты қоздырды деген айыппен сотталды, ал Леон Блум, Францияның алғашқы еврей премьер-министрі, Маурраның ізбасарлары салған жарақаттардан көз жұмуға асықты. Оның ұраны «La politique d'abord!» («Біріншіден саясат!») болды. Оған Фредерик Ле Плей, британдық эмпиризм де ықпал етті, бұл оған картезиандық рационализмді эмпиризммен үйлестіруге мүмкіндік берді, бірақ Католик шіркеуін Киелі кітаптың «қауіпті ілімдерінің» көп бөлігін жасырғаны үшін бағалады. Маурраның Жақсы жаңалықты түсіндіруі және оның интегралистік ілімдері көптеген католик дін қызметкерлері тарапынан қатты сынға алынды. Дегенмен, өмірінің соңында Маурра агностицизмнен католицизмге көшті. Оның діни ерекшелігіне қарамастан, Маурра француз монархистері мен католиктердің арасында көптеген ізбасарлар тапты, соның ішінде Ассимпионистер және француз тағына талапкер, Орлеандық ханзаде, Париж графы Филипп. Бірақ оның агностицизмі католик шіркеуінің басшыларын алаңдатты, және 1926 жылы Рим папасы Пий XI Маурраның кейбір еңбектерін тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізіп, «Француздық әрекет» философиясын толығымен айыптады. 1914 жылы Маурраның жеті кітабы осы тізімге қосылған, ал Маурра туралы материалдар Пий X-қа ұсынылған. Католик шіркеуінің басшыларын оның агностицизмі ғана емес, сонымен қатар ол «саясатты бірінші орынға қоюды» талап ету арқылы руханилықтың басымдығын және осылайша шіркеудің оқыту билігін және Папаның өзінің билігін күмәндандырды. Бұл мәселенің негізі екенін Жак Маритеннің «Руханилықтың басымдығы» атты кітабы көрсетіп тұр. Маритен «Француздық әрекет»пен байланысты болды және Маурраны білді. Оның қозғалысқа деген наразылығы 1926 жылғы дағдарыстан бұрын туғанмен, осы дағдарыс оның Мауррадан және «Француздық әрекеттен» алыстауына себеп болды. Бұл паптың айыптауы оның көптеген жақтастарына, соның ішінде француз дін қызметкерлеріне үлкен күйреу болды және қозғалысқа үлкен зиян келтірді. Паптың тыйым салуы 1939 жылы Папа Пий XII тарапынан жойылды, бір жылдан кейін Маурра Француз академиясына сайланды.