Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия құрған уақытша оккупациялық орган Францияның әскери басқармасы (Militärverwaltung in Frankreich; ) - екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия құрған уақытша оккупациялық орган, ол Францияның солтүстік және батыс аймақтарындағы оккупациялық аймақты басқаруға арналған. Бұл оккупацияланған аймақ 1940 жылы маусымда құрылды және 1942 жылы қарашада солтүстік аймақ ("солтүстік аймақ") деп аталды, сол кезде оңтүстіктегі бұрын бос аймақ ("бос аймақ") деп аталатын аймақ та басып алынып, аймақ ("оңтүстік аймақ") деп аталды. Францияда оның рөлі жартылай Франция құлдырауына әкелген Вермахттың жарылғыш соғысы сәттілігінен кейін Компиендегі Екінші қарулы келісіммен белгіленген шарттармен реттелді; сол кезде француздар да, немістер де оккупация уақытша болады және Ұлыбританияның келісіміне келгенге дейін ғана созылады деп ойлады, бұл жақын арада болады деп сендірілді. Мысалы, Франция өзінің жауынгерлерін соғыс тұтқындарын барлық қақтығыстар тоқтағанша ұстауға келісті. "Француз мемлекеті" (État français) жеңіліске ұшырап, тараған Француз Үшінші Республикасын алмастырды. Ол бүкіл елге өз билігін кеңейткенмен, іс жүзінде билігін еркін аймаққа ғана қолданады. Париж оккупациялық аймақта орналасқандықтан, оның үкіметі Ауверньдегі Виши шипажай қалашығында орналасқан, сондықтан ол көбінесе Виши Франция деп аталды. Виши үкіметі бүкіл Францияға номиналды түрде жауапты болған кезде, оккупацияланған аймақтағы әскери әкімшілік іс жүзінде нацистік диктатура болды. Нацистердің билігі еркін аймаққа 1942 жылы 11 қарашада Антон ісі кезінде Германия мен Италия басып кірген кезде кеңейтілді. Виши үкіметі билігі қатты қысқарғанмен, оның билігі сақталып қалды. Германияның Францияда әскери басқаруы Нормандия мен Прованс жерлерін басып алғаннан кейін Францияны азат етумен аяқталды. Ол 1940 жылдың мамыр айынан 1944 жылдың желтоқсанына дейін ресми түрде болды, бірақ оның аумағының көп бөлігін одақтастар 1944 жылдың жазының соңында азат етті.

Жұмыс істейтін аймақтар

Эльзас-Лотарингия 1871 жылы Франко-Прус соғысынан кейін Германия империясына қосылды және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Францияға қайтарылды. Ол үшінші рейхпен қайтадан қосылды (осылайша олардың еркек халқы неміс әскери міндеттілігіне ұшырады). Норд және Па-де-Кале департаменттері Бельгия мен Солтүстік Францияның әскери әкімшілігіне қосылды, ол Атлантика жағалауындағы тыйым салынған кең аймақта азаматтық істерге де жауапты болды. Тағы бір "тыйым салынған аймақ" - Францияның солтүстік-шығысындағы аймақтар, Лотарингияға және Франш-Конте, Шампан және Пикардияның жартысына жуығына сәйкес келеді. Соғыс босқындарына үйлеріне оралуға тыйым салынды, ал ол неміс қоныстанушылары мен алдағы нацистік жаңа тәртіпте (Neue Ordnung) аннексия үшін жасалды. Аумақ аймағы (, zon ɔkype, Besetztes Gebiet) Францияның солтүстік және батыс бөлігін, оның ішінде екі тыйым салынған аймақты қамтиды. Францияның оңтүстік бөлігі, Атлантика жағалауындағы Аквитанияның батыс жартысын қоспағанда, зона либера ("еркін аймақ") болды, онда Виши режимі тәуелсіз мемлекет ретінде егеменді болды, бірақ соғыс бітірудің шектеулері (оның ішінде ауыр алым) және Германияға экономикалық тәуелділік салдарынан қатты неміс ықпалы астында болды. Ол 246 618 шаршы шақырым жерді құрады, шамамен Франция жерінің 45 пайызы, және Франция еңбек күшінің 33 пайызы. Еркін аймақ пен басып алынған аймақ арасындағы шекара сызығы де-факто шекара болды, оны кесіп өту үшін Германия билігінің арнайы рұқсаты мен рұқсат қағазы қажет болды. Бұл шектеулер Виши билігі басып алынғаннан кейін де сақталып, аймақ "Zone Sud" ("оңтүстік аймақ") деп аталды, сондай-ақ 1942 жылдың қарашасында әскери әкімшілікке берілді. Италияның оккупациялық аймағы Альп шекарасындағы шағын аймақтардан және демилитаризацияланған аймақтан тұрады. Ол 1942 жылдың 11 қарашасында Виши Франциясына Германиямен бірге шабуылдан кейін, Германияның оңтүстік жағалауындағы барлық аумаққа кеңейтілді, Лион мен Марсельдің айналасындағы аймақтардан басқа, олар Германияның оңтүстік аймағына қосылды және Корсика. Италияның оккупациялық аймағы да Германияның қолына түсті және Италияның 1943 жылдың қыркүйегінде берілгенімен, Корсикадан басқа, ол ерікті француз күштерінің және жергілікті итальяндық әскерлердің қонуымен азат етілді.

Партиялық әрекеттерге қарсы іс-қимыл

"18 маусымдағы үндеу" де Голльдің Лондондағы босқындықтағы еркін Франция үкіметінің дереу әсері болмады, және оның ішкі француз күштеріне ертеден бас сауғалап, еркін француздарға қосылғандардан басқалары қосылды. 1941 жылдың маусым айында Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін, француз коммунистік партиясы, осы уақытқа дейін Коминтерннің бұйрығына сәйкес, неміс басқыншыларына қарсы белсенді болмады, оларға қарсы іс-қимыл жасай бастады. Де Голль Жан Муленді Францияға өзінің ресми байланысы ретінде барлық басқыншы елдегі тәртіпсіздікке қарсы күрестің сегіз негізгі тобын бір ұйымға біріктіру үшін жіберді. Моулин олардың келісімімен Қарсылық Ұлттық кеңесін (Conseil National de la Résistance) құрды. Моулин ақырында тұтқындалып, гестапоның қатыгездікпен азаптауынан қайтыс болды. Соғыс 1943 жылдың басында Сталинградта жеңілгеннен кейін соғыстың ағымдары өзгергені анық болғаннан кейін қарсылық күшейді. 1944 жылы үлкен шалғай аймақтар неміс әскерилерінің бақылауынан шығып, макистар үшін еркін аймақтар болды. Партизандарға қарсы ең маңызды іс-қимыл Веркорс шайқасы болды. Ең атақтысы - Орадур-сюр-Глен қазалы оқиғасы. Басқа да айқын қылмыстар болып табылады Тулль қазасы, Ле-Парадис қазасы, Майль қазасы және Аск қазасы. Елеулі әскери операциялар жүргізілген ірі макилер: маки дю Веркор, маки дю Лимузин, маки дес Глиер, маки дю Монт Муше және маки де Сент-Марсель. Ірі операцияларға Марсельдегі және Вель-д'Хивтегі операциялар кірді. Француз халқының көпшілігі белсенді қарсылыққа қатыспаса да, көптеген адамдар тыйым салынған BBC радиосын тыңдау немесе қарсылық мүшелеріне кепілдік немесе материалдық көмек беру сияқты әрекеттер арқылы пассивті қарсылық көрсетті. Басқалары ұшақтан құлаған АҚШ немесе британдық ұшқыштарға көмек көрсетті, олар ақырында Испания арқылы Ұлыбританияға оралды. Азат болу қарсаңында көптеген ұлтшыл, анархист, коммунист, социалист және басқа да фракциялар, 100 000 мен 400 000-ға дейінгі жауынгерлер, басқыншы күштермен белсенді күресті. Арнайы операциялар атқарушы және стратегиялық қызметтер кеңсесінің қолдауымен қару-жарақ пен керек-жарақтарды әуеден түсірген, сондай-ақ Нэнси Уэйк сияқты инфильтрациялық агенттер тактикалық кеңестер мен радиооперациялар мен бұзғылау сияқты мамандандырылған дағдыларды ұсынған, олар жүйелі түрде темір жол желілерін саботаждады, көпірлерді қиратып, неміс жабдықтау желілерін кесіп тастады және одақтас күштерге жалпы барлауды ұсынды. Неміс партизандарға қарсы операцияларында шамамен 13 000 16 000 француз құрбан болды, оның ішінде 4-5 000 бейкүнә азаматтар. Соғыс аяқталған кезде шамамен 580 000 француз қаза тапты (оның 40 000-ы батыс одақтас күштерінің "Оверлорд" операциясының алғашқы 48 сағатындағы бомбалау кезінде қаза тапты). 1939-40 жылдары әскери өлім саны 92 000-ға жетті. 1940 - 1945 жылдары 58000 адам соғыста қаза тапты. "Біздің қалауымызға қарамастан" деп аталатын 40,000-қа жуық, қайтадан қосылған Эльзас-Лотарингия азаматтары Вермахтаға шақырылды, олар құрбан болды. Азаматтық құрбандар саны шамамен 150 000-ды құрады (60,000 әуе бомбалауынан, 60,000 қарсылық күресінде және 30,000 неміс оккупациялық күштерінің қолынан қаза тапты). Соғыс тұтқындары мен жер аударылғандардың жалпы саны 1,9 миллионға жуық болды. Олардың 240 мыңға жуығы тұтқында өліп қалды. 40,000-і соғыс тұтқыны, 100,000-і нәсілдік депортация, 60,000-і саяси тұтқындар, ал 40,000-і құл жұмысшы ретінде қайтыс болды.

Насихаттау

Аурупа елдерінің әскери үгіт-насихаттары Потсдамда жүргізілді. Әрбір басып алынған елде бас штабы негізгі қалада немесе астанада орналасқан бір Пропаганда батальоны болды. Бұл көрсеткіш өңірлік деңгейде бөлінді. Франция үшін штаб-пәтер Париждегі Мейджестик қонақ үйінде болды, Бордо, Дижон және басқа қалаларда үгіт-насихат бөлімдері (Штаффель) болды. Әр Пропагандаштафелді қолбасшы басқаратын, онда отыздай адам жұмыс істеген.

Күнделікті өмір

Неміс оккупациясы кезінде француздардың өмірі басынан бастап эндемикалық жетіспеушілікпен белгіленді. Оларды бірнеше факторлар түсіндіреді: Соғысты тоқтатудың бір шарты - 300 мыңнан астам немец әскерінің шығынын төлеу, бұл күн сайын 20 миллион рейхсмарканы құрады. Осыған байланысты неміс валютасының француз франкіне қарсы жасанды айырбас бағамы 1 RM - 20 FF болып белгіленді. Бұл неміс реквизициялары мен сатып алуларын ұйымдасқан тонаудың бір түрі етіп жасауға мүмкіндік берді және азық-түлік тапшылығы мен дұрыс тамақтанудың, әсіресе балалар, қарттар және француз қоғамының қалалардағы жұмысшы класы сияқты осал топтары арасында орын алған. Көлік жүйесін бұзу, француздық ішкі көмірмен қамтамасыз етуді қажет ететін темір жол жүйесін қоспағанда. Халықаралық сауданың тоқтатылуы және одақтастардың блокадасы, елге импортты шектеу. Бензин мен дизель отынының өте аз болуы. Францияда мұнай өндіруші жоқ, ал барлық импорт тоқтаған. Жұмыс күші жетіспеушілігі, әсіресе ауылда, Германияда тұтқынға алынған француз әскери тұтқындарының көптігіне байланысты және Service du travail obligatoire. Арзац немесе уақытша орнына, аз өнімдер орын алды; жүк көліктері мен автомобильдердегі ағаш газ генераторлары бензиннің орнына ағаш көмірін немесе ағаш ұсақтарын жағып, терінің орнына аяқ киімнің ағаш табандарын қолданды. Самынның жетіспеушілігі болғандықтан, кейбір үйлерде май мен содадан дайындалатын. Қауіпсіздікті сақтау үшін кофе орнына қымыз, қант және сахарин қосылған арпа қосылды. Немістер француздық азық-түлік өнімдерінің 80 пайызын басып алды, бұл француз халқының отбасылық экономикасына қатты кедергі келтірді. Француздық шаруашылық өнімдері отын, тыңайтқыш және жұмысшылар жетіспеушілігіне байланысты екі есеге төмендеді; тіпті немістер ет өнімдерінің жартысын, өнімнің 20 пайызын және шампанның 80 пайызын тартып алды. Жеткізу мәселесі француз дүкендеріне тез әсер етті, олар көптеген өнімдерді жоғалтты. Күнделікті өмірдегі осындай қиындықтарға қарсы үкімет рациондау арқылы жауап берді, нан, ет, сары май және пісіру майына айырбасталатын тағамдық кестелер мен билеттер жасады. Рациондау жүйесі қатаң, бірақ нашар басқарылатын, тамақ тапшылығына, қара нарыққа және азық-түлікпен қамтамасыз етудің мемлекеттік басқаруына қарсылық білдіруге әкелетін. Ресми рацион күн сайын 1300 калория немесе одан аз мөлшерде аштық деңгейіндегі тамақпен қамтамасыз етілді, үй бақшаларымен және әсіресе қара базардан сатып алынғандарымен толықтырылды. Аштық кең тараған, әсіресе қалаларда жастар қатты зардап шекті. Саптар ұзарды. Ет пен картоп сияқты басқа тағамдар болмағандықтан, адамдар швед репасы мен Иерусалим артишогы сияқты ерекше көкөністерді жеді. Азық-түлік тапшылығы үлкен қалаларда аса ауыр болды. Алайда, шалғайдағы ауылдарда жасырын мал сойылып, көкөніс бақтары мен сүт өнімдері мол болғандықтан, олардың тіршілігі жақсара түсті. Кейбіреулер азық-түліктерді билетсіз өте қымбат бағаға сатып, қара базардан пайда көрді. Фермерлер етін қара нарыққа жіберген, бұл ашық нарыққа деген құнсыздықты білдірді. Сондай-ақ, тамақпен қамтамасыз ету үшін жасалма билеттер таратылды. Ауылдағы фермерлерден тікелей сатып алу және темекіге қарсы бартерлік сауда осы кезеңде жиі болды. Алайда, бұл іс-әрекеттерге қатаң тыйым салынған, сондықтан оларды алып қою және айыппұл салу қаупі төнген. Күндіз көптеген ережелер, цензура және пропаганда басып алуды одан сайын төзімсіз етті. Түнде тұрғындар үйге шығуға тыйым салынған және түнде аусвизесіз шығуға тыйым салынған. Олар қала жарықтарын пайдаланудың алдын алу үшін, олардың жақтаушы ұшақтарын қала жарықтарын пайдаланудан сақтау үшін, олардың жақтаушыларын немесе терезелерін жабу және барлық жарықтарды сөндіруі керек болды. Француздар үшін оккупация тәжірибесі терең психологиялық бұзылу болды, өйткені бұрын таныс және қауіпсіз болған нәрсе кенеттен жат және қауіп төндіреді. Париж тұрғындары Готель де Вильге орнатылған және Эйфель мұнарасының үстінде ұшып тұрған үлкен свастикалы туларды алғаш рет көргенде, қатты таңғалды. Британдық тарихшы Иан Оусби былай деп жазды: "Бүгінгі күні француз емес немесе оккупация кезінде өмір сүрмеген адамдар неміс солдаттарының Елисей алаңында жүріп келе жатқан фотосуреттерін немесе Париждің көрнекті жерлерінің сыртындағы готика әріптері бар неміс жол белгілерін көргенде, олар әлі де сәл сенбеушілікпен шоқ сезінеді. Бұл көріністер тек шынайы емес, сонымен қатар ә...

Қуғын-сүргін

Неміс оккупациясы кезінде Service du Travail Obligatoire ("Міндетті еңбек қызметі, STO") деп аталатын мәжбүрлі еңбек саясаты жүздеген мың француз жұмысшысын Германияға өз еркіне қарсы, неміс соғыс күштері үшін реквизициялаудан және беруден тұрады. Зауыттар, ауыл шаруашылығы және темір жолдар үшін жұмыс лагерьлерінен басқа, мәжбүрлі еңбек V 1 ұшыру орындарында және басқа да әскери нысандарда қолданылды. 1942 жылдан бастап көптеген адамдар Германиядағы фабрикалар мен фермаларға STO-дан шақырудан бас тартты, тұтқындалудан және кейін Германияға жер аударылудан қашу үшін жер астына кетті. Көбінесе, бұл "жұмыс аулақшылары" (рефрактерлер) макисарлар болды. Германияның басып алынған елдерде азаматтық тұрғындарға қарсы жазалау шаралары болды; Францияда нацистер Париждегі бұрынғы Авиация министрлігінің ғимаратының жертөлелерінде өлім жазасы камерасын салды. Францияда көптеген яһудилер Холокост құрбандары болды. Францияда оккупация кезінде шамамен 49 концентрациялық лагерь жұмыс істеді, олардың ең үлкені Дрансиде болды. 1942 жылдан бастап, оккупацияланған аймақта еврейлер сары белгі киюі керек болды және оларға Париж метросының соңғы вагонында ғана жүруге рұқсат етілді. Париж аймағында тұратын 13 152 яһуди 1942 жылдың 16 және 17 шілдесінде нацистік француз билігі тарапынан жаппай тұтқындалды, ол Vel' d'Hiv Roundup деп аталды және Аушвицке жеткізіліп, сонда өлтірілді. Жалпы, Серж Кларсфельдтің басшылығымен жасалған егжей-тегжейлі санаққа сәйкес, Францияда тұратын 77 500-ден аз яһуди соғыста қаза тапты, басым көпшілігі өлім лагерлеріне айдалғаннан кейін. 1940 жылы Францияда 350 мың яһуди халқының төрттен бір бөлігі ғана қайтыс болды. Қауіпсіздікті қорқынышты болса да, өлім-жітім көрсеткіші басқа басқыншылық елдерге қарағанда төмен болды (мысалы, Нидерландыда 75 пайыз), ал еврейлердің көпшілігі Францияға жаңадан көшіп келгендер болғандықтан (негізінен Германиядан жер аударылғандар), Францияда 10 жыл бұрын Гитлер билікке ресми түрде келген кездегіден гөрі, басқыншылық аяқталған кезде көбірек еврейлер өмір сүрді.

Салдары

Францияны азат ету 1944 жылдың жазында Достасқандардың "Оверлорд" және "Драгун" операцияларының нәтижесі болды. 1944 жылдың қыркүйегінде Францияның басым бөлігі азат етілді. Француз Атлантика жағалауындағы кейбір қатты қорғалған су асты кемелерінің базалары 1945 жылдың мамыр айында неміс капитуляциясына дейін "көсемдер" артында қалды. Бос француз елшілігінің үкіметі уақытша Француз Республикасының құрылуын жариялады, бұл жойылған Үшінші Республиканың жалғастығын қамтамасыз етті. Ол Рейнге және Германияға шабуылға қатысу үшін жаңа әскерлерді жинауға кірісті, француз ішкі істер күштерін тәжірибелі жауынгерлердің әскери кадрлары мен адам күштері ретінде пайдаланып, Француз азаттық армиясының (Armée française de la Libération) өте үлкен және жылдам кеңейуіне мүмкіндік берді. Ленд-лизге байланысты, ол жақсы жабдықталған және оккупация әкелген экономикалық бұзылыстарға қарамастан жақсы қамтамасыз етілген. 1944 жылдың жазында 500 000 адамнан бастап, V E күні 1,3 миллионнан астамға дейін өсіп, Еуропадағы одақтастар армиясының төртінші орында тұрды. Француздық 2-ші бронетанкті дивизиясы, Нормандия жорығына қатысқан және 1944 жылы 25 тамызда Парижды азат еткен еркін француз күштерінің найзасының ұшы, 1944 жылы 22 қарашада Страсбургті азат етті, осылайша генерал Леклерктің төрт жыл бұрын берген Куфра антын орындады. Оның қолбасшылығындағы бөлім, итальяндық фортты басып алған кезде ротадан сәл ғана жоғары болды, толық күшке ие бронетанкті дивизияға айналды. 1944 жылдың 15 тамызында Провансқа келген еркін француз бірінші армиясының басты құралы I корпус болды. Оның жетекші бөлімшесі, француздық 1-ші бронетанкті дивизия, Ронда (25 тамыз 1944), Рейнде (19 қараша 1944) және Дунайға (21 сәуір 1945) жеткен алғашқы батыс одақтас бөлім болды. 1945 жылы 22 сәуірде ол Баден-Вюртембергтегі Зигмаринген анклавын басып алды, онда Виши режимі елінен қуылған соңғы адамдар, соның ішінде маршал Петен, немістер Хогенцоллерн әулетінің ата-бабаларының қазбаларының бірінде қонақжайлылық көрсетті. Ынтымақтасушыларды сотқа тартты (эпурация легаль), ал бірнешеуі бас көтеріліс үшін өлім жазасына кесілді, олардың арасында 1942-1944 жылдары Вишидің премьер-министрі Пьер Лаваль болды. Маршал Петан, "Француз мемлекетінің басшысы" және Верден батыры, сонымен қатар өлім жазасына кесілді (1945 жылдың 14 тамызында), бірақ оның үкімі үш күннен кейін өмір бойына ауыстырылды. Мыңдаған әріптестер жергілікті қарсылық күштерінің "жабайы тазалау" (épuration sauvage) деп аталатын іс-шараларында жазасын тартты.