Кіріспе

Bis2хлороэтил) этиламин - формуласы C2H5N2CH2CH2Cl2 органикалық қосылысы. Көбінесе HN1 деп қысқартылатын бұл күшті тұншықтыратын зат және химиялық соғыс үшін қолданылатын азотты қыша газы. HN1 1920-1930 жылдары қылқаншақтарды алып тастау үшін, кейін әскери агенттер ретінде әзірленді. Соңғысы пайдаланылғандықтан, ол Химиялық қару туралы конвенцияның 1-кестесінде бар химиялық зат болып табылады, сондықтан оны пайдалану мен өндіру қатаң шектеледі. Ол ешқашан соғыста қолданылған емес. Бұл майлы сұйықтық, түссіз немесе ашық сары түсті, балық немесе көмескі иісі бар. HN1 сонымен қатар алкилдеуші агент болып табылады.

Реакциялар

Азот қышасы тиісті азридиний тұзына бастапқы циклдену арқылы әсер етеді. Бұл реакцияның жылдамдығы pH-ға тәуелді, өйткені протонды амин циклденіп отыра алмайды. Азридиний ионы сумен баяу реакцияға түседі. pH 8 кезінде азот қышалары сумен баяу реакция үшін азридиний ионына айналады. Ал pH 4 деңгейінде циклдену мен гидролиз реакциясы сериялы реакциялардың классикалық түрін көрсетеді. HN1 гидролизі токсикалық аралық заттарды шығарады. HN1 темір қорытпаларымен реакцияға түсіп, оларды 65 °C (149 °F) және одан жоғары температурада коррозияға ұшыратады және жалпы металдармен реакцияға түсіп, сутегі газын шығарады. Бұл жарылысқа әкелуі мүмкін.

Уыттылық

HN1 алкилдеуші зат болғандықтан, ол ДНК-ға зақым келтіреді, иммунодепрессияға әкеледі және онымен байланысқа түскен жерлерге зақым келтіреді. HN1 вирусына әсер ету өлімге әкелуі мүмкін, ал оның тері мен шырышты қабықтарға әсері ылғалды болған кезде нашарлайды. Алкильдеу әсері сілекейге, сүйек басына және лимфа түйіндеріне зақым келтіреді, бұл анемияға, ақ жасушалардың төмендеуіне және ішкі қан кетуге әкеледі. Бұл әсерімен бетперде пайда болады және тері зақымдалады. Экспозиция белгілері экспозиция жолына байланысты. Буға көздің әсер етуі жастығу (көз жастары), блефароспазм (көз жасының тартылуы), қабыну, қышу, күйдіру, құрғақ сезім, кейде миоз (көз жасының түйіршігі) тудыруы мүмкін. Жаралы буға көбірек ұшыраған жағдайда, көздің жапырақтарында ісіктер мен сұйықтық жиналуы (эдема), ауырсынудың күшеюі және қызартуы мүмкін. Буға немесе сұйықтыққа қатты әсер ету фотофобияға (жарыққа қарсылық), мүйіз қабығының ойық жарасы мен соқырлыққа әкелуі мүмкін. Буды жұтқанда жоғары тыныс жолдарынан басталып, төменгі тыныс жолдары арқылы таралатын симптомдар пайда болады. Концентрациялардың жоғарылауы симптомдарды нашарлатады. Жеңіл ингаляция ринореяны (мұрыннан су ағып кету), тынығу, құсу (көктің құсуы сияқты қатты құсу), эпистаксис (мұрыннан қан кету), диспания (адамның тыныс алуы қиындауы) тудырады, бұл темекі шегушілерге және астмамен ауыратын адамдарға әсер етеді, үнділік үнділікке айналады, агеузия (тұтыну қабілеті жоғалады) және аносмия (мұрыннан иіс алу қабілеті жоғалады); кейіннен синустық және мұрындық ауырсыну пайда болады. Тыныс алу кезінде ауа жолдары қабынып, пневмония пайда болады, ал тыныс алу эпителийі некрозға ұшырап, жұқарып, тыныс алу жолдарын жабатын псевдомембрана қалыптастырады. Бұл пневмония сияқты өлімге әкелуі мүмкін. Азотты қышаның төмен концентрациядағы терімен байланысы қызартудан басталып, содан кейін іріңді, қышылу және күйілу ауруларына дейін өседі. Өте ауыр әсер ету бөртпелердің некрозына (жасушалардың өліміне) және жүйкелік улануға әкелуі мүмкін, бұл аурудың, құсудың, шаршаудың және қызбаның пайда болуына әкеледі. Дене аумағының 25% -дан астамындағы симптомдарды тудыратын теріге әсер ету жиі өлімге әкеледі. Азотты қыша тамаққа сирек түсіп жатса да, асқазан-ішек жолдарын күйдіріп, жүрек айну, құсу, қан кетуі бар диарея және іштің ауырсынуын туғызады. Азот қышасына әсер ету бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін симптомдарды тудырмайды, бірақ қатты әсер ету симптомдарды ертерек тудырады. Қатты әсерде көзге зақым 1 - 2 сағат ішінде, тыныс жолдарына зақым 2 - 6 сағат ішінде, теріге зақым 6 - 12 сағат ішінде (жылулы немесе ылғалды ауа райында ертерек) пайда болуы мүмкін. Жұмсақ әсер етуден кейін симптомдар пайда болу үшін ұзақ уақыт қажет: көзге зақым 3 - 12 сағат ішінде, тыныс алу жолдарына зақым 12 - 24 сағат ішінде және теріге зақым 48 сағатқа дейін әсер етуден кейін.

Ұзақ мерзімді зардаптар

Азот қышасына әсер ету ұзақ мерзімді немесе тұрақты болуы мүмкін; ол сондай-ақ белгілі канцероген, репротоксин және созылмалы және жедел әсерден кейін даму токсині болып табылады, ол тері қатерлі ісігіне және әсіресе тыныс жолдарының қатерлі ісігіне әкеледі. Ауыр әсерден соқырлық әдетте уақытша болып, ауырлығына қарай бірнеше күн немесе айлар ішінде жойылады. Ауыр азот қышасына ұшырағаннан кейін созылмалы тыныс алу жолдары мен көз инфекциялары жиі кездеседі. Жедел әсердің басқа салдары: агеузия, аносмия, өкпе фиброзы, шабыт, бронхит, созылмалы тыныс алу аурулары, психикалық аурулар және орталық жүйке жүйесі зақымданады. Қатерлі ісіктен басқа, созылмалы әсердің салдары қатерлі ісіктің тұрақты зақымдануы және иммунодепрессияны қамтиды.

Емдеу

HN1 әсерін емдеу негізінен қолдаушы, өйткені оған қарсы дәрі жоқ. Алғашқы көмек көрсету дегеніміз - залалсыздандыру, суару, зардап шеккен адамды әсер еткен жерден алып тастау, дереу медициналық көмек көрсету, тыныс жолдарын басқару (іске кіргізілген жағдайда) және тыныс алу және жүрек қызметін медициналық бақылау. Егер ауру адамның тыныс алуы қиындаса (дыспнея) немесе тыныс алуын тоқтатса (апнея), тыныс алу аппаратын қолдану және оттегімен емдеу пайдалы болуы мүмкін. Егер HN1 жұққан болса, құсу (құсуды тудыратын заттар) және асқазанды жуу қарсы көрсетілмейді және ауыз арқылы ештеңе қабылдауға болмайды, өйткені олар асқазан- ішек жүйесіне зақым келтіруі мүмкін.