Кіріспе

Жарылғыш зат (немесе жарылғыш материал) – кенеттен шығарылса жарылыс туғыза алатын, әдетте жарық, жылу, дыбыс және қысыммен бірге болатын, үлкен мөлшерде потенциалдық энергияны қамтитын реактивті зат. Жарылғыш заряд – жарылғыш материалдың өлшенген мөлшері, ол тек бір компоненттен тұруы немесе кем дегенде екі заттан құралған қоспа болуы мүмкін. Жарылғыш материалда сақталған потенциалдық энергия мысалы, химиялық энергия (нитроглицерин сияқты немесе астық ұны), қысымдағы газ (газ баллоны, аэрозольдік баллон сияқты немесе BLEVE құбылысы) немесе ядролық энергия (уран-235 және плутоний-239 сияқты бөлінетін изотоптар) болуы мүмкін.

Жарылғыш материалдар кеңею жылдамдығына қарай жіктелуі мүмкін. Химиялық реакцияның фронты материал арқылы дыбыс жылдамдығынан жоғары жылдамдықпен қозғалса, онда ол "қуатты жарылғыш зат" деп аталады, ал жарылыстан өзгеше жануға ұшырайтын материалдар "әлсіз жарылғыш заттар" деп аталады. Жарылғыш заттар сезімталдығына қарай да жіктелуі мүмкін. Аз мөлшерде жылу немесе қысыммен оңай іске қосылатын сезімтал материалдар – біріншілік жарылғыш заттар, ал салыстырмалы түрде сезімсіз материалдар – екіншілік немесе үшіншілік жарылғыш заттар болып табылады. Химиялық заттардың көптеген түрлері жарылуы мүмкін, бірақ олардың аз ғана бөлігі жарылғыш ретінде қолдану үшін жасалған. Қалғандары тым қауіпті, сезімтал, уытты, қымбат, тұрақсыз немесе қысқа мерзім ішінде ыдырауға бейім. Керісінше, кейбір материалдар тек жанса ғана жанғыш немесе тұтанатын болады. Дегенмен, бұл айырмашылық әрқашан айқын емес. Кейбір материалдар – шаң, ұнтақ, газ немесе ұшпалы органикалық сұйықтықтар – қалыпты жағдайларда жай ғана жанғыш немесе тұтанатын болуы мүмкін, бірақ белгілі бір жағдайларда немесе формаларда (мысалы, ауада шашыраған бұлттар, немесе шектеулі кеңістікте немесе кенеттен босату кезінде) жарылғышқа айналуы мүмкін.

Тарих

Грек оты сияқты ертедегі жылулық қарулар ежелгі заманнан бері қолданылып келген. Химиялық жарылғыш заттар тарихының бастауы оқ-дәрі тарихымен байланысты. 9 ғасырдағы Тан әулеті тұсында, даостық қытай алхимиктері өлмеушілік эликсирін табуға ұмтылған. Осы процесте, 1044 жылы олар көмір, селитра және күкірттен жасалған қара ұнтақтың жарылғыш қасиетін ашты. Бұл – химиялық жарылғыш заттардың алғашқы түрі болды. 1161 жылы қытайлар соғыста алғаш рет жарылғыш заттарды қолданды. Олар бамбук немесе қола түтіктерден атылатын жарылғыш заттарды бамбук петардалары деп атады. Қытайлар бамбук петардаларының ішіне тірі егеуқұйрықтарды да салды; оларды жауға атқанда, өртенген егеуқұйрықтар зор психологиялық әсер етіп, жау әскерлерін қорқытып, атты әскер бөлімдерін дүркіретіп шашыратып жіберді. Қара ұнтақтан артық күшті алғашқы пайдалы жарылғыш зат – 1847 жылы ойлап табылган нитроглицерин болды. Нитроглицерин сұйық және өте тұрақсыз болғандықтан, 1863 жылы оны нитроцеллюлоза, тринитротолуол (ТНТ), түтінсіз ұнтақ, 1867 жылы динамит және гелигнит (соңғы екеуі Альфред Нобельдің химиялық баламалары емес, нитроглицериннің күрделі тұрақтандырылған түрлері) ығыстырды. Бірінші дүниежүзілік соғыста ТНТ артиллериялық оқ-дәрілерде қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыста жаңа жарылғыш заттар кеңінен пайдаланылды (Қараңыз: Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған жарылғыш заттар тізімі). Олардың орнына көбінесе C4 және PETN сияқты күшті жарылғыш заттар келді. Дегенмен, C4 және PETN металлмен әрекеттесіп, тез тұтанады, бірақ ТНТ-ден өзгеше, C4 және PETN су өткізбейтін және икемді.

Коммерциялық

Жарылғыш заттарды ең көп қолданылатын сала – тау-кен өндірісі. Кен жер бетінде немесе жер астында орналасқан болсын, шектеулі кеңістікте жоғары немесе төмен қуатты жарылғыш заттың жарылуы немесе дефлаграциясы сынық материалдың (тастың) белгілі бір көлемін сол немесе ұқсас материалдың әлдеқайда үлкен көлемінен босатуға мүмкіндік береді. Тау-кен өнеркәсібі көбінесе нитрат негізіндегі жарылғыш заттарды қолданады, мысалы, мазут пен аммоний нитратының эмульсиясы, аммоний нитраты гранулаларының (дәнді піллеттері) және мазуттың (ANFO) қоспалары, аммоний нитраты мен жанғыш отынның желатинді суспензиялары немесе шламасы. Материалтану және инженерияда жарылғыш заттар қаптау үшін (жарылыспен дәнекерлеу) қолданылады. Бір материалдан жасалған жұқа пластина басқа материалдан жасалған қалың қабаттың үстіне қойылады, екі қабаттың да әдетте металл болуы мүмкін. Жұқа қабаттың үстіне жарылғыш зат орналастырылады. Жарылғыш қабаттың бір жағынан жарылыс басталады. Екі металл қабат қатты күшпен және жоғары жылдамдықпен біріктіріледі. Жарылыс басталган жерден жарылғыш заттың бойымен таралады. Бұл екі қабат арасында металлургиялық байланыс құруға ықпал етеді. Шоқ толқынының кез келген нүктеде әсер ететін уақыты қысқа болғандықтан, екі металдың және олардың беткі химиясының араласуын тереңдіктің белгілі бір бөлігінде байқауға болады, олар әлдебір деңгейде араласады. Материалдың соңына жеткенде, екі қабаттың беткі қабаттарының бір бөлігі шығарылуы мүмкін. Осылайша, қазіргі "дәнекерленген" екі қабаттың массасы екі бастапқы қабаттың массасының қосындысынан кем болуы мүмкін. Шоқ толқыны мен электростатиканың әсерінен жоғары жылдамдықты снарядтар жасауға болатын жағдайлар бар.

Химиялық

Жарылыс – бір рет басталып, реакциядан өнімге өту кезінде үлкен экзотермиялық өзгеріс (қатты жылу шығару) және үлкен оң энтропиялық өзгеріс (көп мөлшерде газдар бөліну) арқылы жүзеге асырылатын, осылайша термодинамикалық тұрғыдан тиімді процесс құрап, сонымен қатар өте жылдам таралатын процесс. Осылайша, жарылғыш заттар – химиялық байланыстарда көп мөлшерде энергия сақталған заттар. Газ тәрізді өнімдердің энергетикалық тұрақтылығы және олардың пайда болуы көміртек оксиді, көміртек диоксиді және (ди)азот сияқты берік байланысқан молекулалардың түзілуінен туындайды, олардың байланыс күші шамамен 1 МДж/моль болатын күшті екі және үштік байланыстарға ие. Сәйкесінше, көптеген коммерциялық жарылғыш заттар –NO2, –ONO2 және –NHNO2 топтарын қамтитын органикалық қосылыстар болып табылады, олар жарылғанда жоғарыда аталған газдарды (мысалы, нитроглицерин, ТНТ, HMX, ПЕТН, нитроцеллюлоза) бөліп шығарады. Жарылғыш заттар жану жылдамдығына қарай төмен және жоғары жарылғыш деп жіктеледі: төмен жарылғыш заттар жылдам жануға (немесе дефлаграцияға) ұшырайды, ал жоғары жарылғыш заттар детонацияланады. Бұл анықтамалар ерекше болғанымен, жылдам ыдырауды дәл өлшеу қиындығы жарылғыш заттарды практикалық түрде жіктеуді қиындатады. Теңіз деңгейіндегі дыбыс жылдамдығы (343 м/с) әдетте төмен және жоғары жарылғыш заттарды ажырататын шама ретінде қабылданады. Дәстүрлі жарылғыш заттар механикасы көміртек пен сутегінің соққыға сезімтал, жылдам тотығуына негізделген, нәтижесінде көмірқышқыл газы, көміртек оксиді және су буы түзіледі. Нитраттар көміртек пен сутегін жағу үшін қажетті оттегімен қамтамасыз етеді. Жоғары жарылғыш заттар оттегі, көміртегі және сутегіні бір органикалық молекулада қамтиды, ал ANFO сияқты аз сезімтал жарылғыш заттар отынның (көміртегі және сутегі отын майы) және аммоний нитратының қоспасы болып табылады. Жарылыс энергиясын арттыру үшін алюминий ұнтағы сияқты сезімталдандырғыш қосылуы мүмкін. Жарылғаннан кейін жарылғыш заттың азот бөлігі азот газы және улы азот оксидтері түрінде шығады.

Орынсыздану

Жарылғыш заттың химиялық ыдырауы жылдар, күндер, сағаттар немесе секундтың бір бөлігін ала алады. Ыдыраудың баяу процестері сақтауда жүреді және тұрақтылық тұрғысынан ғана қызығушылық тудырады. Ыдыраудан өзге екі жылдам түр – жанасу және детонация, олар одан да маңыздырақ.

Жалынды сөндіру

Дефлаграцияда жарылғыш материалдың ыдырауы жалын фронты арқылы таратылады, ол материалдың ішіндегі дыбыс жылдамдығынан төмен жылдамдықпен (көбінесе сұйық немесе қатты материалдарда 340 м/с немесе 1240 км/сағ жоғары) жарылғыш материал арқылы баяу қозғалады. Бұл детонациядан өзгеше, ол дыбыс жылдамдығынан жоғары жылдамдықпен жүзеге асады. Дефлаграция – төмен жарылғыш материалдардың ерекшелігі.

Жарылыс

Бұл термин жарылыс құбылысын сипаттау үшін қолданылады, онда ыдырау жарылғыш заттың ішіндегі дыбыс жылдамдығынан жоғары жылдамдықпен өтетін соққы толқыны арқылы таратылады. Соққы фронты жоғары жарылғыш заттың ішінде дыбыс жылдамдығынан асып, әдетте секундына мыңдаған метр жылдамдықпен өте алады.

Экзотикалық

Химиялық жарылғыш заттардан басқа, жарылғыш материалдардың тағы бірқатар ерекше түрлері мен жарылыс тудырудың ерекше әдістері бар. Мысалға, ядролық жарылғыш заттар және жоғары қарқынды лазер немесе электр доғасымен бір затты плазмалық күйге күрт қыздыру жатады. Лазерлік және доғалық қыздыру лазерлік детонаторларда, жарылатын сым детонаторларында және жарылатын фольга инициаторларында қолданылады, онда лазерлік немесе электр доғасы арқылы дәстүрлі химиялық жарылғыш материалда соққы толқыны және одан кейін детонация туындайды. Қазіргі таңдағыда лазерлік және электр энергиясы қажетті энергияның көп бөлігін жасау үшін емес, тек реакцияны іске қосу үшін қолданылады.

Қасиеттері

Жарылғыш заттың нақты бір қолданысқа жарамдылығын анықтау үшін, ең алдымен оның физикалық қасиеттерін білу қажет. Жарылғыш заттың тиімділігі оның қасиеттері мен оларға әсер ететін факторлар толыққанды түсінілген кезде ғана бағалана алады. Ең маңызды сипаттамаларының кейбіреулері төменде тізілген:

Сезімталдық

Сезімталдық – жарылғыш заттың тұтандырылуының немесе жарылуының оңайлығын, яғни соққы, үйкеліс немесе жылудың қажетті мөлшері мен қарқындылығын көрсетеді. «Сезімталдық» термині қолданылғанда, қандай сезімталдық туралы сөз болып жатқанын нақтылау қажет. Нақты бір жарылғыш заттың соққыға қатысты сезімталдығы, үйкеліске немесе жылуға қатысты сезімталдығынан мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Сезімталдықты анықтау үшін қолданылатын кейбір сынақ әдістері:
– Соққы – Сезімталдық, материалды жарыту үшін стандартты салмақты қанша қашықтықтан түсіру қажеттігімен өлшеніп қойылады.
– Үйкеліс – Сезімталдық, реакция тудыру үшін материалға қандай қысым қолдану қажеттігімен өлшеніп қойылады.
– Жылу – Сезімталдық, материалдың ыдырау температурасы бойынша өлшеніп қойылады. Кейбір жарылғыш заттар (әдетте, бірақ әрқашан емес, жоғарыда аталған үш фактордың бірі немесе бірнешесі бойынша өте сезімтал) қысымның төмендеуі, үдеу, өткір жиектер немесе кедір-бұдыр беттер, үйлесімсіз материалдар, тіпті сирек жағдайларда ядролық немесе электромагниттік сәулелену сияқты факторларға ерекше сезімтал болуы мүмкін. Бұл факторлар кез келген практикалық қолданылу мүмкіндігін жоққа шығаратын ерекше қауіптер тудырады. Жарылғыш затты белгілі бір мақсатқа сай таңдауда сезімталдық маңызды рөл атқарады. Мысалы, бронебойғыш оқ-дәрідегі жарылғыш зат салыстырмалы түрде сезімсіз болуы керек, әйтпесе соққыдан ол қажетті тереңдікке жетпей жарылып кетеді. Ядролық зарядтардың айналасындағы жарылғыш линзалар да кездейсоқ жарылу қаупін азайту үшін жоғары сезімсіздікпен жасалады.

Бастауға сезімталдық

Жарылғыш заттың тұрақты жарылысқа өту қабілетінің көрсеткіші. Ол жарылғыш затты тұрақты және үздіксіз жарылысқа дайындауға сенімді детонатордың күшімен анықталады. Sellier Bellot шкаласы қолданылады, ол 1-ден 10-ға дейінгі 10 детонатордан тұрады, олардың әрқайсысы заряд салмағының артуына сәйкес келеді. Көбінесе, қазіргі нарықтағы жарылғыш заттар No.8 детонаторға сезімтал, онда заряд 2 грамм сынап фулминатына тең келеді.

Жарылыс жылдамдығы

Жарылғыш заттың массасындағы реакция процесінің таралу жылдамдығы. Көптеген коммерциялық тау-кен жарылғыш заттарының жарылу жылдамдығы 1800 м/с-тан 8000 м/с-қа дейін ауыспалы. Бүгінде жарылу жылдамдығын дәл өлшеу мүмкін. Тығыздықпен қатар, бұл атмосфералық қысым мен жер сілкінісі үшін берілетін энергияның тиімділігіне әсер ететін маңызды фактор болып табылады. Анықтама бойынша, қара ұнтақ немесе түтінсіз оқ-дәрі сияқты "төмен жарылғыш заттардың" жану жылдамдығы 171–631 м/с құрайды. Ал, "детонациялық шнур сияқты біріншілік немесе ТНТ немесе C4 сияқты екіншілік" жоғары жарылғыш заттардың жану жылдамдығы шамамен 6900–8092 м/с-қа дейін әлдеқайда жоғары.

Брисанс

Беріктігінен өзге, жарылғыш заттар екінші бір қасиетке ие, ол – олардың қирату әсері немесе сызатылуы (француз тілінен «жару» деген мағынаны білдіреді), бұл олардың жалпы жұмысқа қабілетінен ерекшеленеді және бөлек болып табылады. Бұл қасиет, жарылыстың снарядтарды, бомба корпустарын, гранаталарды және осы сияқты заттарды қирату тиімділігін анықтауда маңызды рөл атқарады. Жарылғыш заттың ең жоғары қысымға (қуатына) жету жылдамдығы оның сызатылу күшін көрсетеді. Сызатылу мәндері көбінесе Франция мен Ресейде қолданылады. ТНТ-мен салыстырғандағы сызатылуды анықтау үшін құмды ұнтақтау сынағы кеңінен қолданылады. Екі немесе одан көп заттың жарылғыш қасиеттерін тікелей салыстыратын сынақ жоқ; сызатылудың салыстырмалы деңгейін бағалау үшін бірнеше сынақтардың (құмды ұнтақтау, траузль және т.б.) нәтижелерін қарастыру қажет. Нақты салыстыру үшін далалық сынақтар қажет.

Тығыздығы

Жүктіліктің тығыздығы – жарылғыш заттың бірлік көлеміне шаққандағы массасы. Жүктеудің бірнеше әдісі бар, оның ішінде гранулалық, құймалық және престеу әдістері, таңдау жарылғыш заттың қасиеттеріне байланысты жасалады. Қолданылатын әдіске қарай, зарядтың орташа тығыздығы жарылғыш заттың теориялық максималды тығыздығының 80–99% құрайды. Жоғары жүктеме тығыздығы массаны ішкі үйкеліске қарсы тұру қабілетін арттыру арқылы сезімталдықты азайтады. Дегенмен, егер тығыздық жеке кристалдардың ұсақталуына дейін арттырылса, жарылғыш заттың сезімталдығы жоғарылайды. Жүктеме тығыздығының артуы жарылғыш заттың көбірек мөлшерде қолданылуына мүмкіндік береді, соның салдарынан жарылғыш қарудың қуаты артады. Жарылғыш затты сезімталдық шегінен тыс қысуға болады, бұл "өлі престеу" деп те аталады, онда материалдың сенімді түрде іске қосылу мүмкіндігі болмайды, тіпті болмаса да.

Ұдайы ауытқушылық

Ұлпаштық – заттың буға айналуға дайындығы. Шамадан тыс ұлпаштық оқ-дәрілерде қысымның артуына және қоспалардың құрамына жатқан бөліктерге ажырауына себеп болуы мүмкін. Ұлпаштық жарылғыш заттың химиялық құрамына әсер етеді, осының салдарынан тұрақтылығы күрт төмендеп, қолдану қауіптілігі артады.

Гигроскопиялық және суға төзімділік

Жарылғыш затқа судың енуі өте ұнамсыз, себебі ол жарылғыш заттың сезімталдығын, күшін және детонация жылдамдығын азайтады. Гигроскопиялық қасиет – материалдың ылғалды сіңіруге бейімділігін өлшейтін көрсеткіш. Ылғал жарылғыш заттарға кері әсер етеді, себебі ол буланғанда жылуды сіңіретін инертті зат ретінде, сондай-ақ қажетсіз химиялық реакцияларды тудыратын еріткіш ретінде әрекет етеді. Жарылыс массасының үздіксіздігін төмендететін инертті заттар детонацияның сезімталдығын, күшін және жылдамдығын азайтады. Детонация кезінде ылғалдың булануы салқындатуға алып келеді, бұл реакция температурасын төмендетеді. Ылғалдың болуы тұрақтылыққа да әсер етеді, себебі ылғал жарылғыш заттың ыдырауын күшейтеді және жарылғыш заттың металл корпусының коррозиясына себеп болады. Жарылғыш заттар сумен қарым-қатынастарында бір-бірінен айқын ерекшеленеді. Нитроглицериннен жасалған желатин динамиттері суға белгілі бір деңгейде төзімді келеді. Аммиак селитрасына негізделген жарылғыш заттар суға төзімділігі аз немесе мүлдем жоқ, себебі аммиак селитрасы суда өте оңай ериді және гигроскопиялық қасиетке ие.

Жарылыс пойызы

Жарылғыш материал құрылғының немесе жүйенің жарылғыш тізбегіне енгізілуі мүмкін. Мысалы, пиротехникалық бастауыш бустерді тұтандырып, одан негізгі зарядтың жарылуына себеп болуы мүмкін.

Екіншілік

Екіншілік жарылғыш заттар біріншілік жарылғыш заттарға қарағанда аз сезімтал және оларды жарылысқа келтіру үшін едәуір көп энергия қажет. Аз сезімтал болғандықтан, оларды кең ауқымда қолдануға болады және оларды қолдану және сақтау қауіпсіз. Екіншілік жарылғыш заттар жарылыс тізбегінде үлкен көлемде қолданылады және әдетте біріншілік жарылғыш заттың аз мөлшерімен іске қосылады. ТНТ және РДХ екіншілік жарылғыш заттардың мысалдары болып табылады.

Үшінші деңгейлі

Үшінші дәрежелі жарылғыш заттар, сондай-ақ жарылыс агенттері деп те аталады, соққыға соншалықты төзімді келеді, оларды бастапқы жарылғыш заттардың қолданыстағы мөлшерімен сенімді түрде жарылуға келтіру мүмкін емес, олардың орнына екінші дәрежелі жарылғыш заттардың аралық күшейткіші қажет. Бұлар көбінесе қауіпсіздік мақсатында және материал мен тасымалдаудың салыстырмалы түрде төмен құны үшін қолданылады. Ірі көлемдегі кен өндіру және құрылыс жұмыстары оларды ең көп қолданады. Көптеген үшінші дәрежелі жарылғыш заттар отын және тотықтырғыштан тұрады. ANFO реакциясы баяу болса, үшінші дәрежелі жарылғыш зат ретінде қолданылуы мүмкін.

Төмен

Төмен жарылғыш заттар (немесе төмен деңгейдегі жарылғыш заттар) – материал ішінде ыдырау жылдамдығы дыбыс жылдамдығынан төмен болатын қосылыстар. Ыдырау жалын фронты (дефлаграция) арқылы таратылады, ол жоғары жарылғыш заттың шок толқынына қарағанда жарылғыш материал арқылы әлдеқайда баяу қозғалады. Қалыпты жағдайда, төмен жарылғыш заттар секундына бірнеше сантиметрден шамамен бір секундқа дейін ауытқып отыратын дефлаграция жылдамдығымен жарылады. Олар өте жылдам дефлаграцияланып, жарылысқа ұқсас әсер тудыруы мүмкін. Бұл жоғары қысымда (мысалы, оқ-дәрі оқ-дәрі қабығының шектеулі кеңістігінде дефлаграцияланып, оқтың жылдамдығын дыбыс жылдамдығынан асырады) немесе температурада болуы мүмкін. Төмен жарылғыш зат әдетте тез ыдырайтын (дефлаграцияланатын) жанғыш зат пен тотықтырғыш қоспасы болып табылады; алайда, олар жоғары жарылғыш затқа қарағанда баяу жанады, ол өте жоғары жану жылдамдығына ие. Төмен жарылғыш заттар көбінесе қозғалтқыштар ретінде қолданылады. Бұл топқа пропан және бензин сияқты мұнай өнімдері, оқ-дәрі (түтінсіз ұнтақ қоса), сондай-ақ жарық шашу және фейерверк сияқты жеңіл пиротехникалық құралдар кіреді, бірақ газ қысымымен жарылыс сияқты кейбір қолданыстарда жоғары жарылғыш заттарды алмастыра алады.

Жоғары

Жоғары жарылғыш заттар (HE, немесе жоғары ретті жарылғыш заттар) – детонациялайтын, яғни жарылғыш соққы толқыны материалдың ішінде дыбыс жылдамдығынан жоғары жылдамдықпен өтетін жарылғыш материалдар. Жоғары жарылғыш заттар шамамен былай жарылады: TNT-нің детонация жылдамдығы – 6,9 км/с (22 600 фут/с), детонациялық шнурдікі – 6,7 км/с (22 000 фут/с), ал C4-тікі – 8,0 км/с (26 000 фут/с). Олар көбінесе тау-кен өнеркәсібінде, нысандарды жарып салуда және әскери мақсаттарда қолданылады. Жоғары жарылғыш термині, жарылу жылдамдығы төмен болатын, жарылатын (дефлаграцияланатын) заттардан айырмашылығы бар. Жоғары жарылғыш заттарды сезімталдық деңгейіне қарай екі классқа бөлуге болады: біріншілік жарылғыш заттар және екіншілік жарылғыш заттар. Үшінші деңгейдегі жарылғыш заттар (мысалы, 3200 м/с жылдамдықтағы ANFO) техникалық тұрғыдан жарылғыш жылдамдық анықтамасына сай келсе де, нормативтік құжаттарда жоғары жарылғыш заттар деп есептелмейді. Химиялық тұрғыдан сан алуан жоғары жарылғыш қосылыстар жасауға болады, бірақ коммерциялық және әскери маңызы барлары: NG, TNT, TNP, TNX, RDX, HMX, PETN, TATP, TATB және HNS.

Тасымалдау белгілерінің жіктелуі

Тасымалдау жапсырмалары мен тегдерде Біріккен Ұлттар Ұйымының және ұлттық белгілері болуы мүмкін. Біріккен Ұлттар Ұйымының белгілеріне қауіптілік класы мен бөлімінің (HC/D) нөмірленген кодтары және әріптік үйлесімділік тобы кодтары кіреді. Бұл екеуі байланысты болғанымен, олар бөлек және ерекше. Кез келген үйлесімділік тобы белгісі кез келген қауіптілік класы мен бөліміне тағайындалуы мүмкін. Мұндай гибридтік белгінің мысалы – 1.4G немесе 1.4S деп белгіленген тұтынушыға арналған фейерверк. Ұлттық белгілердің мысалдары – АҚШ Көлік департаментінің (U.S. DOT) кодтары.

1-сыныпты үйлесімділік тобы

HC/D 1-сыныптағы (жарылғыш) материалдарды сақтау үйлесімділігін көрсету үшін үйлесімділік топтарының кодтары қолданылады. 13 үйлесімділік тобын белгілеу үшін әріптер төмендегідей қолданылады. A: Біріншілік жарылғыш зат (1.1А). B: Біріншілік жарылғыш затты құрайтын және екі немесе одан көп тиімді қорғаныш элементтерін қамтымайтын бұйым. Кейбір бұйымдар, мысалы, детонатор жиынтықтары және қақпақ түріндегі праймерлер кіреді (1.1В, 1.2В, 1.4В). C: Қозғалтқыш жарылғыш зат немесе басқа жарылуға қабілетті жарылғыш зат немесе осындай жарылғыш затты құрайтын бұйым (1.1C, 1.2C, 1.3C, 1.4C). Бұл - ұңғымалық қозғалтқыштар, қозғалтқыш заряды және тұтану құралдары бар немесе жоқ құрылғылар. Мысалы, бір негізді қозғалтқыш, екі негізді қозғалтқыш, үш негізді қозғалтқыш және құрама қозғалтқыштар, қатты отынмен жұмыс істейтін зымыран қозғалтқыштары және инертті снарядтар бар оқ-дәрілер. D: Екіншілік детонациялық жарылғыш зат немесе қара ұнтақ немесе осындай жарылғыш заттан тұратын бұйым, әр жағдайда бастау құралысыз және қозғалтқыш зарядсыз, немесе біріншілік жарылғыш заттан тұратын және екі немесе одан көп тиімді қорғау құрылғысы бар бұйым (1.1D, 1.2D, 1.4D, 1.5D). E: Екіншілік детонациялық жарылғыш затты құрайтын, іске қосу құралы жоқ, қозғалтқыш зарядты (жалынғыш сұйықтықты, гельді немесе гиперголалық сұйықтықты қоспағанда) құрайтын бұйым (1.1E, 1.2E, 1.4E). F: Екіншілік детонациялық жарылғыш затты оның бастау құралымен қоса, қозғалтқыш зарядтауымен (жалынғыш сұйықтықты, гельді немесе гиперголалық сұйықтықты қамтитын зарядтан басқа) немесе қозғалтқыш зарядтауысыз (1.1F, 1.2F, 1.3F, 1.4F). G: Пиротехникалық зат немесе пиротехникалық заттан тұратын бұйым, немесе жарылғыш зат пен жарық беретін, тұтандыратын, жас шығаратын немесе түтін шығаратын затты қоса қамтитын бұйым (сумен белсендірілетін бұйым немесе ақ фосфор, фосфид немесе жанғыш сұйықтық немесе гель немесе гиперголалық сұйықтық бар бұйымнан басқа) (1.1G, 1.2G, 1.3G, 1.4G). Мысалдарға жалын шашу, сигнал беру, тұтандырғыш немесе жарық беретін оқ-дәрілер және басқа да түтін мен жас шығаратын құрылғылар жатады. H: Жарылғыш зат пен ақ фосфорды қоса құрайтын бұйым (1.2H, 1.3H). Бұл бұйымдар атмосфераға шығарылғанда өздігінен жануды бастайды. J: Жарылғыш зат пен тұтанатын сұйықтық немесе гельді қоса қамтитын бұйым (1.1J, 1.2J, 1.3J). Бұл H тобына жататын сумен немесе атмосферамен әсер еткенде өздігінен тұтанатын сұйықтықтар немесе гельдерді қоспағанда. Мысалға, сұйық немесе гель толтырылған өрт сөндіруші оқ-дәрілер, ауамен жарылатын (FAE) құрылғылар және сұйық отынмен жабдықталған зымырандар жатады. K: Жарылғыш зат пен улы химиялық затты қоса қамтитын бұйым (1.2K, 1.3K). L: Жарылғыш зат немесе жарылғыш зат құрайтын және ерекше қауіп төндіретін бұйым (мысалы, судың белсенділігі немесе гиперголалық сұйықтықтардың, фосфидтердің немесе пирофорлы заттардың болуы салдарынан), әр түрін оқшаулау қажет (1.1L, 1.2L, 1.3L). Кез келген топтың зақымдалған немесе күдікті оқ-дәрілері осы топқа жатады. N: Тек қана өте сезімтал жарылғыш заттарды құрайтын бұйымдар (1.6N). S: Қауіпсіз жұмыс істеуден туындайтын кез келген қауіпті әсерлер, олар өрт сөндіру немесе басқа да апаттық әрекет әрекеттеріне кедергі келтірмейтін немесе тыйым салмайтын шамада, қаптаманың жақын маңына (1.4S) дейін шектелетін түрде салынған немесе жасалған зат немесе бұйым.

Реттеу

Жарылғыш заттарды иелену немесе пайдалану заңдылығы мемлекеттерде әртүрлі болады. Әлемнің көптеген елдері жарылғыш заттар туралы заңдар қабылдаған және жарылғыш заттарды немесе олардың құрамдас бөліктерін өндіруге, таратуға, сақтауға, пайдалануға, иеленуге лицензия талап етеді.

Нидерланды

Нидерландыда жарылғыш заттарды азаматтық және коммерциялық мақсатта пайдалану Wet explosieven voor civiel gebruik (азаматтық қолданысқа арналған жарылғыш заттар туралы заң) арқылы реттеледі, бұл ЕО директивасы № 93/15/ЕЭК (Нидерланд) талаптарына сәйкес келеді. Жарылғыш заттарды заңсыз пайдалану Wet Wapens en Munitie (қару және оқ-дәрі туралы заң) (Нидерланд) арқылы реттеледі.

АҚШ Үкіметі

Жарылғыш заттар және жарылыс ісі FM 5–250; АҚШ Армия департаменті; 274 б.; 1992 ж. Әскери жарылғыш заттар TM 9–1300–214; АҚШ Армия департаменті; 355 б.; 1984 ж. Жарылғыш заттар мен жарылыс процедуралары жөніндегі нұсқаулық; АҚШ Ішкі істер департаменті; 128 б.; 1982 ж. Жарылғыш заттарды біліктілікке қабылдау үшін қауіпсіздік және тиімділік сынақтары; Әскери-теңіздік қару-жарақ жүйелері бас қолбасшысы; NAVORD OD 44811. Вашингтон, округ Колумбия: GPO, 1972 ж. Қару жүйелерінің негіздері; Әскери-теңіздік қару-жарақ жүйелері бас қолбасшысы. NAVORD OP 3000, 2-том, 1-ші түзету. Вашингтон, округ Колумбия: GPO, 1971 ж. Қару-жарақ инженериясының элементтері – Бірінші бөлім; Армия ғылыми-зерттеу кеңсесі. Вашингтон, округ Колумбия: АҚШ Армия материалдық қамтамасыз ету бас басқармасы, 1964 ж. Қауіпті жүкті тасымалдау белгілері; USDOT.

Жарылғыш заттарды жасаушылар институты

Жарылғыш заттарды қолдану және пайдалану қауіпсіздігі SLP 17; Жарылғыш заттар өндірушілер институты; 66 б.; 1932 / 1935 / 1940 жылдар. Америкадағы жарылғыш заттар индустриясының тарихы; Жарылғыш заттар өндірушілер институты; 37 б.; 1927 жыл. Жерді түбірлерден тазалау; Жарылғыш заттар өндірушілер институты; 92 б.; 1917 жыл. Ауыл шаруашылығы және басқа мақсаттар үшін жарылғыш заттарды қолдану; Жарылғыш заттар өндірушілер институты; 190 б.; 1917 жыл. Қазылымдар жасау үшін жарылғыш заттарды қолдану; Жарылғыш заттар өндірушілер институты; 80 б.; 1917 жыл.

Басқа тарихи

Фермерлерге арналған жарылғыш заттар туралы нұсқаулық; duPont; 113 б.; 1920 ж. Жарылғыш заттар туралы қысқаша мақала; Артур Маршалл; 119 б.; 1917 ж. Қазіргі заманғы жарылғыш заттар тарихы бойынша мақалалар; Джордж Макдональд; 216 б.; 1912 ж. Британдық жарылғыш заттар индустриясының дамуы мен жетістіктері; Таза және қолданбалы химия халықаралық конгресі; 450 б.; 1909 ж. Жарылғыш заттар және олардың қуаты; М. Бертелот; 592 б.; 1892 ж.