Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нитроглицеринді қолдана отырып жасалған жарылғыш, күшті жарылғыш.
Explosive made using nitroglycerin
the high explosive
Динамит – нитроглицерин, сорбентер (мысалы, ұнтақталған қабықшалар немесе саз) және тұрақтандырғыштардан жасалған жарылғыш зат. Оны швед химигі және инженеры Альфред Нобель Солтүстік Германиядағы Гештахт қаласында ойлап тапты және 1867 жылы патент алды. Динамит дәстүрлі қара ұнтақ жарылғыш заттарына қарағанда сенімдірек балама ретінде кеңінен қолданыс тапты. Ол нитроглицериннің тиімді жарылғыш қасиеттерін пайдалануға мүмкіндік береді, сонымен бірге оның кездейсоқ жарылу қаупін едәуір төмендетеді.
Dynamite is an explosive made of nitroglycerin, sorbents (such as powdered shells or clay), and stabilizers. It was invented by the Swedish chemist and engineer Alfred Nobel in Geesthacht, Northern Germany, and was patented in 1867. It rapidly gained wide scale use as a more robust alternative to the traditional black powder explosives. It allows the use of nitroglycerine's favorable explosive properties while greatly reducing its risk of accidental detonation.
Тарих
Динамитті швед химигі Альфред Нобель 1866 жылы ойлап тапты және ол қара ұнтақтан күштірек, қауіпсіз басқаруға болатын алғашқы жарылғыш зат болды. Альфред Нобельдің әкесі, Иммануэль Нобель, өнеркәсіпші, инженер және өнертапқыш болған. Ол Стокгольмде көпiрлер мен ғимараттар салды және Швецияның алғашқы каучук фабрикасын құрды. Оның құрылыс жұмыстары қара ұнтақтан гөрі тиімдірек тас жарудың жаңа әдістерін зерттеуге түрткі болды. Швецияда бірнеше нашар бизнес-келісімдерден кейін, 1838 жылы Иммануэль отбасымен Санкт-Петербургке көшіп барды, онда Альфред пен оның бауырлары швед және орыс мұғалімдерінің жетекшілігімен жеке білім алды. 17 жасында Альфред Нобель екі жылға шетелге жіберілді; АҚШ-та ол швед инженері Джон Эрикссонмен танысты, ал Францияда әйгілі химик Теофил Жюль Пелуз бен оның шәкірті Асканио Собреродан сабақ алды, ол 1847 жылы алғаш рет нитроглицеринді синтездеді. Пелуз Нобельге нитроглицеринді коммерциялық жарылғыш ретінде пайдаланудан сақтандырды, өйткені ол соққыға өте сезімтал еді. 1857 жылы Нобель бірнеше жүздеген патенттердің біріншісін тіркеді, көбінесе ауа қысымы, газ және сұйықтық өлшегіштеріне қатысты, бірақ нитроглицериннің жарылғыш ретіндегі әлеуетіне қызығушылық танытты. Нобель әкесі мен бауыры Эмильмен бірге нитроглицерин мен қара ұнтақтың әртүрлі қоспаларын сынақтан өткізді. Нобель нитроглицеринді қауіпсіз түрде жарудың жолын тапты – ол детонаторды, яки жарылыс қаптамасын ойлап тапты, ол фитил арқылы қашықтан басқарылатын жарылыс жасауға мүмкіндік берді. 1863 жылы Нобель мыс перкуссиялық қаптамадан және сынап фулминатынан жасалған жарылыс қаптамасын қолдана отырып, таза нитроглицериннің алғашқы сәтті жарылуын жүзеге асырды. 1864 жылы Альфред Нобель күкірт қышқылы, азот қышқылы және глицерин қолдана отырып, нитроглицерин синтездеу әдісіне патент алды. 1864 жылдың 3 қыркүйегінде Нитроглицеринмен тәжірибе жүргізу кезінде Эмиль және тағы бірнеше адам Хеленборгтағы Иммануэль Нобельдің меншігіндегі зауытта болған жарылыстан қаза тапты. Осыдан кейін Альфред одан әрі оқшауланған аймақта жұмыс істеу үшін Винтервикене Nitroglycerin Aktiebolaget компаниясын құрды және келесі жылы Германияға көшіп барды, онда ол Dynamit Nobel деген тағы бір компанияны құрды. Динамит пайда болғаннан кейін, қара ұнтақ пен нитроглицеринге қауіпсіз балама ретінде кеңінен қолданыла бастады. Нобель патенттерді қатаң бақылады, лицензиясыз көшірмелеу компаниялары тез арада жабылды. Бірнеше американдық кәсіпкерлер диатомиттен басқа, мысалы, шайыр сияқты сіңіргіштерді пайдаланып, патентті айналып өтті. Нобель бастапқыда динамитті "Нобельдің жарылғыш ұнтағы" деп сатты, кейіннен атауын динамит деп өзгертті, ежелгі грек сөзі dýnamis (δύναμις), яғни "күш".
Dynamite was invented by Swedish chemist Alfred Nobel in 1866 and was the first safely manageable explosive stronger than black powder. Alfred Nobel's father, Immanuel Nobel, was an industrialist, engineer, and inventor. He built bridges and buildings in Stockholm and founded Sweden's first rubber factory. His construction work inspired him to research new methods of blasting rock that were more effective than black powder. After some bad business deals in Sweden, in 1838 Immanuel moved his family to Saint Petersburg, where Alfred and his brothers were educated privately under Swedish and Russian tutors. At the age of 17, Alfred Nobel was sent abroad for two years; in the United States he met Swedish engineer John Ericsson and in France studied under famed chemist Théophile Jules Pelouze and his pupil Ascanio Sobrero, who had first synthesized nitroglycerin in 1847. Pelouze cautioned Nobel against using nitroglycerine as a commercial explosive because of its great sensitivity to shock. In 1857, Nobel filed the first of several hundred patents, mostly concerning air pressure, gas and fluid gauges, but remained fascinated with nitroglycerin's potential as an explosive. Nobel, along with his father and brother Emil, experimented with various combinations of nitroglycerin and black powder. Nobel came up with a way to safely detonate nitroglycerin by inventing the detonator, or blasting cap, that allowed a controlled explosion set off from a distance using a fuse. In 1863 Nobel performed his first successful detonation of pure nitroglycerin, using a blasting cap made of a copper percussion cap and mercury fulminate. In 1864, Alfred Nobel filed patents for both the blasting cap and his method of synthesizing nitroglycerin, using sulfuric acid, nitric acid and glycerin. On 3 September 1864, while experimenting with nitroglycerin, Emil and several others were killed in an explosion at the factory at Immanuel Nobel's estate at Heleneborg. After this, Alfred founded the company Nitroglycerin Aktiebolaget in Vinterviken to continue work in a more isolated area and the following year moved to Germany, where he founded another company, Dynamit Nobel. After its introduction, dynamite rapidly gained wide scale use as a safe alternative to black powder and nitroglycerin. Nobel tightly controlled the patents, and unlicensed duplicating companies were quickly shut down. A few American businessmen got around the patent by using absorbents other than diatomaceous earth, such as resin. Nobel originally sold dynamite as "Nobel's Blasting Powder" and later changed the name to dynamite, from the Ancient Greek word dýnamis (δύναμις), meaning "power".
Нысан
Динамит әдетте картоптан жасалған цилиндрлер түрінде сатылады, олардың ұзындығы шамамен және диаметрі шамамен, ал массасы шамамен 1 МДж (мегаджоуль) энергияға ие. Басқа да өлшемдер бар, олар порция (тоқсандық немесе жарты таяқ) немесе салмақ бойынша белгіленеді. Динамит көбінесе "салмақтық күшімен" (құрамындағы нитроглицерин мөлшері) бағаланады, әдетте 20%-дан 60%-ға дейін. Мысалы, 40% динамит 40% нитроглицерин мен 60% "қоспадан" (тұрақтандырғыш және басқа да қосымша заттармен араластырылған сіңіретін материал) тұрады.
Dynamite is usually sold in the form of cardboard cylinders about long and about in diameter, with a mass of about A stick of dynamite thus produced contains roughly 1 MJ (megajoule) of energy. Other sizes also exist, rated by either portion (Quarter Stick or Half Stick) or by weight. Dynamite is usually rated by "weight strength" (the amount of nitroglycerin it contains), usually from 20% to 60%. For example, 40% dynamite is composed of 40% nitroglycerin and 60% "dope" (the absorbent storage medium mixed with the stabilizer and any additives).
Сақтау мәселесі
Нитроглицерин негізіндегі динамиттің ең ұзақ сақталу мерзімі, жақсы сақтау жағдайында өндірілген күнінен бастап бір жылға дейін ұсынылады. 2 кг салмақтың балғасымен, сынап фулминаты 1-2 см қашықтықта, нитроглицерин 4-5 см қашықтықта, динамит 15-30 см қашықтықта, ал аммиакты жарылғыш заттар 40-50 см қашықтықта жарылады.
The maximum shelf life of nitroglycerin based dynamite is recommended as one year from the date of manufacture under good storage conditions. With a hammer of 2 kg, mercury fulminate detonates with a drop distance of 1 to 2 cm, nitroglycerin with 4 to 5 cm, dynamite with 15 to 30 cm, and ammoniacal explosives with 40 to 50 cm.
Оңтүстік Африка
1940 жылдардан бастап бірнеше онжылдық бойы әлемдегі ең ірі динамит өндіруші Оңтүстік Африка болды. 1902 жылы Сомерсет-Вест қаласында De Beers компаниясы зауыт құрды. Кейіннен жарылғыш заттар зауытын AECI (Африкалық жарылғыш заттар және химиялық өнеркәсіп) басқарды. Өнімге деген сұраныстың басты себебі – Витватерсрандтағы кең ауқымды алтын кен орындары болды. Сомерсет-Весттегі зауыт 1903 жылы іске қосылды, ал 1907 жылға қарай жылына 340 000 корпус өндіріп шығарды. Моддерфонтейндегі бәсекелес зауыт жылына тағы 200 000 корпус өндірді. 1960 жылдары Сомерсет-Вест зауытында екі ірі жарылыс болды. Кейбір жұмысшылар қаза тапты, бірақ зауыттың модулдік құрылымы, топырақ жұмыстары және жарылыс толқынын жоғары бағыттайтын ағаштардың отырғызылуы салдарынан қаза болғандардың саны шектелді. Моддерфонтейн зауытында да бірнеше жарылыс орын алды. 1985 жылдан кейін кәсіподақтардың қысымымен AECI динамит өндірісін тоқтатуға мәжбүр болды. Содан кейін зауыт аммиактық селитра эмульсиясы негізіндегі, өндіру және пайдалану қауіпсіздігі жоғары жарылғыш заттарды шығаруға көшті.
For several decades beginning in the 1940s, the largest producer of dynamite in the world was the Union of South Africa. There the De Beers company established a factory in 1902 at Somerset West. The explosives factory was later operated by AECI (African Explosives and Chemical Industries). The demand for the product came mainly from the country's vast gold mines, centered on the Witwatersrand. The factory at Somerset West was in operation in 1903 and by 1907 it was already producing 340,000 cases, each, annually. A rival factory at Modderfontein was producing another 200,000 cases per year. There were two large explosions at the Somerset West plant during the 1960s. Some workers died, but the loss of life was limited by the modular design of the factory and its earth works, and the planting of trees that directed the blasts upward. There were several other explosions at the Modderfontein factory. After 1985, pressure from trade unions forced AECI to phase out the production of dynamite. The factory then went on to produce ammonium nitrate emulsion based explosives that are safer to manufacture and handle.
Америка Құрама Штаттары
Динамит алғаш рет АҚШ-та, Калифорния штатының Сан-Франциско қаласындағы "Гигант Паудер" компаниясымен өндірілді. Компанияның негізін қалаушы 1867 жылы Нобельден эксклюзивті құқықтар алған. "Гигант" ақырында "Дюпон" компаниясына қосылды, ол 1905 жылы "Гигант" компаниясы таратылғанға дейін "Гигант" деген атпен динамит өндірді. Содан кейін "Дюпон" 1911-12 жылдарға дейін өзінің атымен динамит өндірді, ол кезде АҚШ округтік соты "Пудер ісі" бойынша оның жарылғыш заттар монополиясын жойды. Тарату нәтижесінде екі жаңа компания құрылды: "Hercules Powder Company" және "Atlas Powder Company", олар динамит өндірісін бастады (әр түрлі құралымдарда). Қазіргі уақытта АҚШ-та динамитты тек "Dyno Nobel" компаниясы ғана өндіреді. Оны өндіретін жалғыз мекеме Миссури штатының Карфаген қаласында орналасқан, бірақ материалды "Dyno Nobel" компаниясынан басқа өндірушілер сатып алып, динамит пен қораптарға өздерінің таңбаларын қояды.
Dynamite was first manufactured in the US by the Giant Powder Company of San Francisco, California, whose founder had obtained the exclusive rights from Nobel in 1867. Giant was eventually acquired by DuPont, which produced dynamite under the Giant name until Giant was dissolved by DuPont in 1905. Thereafter, DuPont produced dynamite under its own name until 1911–12, when its explosives monopoly was broken up by the U. S. Circuit Court in the "Powder Case". Two new companies were formed upon the breakup, the Hercules Powder Company and the Atlas Powder Company, which took up the manufacture of dynamite (in different formulations). Currently, only Dyno Nobel manufactures dynamite in the US. The only facility producing it is located in Carthage, Missouri, but the material is purchased from Dyno Nobel by other manufacturers who put their labels on the dynamite and boxes.
ТНТ
Тринитротолуен (ТНТ) жиі динамитпен бірдей саналады (немесе олар шатастырылады), көбінесе 20-шы ғасырда екі жарылғыш заттың да кең таралған болуына байланысты. ТНТ пен динамит арасындағы бұл қате байланысты «Бағзымақ» сияқты мультфильмдер күшейтті, онда аниматорлар кез келген бомбаны (динамит таяқшаларынан бастап қара ұнтақ бөшкелеріне дейін) ТНТ деп атады, себебі аббревиатура қысқарақ және жақсы есте қалады, сондай-ақ ТНТ «бомба» дегенді білдіретінін түсіну үшін сауаттылық қажет болмады. Екеуі де жоғары қуатты жарылғыш заттар болғанына қарамастан, ТНТ мен динамит арасында көп ортақ емес. ТНТ – әскерилер қабылдаған екінші буынның құюға болатын жарылғыш заты, ал динамит, керісінше, соғыста ешқашан танымал болған емес, өйткені ол қиын жағдайларда тез бұзылады және от немесе кездейсоқ оқпен де жарылуы мүмкін. Неміс қарулы күштері ТНТ-ні артиллериялық снарядтарды толтыру үшін 1902 жылы, динамит ойлап табылғаннан кейін 40 жыл өткен соң қолданды. Динамит – бірінші буынның флегматизацияланған жарылғыш заты, негізінен азаматтық жер жұмыстары үшін арналған. ТНТ азаматтық жер жұмыстарында ешқашан танымал болған жоқ немесе кеңінен таралған жоқ, себебі ол динамиттен әлдеқайда қымбат және салмағына шаққанда әлсіз, сонымен қатар бұрғылауға дайындау және жинау процесі ұзаққа соғады. ТНТ-нің басты артықшылығы – оның жоғары сезімталдығы мен тұрақтылығы: ол су өткізбейді және жарылыс қозғағышы (немесе серпілісті жарылыс) арқылы берілетін қатты соққы мен жоғары температурасыз жарылмайды; осы тұрақтылық оны ерітуге, жарылғыш қабықшаларға құюға және қайтадан қаттыруға мүмкіндік береді, қосымша қауіп немесе ТНТ-нің қасиеттерінде өзгеріс болмайды. Сәйкесінше, Америкада өндірілген ТНТ-нің 90%-дан астамы әскери нарыққа арналды, оның көп бөлігі снарядтарды, қол гранаталарын және әуе бомбаларын толтыру үшін қолданылды, ал қалғаны жауынгерлік инженерлердің бұзу зарядтары ретінде қолдану үшін қоңыр «кірпіштерге» (қызыл цилиндрлерге емес) жиналды.
Trinitrotoluene (TNT) is often assumed to be the same as (or confused for) dynamite largely because of the ubiquity of both explosives during the 20th century. This incorrect connection between TNT and dynamite was enhanced by cartoons such as Bugs Bunny, where animators labeled any kind of bomb (ranging from sticks of dynamite to kegs of black powder) as TNT, because the acronym was shorter and more memorable and did not require literacy to recognize that TNT meant "bomb". Aside from both being high explosives, TNT and dynamite have little in common. TNT is a second generation castable explosive adopted by the military, while dynamite, in contrast, has never been popular in warfare because it degenerates quickly under severe conditions and can be detonated by either fire or a wayward bullet. The German armed forces adopted TNT as a filling for artillery shells in 1902, some 40 years after the invention of dynamite, which is a first generation phlegmatized explosive primarily intended for civilian earthmoving. TNT has never been popular or widespread in civilian earthmoving, as it is considerably more expensive and less powerful by weight than dynamite, as well as being slower to mix and pack into boreholes. TNT's primary asset is its remarkable insensitivity and stability: it is waterproof and incapable of detonating without the extreme shock and heat provided by a blasting cap (or a sympathetic detonation); this stability also allows it to be melted at , poured into high explosive shells and allowed to re solidify, with no extra danger or change in the TNT's characteristics. Accordingly, more than 90% of the TNT produced in America was always for the military market, with most TNT used for filling shells, hand grenades and aerial bombs, and the remainder being packaged in brown "bricks" (not red cylinders) for use as demolition charges by combat engineers.
"Қосымша" динамит
1885 жылы АҚШ-та химик Рассел Пенниман "аммоний динамитін" – қымбат нитроглицериннің орнына аммоний нитратын қолданатын жарылғыш затты ойлап тапты. Аммоний нитратының химиялық энергиясы нитроглицериннің тек 85% құрайды. Ол "салмақтық күші" (ортадағы аммоний нитратының мөлшері) немесе "картридждік күші" (бірдей тығыздық және түйіршік өлшемдегі стандартты жарылғыш заттың тудыратын жарылғыш күшімен салыстырғанда, белгілі бір тығыздық пен түйіршік өлшемдегі жарылғыш заттың потенциалды жарылғыш күші) арқылы бағаланады. Мысалы, 65% Extra динамит жарылғыш күші бойынша 65% аммоний нитраты және 35% "доп" (тұрақтандырғыштар мен қоспалармен араластырылған сіңіретін орта) құрамында болады. Оның "картридждік күші" – оның салмағы фунттармен көбейтілген, ANFO (азаматтық базалық стандарт) немесе TNT (әскери базалық стандарт) тең мөлшерімен салыстырылған күші. Мысалы, 20% картридждік күші бар 65% аммоний динамиті, бұл таяқ 20% ANFO-ға тең салмақтық күшке ие екенін білдіреді.
In the United States, in 1885, the chemist Russell S. Penniman invented "ammonium dynamite", a form of explosive that used ammonium nitrate as a substitute for the more costly nitroglycerin. Ammonium nitrate has only 85% of the chemical energy of nitroglycerin. It is rated by either "weight strength" (the amount of ammonium nitrate in the medium) or "cartridge strength" (the potential explosive strength generated by an amount of explosive of a certain density and grain size used in comparison to the explosive strength generated by an equivalent density and grain size of a standard explosive). For example, high explosive 65% Extra dynamite has a weight strength of 65% ammonium nitrate and 35% "dope" (the absorbent medium mixed with the stabilizers and additives). Its "cartridge strength" would be its weight in pounds times its strength in relation to an equal amount of ANFO (the civilian baseline standard) or TNT (the military baseline standard). For example, 65% ammonium dynamite with a 20% cartridge strength would mean the stick was equal to an equivalent weight strength of 20% ANFO.
"Әскери динамит"
"Әскери динамит" (немесе M1 динамиті) – нитроглицеринден гөрі тұрақты заттардан жасалған динамиттың орнына қолданылатын жарылғыш зат. Оның құрамында 75% RDX, 15% TNT және 10% сезімталдығын төмендетуші заттар мен пластификаторлар бар. Оның күші коммерциялық динамитке қарағанда 60% ғана, бірақ сақтау және қолдану жағынан әлдеқайда қауіпсіз.
"Military dynamite" (or M1 dynamite) is a dynamite substitute made with more stable ingredients than nitroglycerin. It contains 75% RDX, 15% TNT and 10 percent desensitizers and plasticizers. It has only 60 percent equivalent strength as commercial dynamite, but is much safer to store and handle.
Реттеу
Әлемнің әртүрлі елдері жарылғыш заттарға қатысты заңдарды қабылдады және жарылғыш заттарды немесе олардың құрамына кіретін заттарды өндіруге, таратуға, сақтауға, қолдануға және меншікке алуға лицензия талап етеді.
Various countries around the world have enacted explosives laws and require licenses to manufacture, distribute, store, use, and possess explosives or ingredients.