Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Жалпы мақсаттағы пластикалық жарылғыш
General purpose plastic explosive
Semtex – RDX және PETN қосылған жалпы мақсаттағы пластикалық жарылғыш. Ол коммерциялық жарылыстарда, нысандарды бұзуда және кейбір әскери қолданыстарда пайдаланылады. Semtex Чехословакияда әзірленген және өндірілген, бастапқыда B 1 деген атпен, кейін 1964 жылдан бастап «Semtex» деп атала бастады, 1967 жылдан бастап SEMTEX 1A, ал 1987 жылдан бастап SEMTEX 10 деп белгіленді. Бастапқыда Чехословакия әскерінің қажеттіліктері үшін және экспортқа арналған Semtex, ақырында жартылай әскери топтар мен бүлікшілердің немесе террористердің арасында кең таралды, себебі 2000 жылға дейін оны анықтау өте қиын болды, мысалы, Pan Am рейсі 103-те болғандай.
Semtex is a general purpose plastic explosive containing RDX and PETN. It is used in commercial blasting, demolition, and in certain military applications. Semtex was developed and manufactured in Czechoslovakia, originally under the name B 1 and then under the "Semtex" designation since 1964, labeled as SEMTEX 1A, since 1967 as SEMTEX H, and since 1987 as SEMTEX 10. Originally developed for Czechoslovak military use and export, Semtex eventually became popular with paramilitary groups and rebels or terrorists because prior to 2000 it was extremely difficult to detect, as in the case of Pan Am Flight 103.
Тарих
Semtex 1950-ші жылдардың соңында Станислав Бребера мен Радим Фукатко, VCHZ Synthesia, Чехословакия (қазіргі Чехия) химиялық компаниясының химиктері ойлап тапты. Жарылғыш зат алғаш рет 1964 жылы Пардубице қаласындағы Семтин шағын ауданында өндірілгендіктен, осы атаумен аталады. Semtex басқа пластикалық жарылғыш заттарға, әсіресе C 4-ке өте ұқсас, бірақ басқа пластикалық жарылғыш заттарға қарағанда кең температуралық диапазонда қолдануға мүмкіндік береді, себебі ол -40 және +60 °C аралығында пластикалық қасиетін сақтайды. Сонымен қатар, ол су өткізбейді. Semtex пен басқа пластикалық жарылғыш заттардың арасында сыртқы түрінде де айырмашылықтар бар: C 4 ақшыл түсті болса, Semtex қызыл немесе кірпіштей қызғылт сары түсті. Бұл жаңа жарылғыш зат кеңінен экспортталды, әсіресе Солтүстік Вьетнам үкіметіне, ол Вьетнам соғысы кезінде 14 тонна алды. Дегенмен, негізгі тұтынушы Ливия болды; 1975 және 1981 жылдар аралығында Omnipol компаниясы Ливияға шамамен 700 тонна Semtex экспорттады. Ол сондай-ақ Таяу Шығыстағы ислами радикалдар, Солтүстік Ирландиядағы Уақытша Ирландия Республикалық Армиясы (PIRA) және Ирландия Ұлттық Азаттық Армиясы тарапынан қолданылды. 1988 жылдың 21 желтоқсанында 340 грамм (12 унция) Semtex Шотландияның Локерби қаласының үстінде Боинг 747 ұшағын құлатты, нәтижесінде ұшақтағы 259 жолаушы мен экипаж мүшесінің барлығы және жердегі 11 адам қаза тапты. Semtex террористік шабуылдармен байланысты болғаннан кейін сатылымы төмендеді. Жарылғыш затты экспорттау қағидалары жылдар бойы біртіндеп қатаңдатылды және 2002 жылдан бастап Explosia компаниясының барлық саудасы үкіметтік министрлік тарапынан бақыланады. 2001 жылғы мәліметтер бойынша, жылына шамамен 10 тонна Semtex өндірілді, оның барлығы дерлік ішкі тұтынуға арналды. 1997 жылдың 25 мамырында Semtex құрамын ойлап тапқан ғалым Бохумил Шол Есениктегі шипажайда өзін-өзі жарылғыш заттармен жарылтып, өмірге құл кетті. 63 жастағы Шол психологиялық проблемаларына байланысты сол жерде ем алып жатқан. Қандай жарылғыш заттар қолданылғаны әлі анықталған жоқ. Жарылыстан тағы 20 адам жарақат алды, ал алтауы ауыр жарақат алды. Өндіруші Explosia компаниясының мәлімдемесіне сәйкес, ол 1960-шы жылдары жарылғыш затты жасаған команда мүшесі болған жоқ. Өндірушінің 2017 жылғы каталогында Semtex-тің бірнеше түрі ұсынылған: Semtex 1A, Semtex 1H, Semtex 10, Semtex 10 SE, Semtex S 30, Semtex C 4, Semtex PW 4 және Semtex 90.
Semtex was invented in the late 1950s by Stanislav Brebera and Radim Fukátko, chemists at VCHZ Synthesia, Czechoslovakia (now Czech Republic). The explosive is named after Semtín, a suburb of Pardubice where the mixture was first manufactured starting in 1964. Semtex was very similar to other plastic explosives, especially C 4, in being highly malleable; but it is usable over a greater temperature range than other plastic explosives, since it stays plastic between −40 and +60 °C. It is also waterproof. There are visual differences between Semtex and other plastic explosives, too: while C 4 is off white in colour, Semtex is red or brick orange. The new explosive was widely exported, notably to the government of North Vietnam, which received 14 tons during the Vietnam War. However, the main consumer was Libya; about 700 tons of Semtex were exported to Libya between 1975 and 1981 by Omnipol. It has also been used by Islamic militants in the Middle East and by the Provisional Irish Republican Army (PIRA) and the Irish National Liberation Army in Northern Ireland. On 21 December 1988, 340 g (12 ounces) of Semtex brought down a Boeing 747 over Lockerbie, Scotland killing all 259 passengers and crew aboard the aircraft and 11 bystanders on the ground. Sales declined after Semtex became closely associated with terrorist attacks. Rules governing the explosive's export were progressively tightened over the years, and since 2002 all of Explosia's trading has been controlled by a government ministry. as of 2001, only approximately 10 tons of Semtex were produced annually, almost all for domestic use. On 25 May 1997, Bohumil Šole, a scientist who claimed to have been involved with inventing Semtex, committed suicide at a spa in Jeseník by blowing himself up with explosives. Šole, 63, was being treated there for psychological problems. It was unclear what explosives were used. Twenty other people were hurt in the explosion, while six were seriously injured. According to the manufacturer, Explosia, he was not a member of the team that developed the explosive in the 1960s. According to the producer's 2017 catalog, several variants of Semtex are offered: Semtex 1A, Semtex 1H, Semtex 10, Semtex 10 SE, Semtex S 30, Semtex C 4, Semtex PW 4, and Semtex 90.