Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрама Штаттар мен Канададағы өзен.
River in the United States and Canada
Қызыл өзен, континенттің оңтүстігіндегі Қызыл өзеннен ажырату үшін Солтүстік Қызыл өзен деп те аталады, АҚШ-тың солтүстік-орталық және Канаданың орталық бөліктерінде орналасқан өзен. АҚШ-тың Миннесота және Солтүстік Дакота штаттары арасындағы Бои-де-Сью және Оттер-Тейл өзендерінің қосылған жерінен басталып, Қызыл өзен аңғары арқылы солтүстікке қарай ағады, Миннесота мен Солтүстік Дакотаның шекарасының көп бөлігін құрайды және Манитобаға жалғасады. Ол Виннипег көліне құяды, оның сулары Нельсон өзеніне қосылып, ақырында Гудзон шығанағына құяды. Қызыл өзеннің ұзындығы шамамен километр, оның шамамен километр АҚШ-та және шамамен километр Канадада орналасқан. Өзен Уинипег көліне құя отырып, биіктігі төмендейді және Нетли батпағы деп аталатын кең дельталық ылғалды жерге таралады. Өзеннің екі жағында Виннипег қаласы (Канада), сондай-ақ Фарго-Мурхед және Гранд-Форкс – Ист Гранд-Форкс қалалық аймақтары дамыған, екеуі де Солтүстік Дакота мен Миннесота шекарасында орналасқан. Сауда үшін ұзақ жылдар бойы маңызды жол болған Қызыл өзен Канаданың мұралық өзені деп жарияланған. АҚШ-та Қызыл өзенді кейде Техас, Оклахома және Арканзас штаттары арасындағы шекараның бөлігін құрайтын Атчафалая өзенінің саласы – Оңтүстік Қызыл өзенінен ажырату үшін Солтүстік Қызыл өзені деп атайды.
The Red River , also called the Red River of the North to differentiate it from the Red River in the south of the continent, is a river in the north central United States and central Canada. Originating at the confluence of the Bois de Sioux and Otter Tail rivers between the U. S. states of Minnesota and North Dakota, it flows northward through the Red River Valley, forming most of the border of Minnesota and North Dakota and continuing into Manitoba. It empties into Lake Winnipeg, whose waters join the Nelson River and ultimately flow into Hudson Bay. The Red River is about long, of which about are in the United States and about are in Canada. The river falls on its trip to Lake Winnipeg, where it spreads into the vast deltaic wetland known as Netley Marsh. Several urban areas have developed on both sides of the river, including the city of Winnipeg in Canada, as well as the Fargo Moorhead and Grand Forks–East Grand Forks metropolitan areas, both of which straddle the North Dakota–Minnesota border. Long an important highway for trade, the Red River has been designated a Canadian Heritage River. In the United States, the Red River is sometimes called the Red River of the North to distinguish it from the so called Red River of the South, a tributary of the Atchafalaya River that forms part of the border between Texas, Oklahoma, and Arkansas.
Тарих
Қызыл өзеннің суайдыны Солтүстік Американың солтүстік-орталық бөлігінде британдық «Гадсон шығанағы» компаниясы құрған Рюперт жерінің бір бөлігі болды. Қызыл өзен компания үшін маңызды сауда жолы болды және Британдық Солтүстік Американың қоныстануына үлкен үлес қосты. Бұл өзенді ұзақ жылдар бойы тері саудагерлері, оның ішінде француздықтар мен метистер пайдаланды. Олар британдықтар Францияны Жеті жылдық соғыста жеңіске жеткенге дейін осы аймақта қоғам құрған. Содан кейін британдықтар Канададағы француздық иеліктерді өздеріне қаратуды бастады. Қызыл өзен колониясының қоныс аударушылары өзен бойында шаруашылық жүргізіп, егін өсірді, ал олардың негізгі елді мекені Манитоба штатындағы Виннипег қаласы болып қалыптасты. XIX ғасырда метистер дамытқан, «Қызыл өзен жолдары» деп аталатын өгіздермен жүретін керуен жолдары тері саудасын және осы елді мекендерді қолдады. Олар халықаралық шекараның екі жағындағы аймақтың одан әрі дамуына септігін тигізді.
The watershed of the Red River was part of Rupert's Land, the concession established by the British Hudson's Bay Company in north central North America. The Red was a key trade route for the company, and contributed to the settlement of British North America. The river was long used by fur traders, including the French and the Métis people, who established a community in this area some time before the British defeated France in the Seven Years' War. Following that, they took over French possessions in Canada. Settlers of the Red River Colony established farming along the river, and their primary settlement developed as Winnipeg, Manitoba. What became known as the Red River Trails, nineteenth century oxcart trails developed originally by the Métis, supported the fur trade and these settlements. They contributed to further development of the region on both sides of the international border.
География
Қызыл өзен Бои де Сиу және Оттер Тейл өзендерінің қосылған жерінен басталады, Солтүстік Дакота штатының Вахпетон және Миннесота штатының Брекенридж шекарасында. Ағысы бойында Фарго, Солтүстік Дакота – Мурхед, Миннесота және Гранд Форкс, Солтүстік Дакота – Шығыс Гранд Форкс, Миннесота қалалары орналасқан. Ол Канада-АҚШ шекарасын өтеді, содан кейін Манитоба штатының Эмерсон қаласына жетіп салады. Манитобаның астанасы Виннипег, Қызыл өзеннің Ассинибойн өзенімен қосылған жерінде, Форкс деп аталатын нүктеде орналасқан. Ассинибойнмен бірге Қызыл өзен Девильс көлі мен Стамп көлінің ішкі ағымды алабын толық қамтиды. Қызыл өзен одан әрі солтүстікке қарай ағып, Виннипег көліне құйылады, ал ол Нельсон өзені арқылы Гудзон шығанағына құйылады, екеуі де Гудзон шығанағы су жүйесінің бөлігі. Қызыл өзеннің сағасы Нетлей-Либау батпағы деп аталатын тұщы сулы өзен дельтасын құрайды. Нетлей батпағы Қызыл өзеннен батысқа қарай, ал Либау батпағы шығысқа қарай орналасқан, бұл ылғалды жерлерді құрайды. Оңтүстік Манитобадағы Қызыл өзен аңғарында жылына 120 мен 140 күн аралығында мұзсыз кезең болады.
The Red River begins at the confluence of the Bois de Sioux and Otter Tail rivers, on the border of Wahpeton, North Dakota and Breckenridge, Minnesota. Downstream, it is bordered by the twin cities of Fargo, North Dakota – Moorhead, Minnesota, and Grand Forks, North Dakota – East Grand Forks, Minnesota. It crosses the Canada–United States border just before reaching the town of Emerson, Manitoba. Manitoba's capital, Winnipeg, is at the Red's confluence with the Assiniboine River, at a point called The Forks. Together with the Assiniboine, the Red River fully encloses the endorheic basin of Devils' Lake and Stump Lake. The Red flows further north before draining into Lake Winnipeg which then drains through the Nelson River into Hudson Bay, both part of the Hudson Bay watershed. The mouth of the Red River forms a freshwater river delta called the Netley–Libau Marsh. The Netley Marsh is west of the Red and the Libau Marsh is east, forming a wetland. Southern Manitoba has a frost free season of between 120 and 140 days per year in the Red River Valley.
Геология
Қызыл өзен ежелгі мұздық Агасзиз көлінің жазық көл төбесі арқылы ағады, бұл үлкен мұздық көл Висконсин мұз басу кезегінің соңында Лорантид мұздықтарының еріген суларынан пайда болды. Осы мұздықтың еруінен көл қалыптасты. Мыңдаған жылдар бойы шөгінділер көл түбіне жиналды. Бұл көлдік топырақтар бүгінгі Қызыл өзен аңғарының бастапқы топырағы болып табылады. Өзен өте жас, ол шамамен 9500 жыл бұрын Агасзиз көлі тартылғаннан кейін ғана пайда болды. "Аңғар" сөзінің қолданылуы қате. Қызыл өзен аймақты кептіргенімен, ол бірнеше жүз футтан аспайтын ені бар аңғар жасаған жоқ. Өте кең жазықтық – ежелгі мұздық көлінің төбесі. Ол кереметтей тегіс: Брекенридж, Миннесотадан бастап, Эмерсон, Манитобадағы халықаралық шекараға дейін оның еңісі шамамен 1:5000 (1 метр 5 километрге) немесе шамамен 1 футқа 1 мильге тең. Көптеген маусымдарда баяу да шағын өзеннің шағыр кесуге күші жетпейді. Оның орнына, солтүстікке қарай ағып бара жатқанда, ол сазды жазықтарды кесіп өтеді. Осының салдарынан, судың артығына ағып кетуге еш жер жоқ, ол тек "жер бетінен су тасқыны" кезінде ескі көл төбесіне таралады. Әсіресе тоңған немесе суға тоңған топыраққа қатты қар немесе жаңбыр жауғанда, апатты су тасқыны болады. Бұл мезгіл-мезгіл болатын су тасқыны ежелгі көлдің ішінара толуына себеп болады. Тарихи кезеңдегі ірі су тасқындары 1826, 1897, 1950, 1997, 2009, 2011 жылдарда болды, ал олардың арасында да көптеген жылдары су тасқыны орын алды. Геологтар тарихқа дейінгі дәуірдегі осыған тең немесе одан да үлкен су тасқындарының дәлелдерін тапты. Бұл "палеосу тасқындары" жергілікті жер бедеріне тигізген әсері арқылы белгілі және ғылыми зерттеулердің нысаны болды. 1950 жылғы апатты су тасқыны, Уиннипегте үлкен мүліктік зиян мен шығынға әкелгеннен кейін, Манитоба провинциясы Қызыл өзен су тасқыны жолын салу арқылы су тасқынын алдын алу шараларын қолға алды. 1968 жылы аяқталған бұл су құбыры қаланың айналасындағы су тасқынын өзеннің төменгі ағысындағы сирек қоныстанған аймақтарға бағыттайды. Гранд-Форкс, Солтүстік Дакота және Ист-Гранд-Форкс, Миннесота қалалары 1997 жылғы су тасқынынан ауқымды зардап шекті. Алғашқы қаладағы халықтың 75%-ы, ал екінші қаладағы барлық тұрғындар эвакуацияланды. Өзен бойындағы көптеген тұрғын үйлер суға батып, барлық үйлерді бұзуға тура келді. Содан кейін екі қаланы да су тасқынынан қорғау үшін ірі жоба іске асырылды. Аташи және т.б. жүргізген зерттеулер Тұрақты Су Аймағының (PWA) және Маусымдық Су Аймағының (SWA) кеңістіктік талдауын жүргізіп, Гранд-Форкс пен Эмерсон арасында орналасқан Графтон қаласының маңындағы, су тасқынына өте осал бөлікті анықтады.
The Red River flows across the flat lake bed of the ancient glacial Lake Agassiz, an enormous glacial lake created at the end of the Wisconsin glaciation from meltwaters of the Laurentide Ice Sheet. As this continental glacier decayed, its meltwaters formed the lake. Over thousands of years, sediments precipitated to the bottom of the lakebed. These lacustrine soils are the parent soils of today's Red River Valley. The river is very young; it developed only after Lake Agassiz drained, about 9,500 years ago. The word "valley" is a misnomer. While the Red River drains the region, it did not create a valley wider than a few hundred feet. The much wider floodplain is the lake bed of the ancient glacial lake. It is remarkably flat; from its origin near Breckenridge, Minnesota, to the international border near Emerson, Manitoba, its gradient is only about 1:5000 (1 metre per 5 kilometres), or approximately 1 foot per mile. The river, slow and small in most seasons, does not have the energy to cut a gorge. Instead it meanders across the silty bottomlands in its progress north. In consequence, high water has nowhere to go, except to spread across the old lakebed in "overland flooding". Heavy snows or rains, especially on saturated or frozen soil, have caused a number of catastrophic floods, which often are made worse by the fact that snowmelt starts in the warmer south, and waters flowing northward are often dammed or slowed by ice. These periodic floods have the effect of refilling, in part, the ancient lake. Major floods in historic times include those of 1826, 1897, 1950, 1997, 2009, 2011, and there has been significant flooding many years in between. Geologists have found evidence of many other floods in prehistoric times of equal or greater size. These "paleofloods" are known from their effects on local landforms, and have been the subject of scholarly studies. After the disastrous 1950 flood, which resulted in extensive property damage and losses in Winnipeg, the province of Manitoba undertook flood prevention by constructing the Red River Floodway. Completed in 1968, it diverts floodwaters around the city to less settled areas farther down the river. Grand Forks, North Dakota, and East Grand Forks, Minnesota, suffered widespread destruction in the flood of 1997. 75% of the population in the former city was evacuated, and all of the latter. Many of the residential areas along the rivers were inundated and all the homes had to be destroyed. Afterward, a massive flood protection project was undertaken to protect both cities. Atashi et al. study conducted spatial analyses of the Permanent Water Area (PWA) and Seasonal Water Area (SWA), revealing a specific vulnerable section near Grafton city, located between Grand Forks and Emerson, that is highly susceptible to severe floods.
1950 жылғы су тасқыны
1950 жылдың 8 мамырында Қызыл өзен Уиннипег қаласында 1861 жылдан бері ең жоғары деңгейге жетті. Уиннипегті қорғаған сегіз бөгет бұзылып, қаланың көп бөлігі суға батты, ал егістік жерлер үлкен көлге айналды. Қала көмек үшін Канада армиясына, Қызыл крестке және Құтқару армиясына жүгінді, нәтижесінде 70 000-ға жуық адам үйлерінен және кәсіптерінен эвакуацияланды. Қаладағы он бір көпірдің төртеуі қирады, ал келтірілген зиян 900 миллион доллардан 1 миллиард долларға дейін бағаланды. Су тасқынынан кейін болашақта осындай зардаптарды болдырмау үшін су тасқынын бақылау жобасы іске асырылды. Уиннипегтің төңірегіндегі Қызыл өзеннің арнасы сол кездегілердің арасында сынға түсті, себебі кейбір адамдар оны тым әрі кетіп жасалған деп есептеді және ол әлемдегі ең ірі топырақ жұмыстары жобасы болды. Жоба бюджет шегінде аяқталды және аяқталғаннан бастап 2006 жылға дейінгі 37 жылдың ішінде кем дегенде 20 рет су тасқынын бақылауға пайдаланылды. Бұл арна су тасқынынан болатын зиянды шамамен 10 миллиард канад долларына азайтты.
On May 8, 1950, the Red River reached its highest level at Winnipeg since 1861. Eight dikes protecting Winnipeg gave way and flooded much of the city, turning of farmland into an enormous lake. The city turned to the Canadian Army and the Red Cross and The Salvation Army for help, and nearly 70,000 people were evacuated from their homes and businesses. Four of eleven bridges in the city were destroyed, and damage was estimated at between $900 million and $1 billion. As a result of the floods, a flood control project was constructed to prevent such damage in the future. The Red River Floodway around Winnipeg attracted some derision at the time, as some people thought it was massively overbuilt and was the then largest earth moving project in the world. The project was completed under budget, and has been used for at least some flood control 20 times in the 37 years from its completion to 2006. The Floodway has saved an estimated CA$10 billion in flood damages.
1997 жылғы су тасқыны
1997 жылдың көктемінде Қызыл өзеннің үлкен су тасқыны салдарынан 3,5 миллиард долларлық жалпы залал келді, сондай-ақ шекараның екі жағындағы қалалар мен елді мекендердің уақытша эвакуациялануы қажет болды. Солтүстік Дакота штатының Гранд-Форкс және Миннесота штатының Ист-Гранд-Форкс қалалары ең көп зардап шекті, олардың халқының көп бөлігі эвакуацияланды. Өзеннің деңгейі 16 метрден асып, белгілі бір деңгейден жоғары көтерілді. Қалалар FEMA және Миннесота штатымен бірлесіп, өзеннің екі жағындағы су тасқынынан зардап шеккен аймақтарды тазартты, осы аумақта болашақта тұрғын үйлер мен кәсіпорындар салуға тыйым салды. Олар екі жағында да Ұлы Гранд-Форкс жасыл аймағын құрды, оған қалалық және мемлекеттік саябақтар, ұзын велосипед жолдары және басқа да демалыс мүмкіндіктері кірді. Ағаштар мен жасыл желек су тасқынының күшін жұмсартуға көмектеседі. Қалаларды болашақ су тасқынынан қорғау үшін осы аумақтың сыртында екі жағынан да бөгеттер жүйесі салынды. Ист-Гранд-Форкс қаласында тұрғындар өзенмен байланысын үзбеу үшін қала орталығында алып тасталатын су тасқынына қарсы қабырға салынды. Виннипегте су тасқыны Джеймс-авенюдегі сорғы стансасында 7 метрге жетті, бұл Виннипег тарихындағы үшінші ең жоғары су тасқыны болды. Бұрынғы 1825 және 1826 жылдарғы су тасқындары осыдан да жоғары болған. Қала 1997 жылғы су тасқыны кезінде толық қуатымен жұмыс істеген Floodway арқасында Гранд-Форкстің тағдырынан құтылды.
In the spring of 1997 a major flood of the Red River caused a total of $3.5 billion in damage and required temporary evacuation of towns and cities on both sides of the border. The cities of Grand Forks, North Dakota, and East Grand Forks, Minnesota, suffered the most damage, and most of their populations had to be evacuated. The river crested at more than 54 feet (16 m) above datum. The cities worked with FEMA and the state of Minnesota to clear the floodplains of the river on both sides, prohibiting future housing or businesses in this area. They created the Greater Grand Forks Greenway on both sides, which includes city and state parks, a long bike trail, and other recreational amenities. The trees and greenery help absorb floodwaters. A dike system was constructed outside this area on both sides to protect the cities from future floods. In East Grand Forks, a removable flood wall was constructed in the downtown area so that residents did not lose their connection to the river. In Winnipeg, the flood crested at 24.5 feet (7 m) above datum at the James Avenue pumping station, making it the third highest flood at Winnipeg in recorded history. It was surpassed by the floods of 1825, and 1826. The city was largely spared the fate of Grand Forks thanks to the Floodway, which was pushed to its capacity during the 1997 flood.
2009 жылғы су тасқыны
2009 жылы Қызыл өзен көктемнің басында тасыды. 27 наурыз, жұма күні Фарго қаласындағы өзеннің деңгейі тарихтағы ең жоғары көрсеткішке жетті. Ол жердегі су ағыны қалыпты деңгейден едәуір жоғары болды. Өзен Уинипегтегі Джеймс-авеню сорғы стансасы тұсында 7 метрге (22.5 фут) дейін көтерілді, бұл тарихтағы төртінші ірі су тасқыны болды. Сол жылы Ассинибойн өзенінде күтпеген үлкен су тасқыны орын алды. 2011 жылдың мамыр айында Брэндон қаласындағы Ассинибойн өзенінде 300 жылдық су тасқынынан кейін Манитоба штатында төтенше жағдай жарияланды. Көптеген тұрғындар эвакуацияланды.
In 2009 the Red River flooded in early spring. By Friday, March 27, the river at Fargo had reached the highest level in recorded history. Its discharge at that location was far in excess of normal flows. The river crested at the James Avenue pumping station in Winnipeg at 22.5 feet (7 m) above datum, making it the fourth highest flood in recorded history. That same year there was a surprise major flood on the Assiniboine River. In May 2011, a Manitoba wide state of emergency was declared in the wake of a 300 year flood on the Assiniboine River at Brandon. Many residents had to be evacuated.