Кіріспе

1921 жылы революция қарсаңында Моңғолияда көшпелі мал шаруашылығына негізделген дамымаған, тоқтаушы экономика болды. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің жоқтығы; көлік пен байланыс жүйесі ерте қалыптасқан; банктік қызмет, қызмет көрсету және сауда қытайлықтардың немесе басқа шетелдіктердің қолындағы болды. Халықтың көпшілігі сауатсыз көшпелі малшылар болды, ал ерлер жұмыс күшінің көп бөлігі монастырларда өмір сүрді, олар экономикаға аз үлес қосты. Мал түріндегі мүлік негізінен аристократтар мен монастырларға тиесілі болды; экономиканың қалған секторларына иелік ету қытайлықтар немесе басқа шетелдіктерге тиесілі болды. Осылайша Монголияның жаңа билеушілері қазіргі заманғы, социалистік экономиканы құрудың қиын міндетіне тап болды.

1921-1939 жылдар

Коммунистік бақылаудағы Моңғолияның экономикалық дамуын үш кезеңге бөлуге болады: 1921-1939; 1940-1960; және 1961 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін. Бірінші кезеңде, монғол үкіметі "жалпы демократиялық трансформация" кезеңін деп атады, экономика негізінен аграрлық және дамымаған болып қалды. Малшылармен бірлесіп жұмыс істеуге тырысқаннан кейін мал жеке қолында қалды. Мемлекет мал шаруашылығы өнімдерін өңдеу мен мемлекеттік шаруашылықтарда егін өсіру негізінде өнеркәсіпті дамыта бастады. Көлік, байланыс, ішкі және сыртқы сауда, банк және қаржы салалары Кеңес одағының көмегімен мемлекет меншігіне берілді. Олар монғолдық мемлекеттік және кооперативтік ұйымдарының немесе монғолдық совет акционерлік компанияларының бақылауына берілді. Ұлан-Батор елдің өнеркәсіптік орталығы болды.

1940-1960 жылдар

Екінші кезеңде, "социализм негіздерін салу" деп аталатын, ауыл шаруашылығы коллективке айналдырылды, ал өнеркәсіп тау-кен өндіру, ағаш өңдеу және тұтыну тауарларын өндіруге әртараптандырылды. Экономиканы орталықтандыру 1931 жылы бесжылдық жоспардан кейін 1941 жылы жылдық жоспарлармен басталды; бесжылдық жоспарлар бірінші бесжылдық жоспармен (1948-52) жаңадан басталды. Кеңес көмегі көбейіп, Транс-Монголия теміржолының (Улан-Батор теміржолы) және әртүрлі өнеркәсіптік жобалардың құрылысына мүмкіндік берді. Өнеркәсіптік даму әлі де Улан-Баторда шоғырланған болса да, экономикалық орталықсыздандыру Улан-Батор темір жолының салынып бітірілуімен және Аймаг орталықтарында азық-түлік өңдеу зауыттарының құрылуымен басталды.

1960-1992 жылдар

Үшінші кезең, оны үкімет "социализмнің материалдық-техникалық негізін салуды аяқтау" деп атады, одан әрі индустрияландыру мен ауыл шаруашылығының өсуіне қол жеткізді, оған негізінен 1962 жылы Моңғолияның Өзара экономикалық көмек жөніндегі кеңесіне (Комкон) қосылуы көмектесті. Қытай-Кеңес Одақтары ыдырағаннан кейін Қытайдың көмегі тоқтады, бірақ кредиттер, кеңесшілер және бірлескен кәсіпорындар түріндегі Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропаның қаржылық және техникалық көмегі жалғасты. Бұл Монголияның өнеркәсіпті, әсіресе тау-кен секторын жаңғыртуға және әртараптандыруға мүмкіндік берді. Баганур, Чойбалсан, Дархан және Эрденетте жаңа өнеркәсіптік орталықтар салынды, ал өнеркәсіптік өнім едәуір өсті. Мал шаруашылығы тұрақтанғанмен, егін шаруашылығының өсімі мемлекеттік шаруашылықтардың жаңа жерлерді игеруіне байланысты елеулі болды. СЭМ елдермен сыртқы сауда едәуір өсті. Көлік және байланыс жүйелері жақсартылды, олар халықты және өнеркәсіптік орталықтарды байланыстырып, шалғай ауыл аймақтарына дейін кеңейтілді. 1980 жылдардың аяғында Моңғолия орталықтандырылған жоспарлы және басқарылатын экономиканың тиімділігі мен коммунистік сыртқы көмектің арқасында ауыл шаруашылығының өнеркәсіптік экономикасына айналды. Алайда монғол басшылары Ресейдегі "перестройка" үрдісін үлгі етіп, реформалар жүргізуді шешті.

Үкіметтің рөлі

1980 жылдардың аяғында Монголияда өндіріс құралдарының социалистік меншігіне негізделген жоспарлы экономика болды. Моңғол Халық Республикасының Конституциясына сәйкес, социалистік меншік екі түрге ие: мемлекеттік меншік (жер мен табиғи ресурстар, экономикалық объектілер мен инфрақұрылым; және барлық мемлекеттік ұйымдардың, кәсіпорындар мен мекемелердің меншігі) және кооперативтік меншік (ауыл шаруашылығы бірлестіктерінің және кооперативтердің басқа түрлерінің меншігі). Жеке меншік мал шаруашылығынан басқа барлық экономика салаларында елеусіз болды, бірақ 1986 жылдан бері қабылданған экономикалық реформалар жеке және кооперативтік кәсіпорындарға көбірек мүмкіндік берді. Экономикаға бір мемлекеттің ұлттық экономикалық жоспары басшылық жасады, оны заң шығарушы орган - Мемлекеттік Ұлы Хурал бекіткеннен кейін заң күші болды. Жоспарға сәйкес мемлекет жыл сайын мемлекеттік бюджетті әзірлейді, ол заң түрінде бекітіліп, жарияланады. Министрлер кеңесіне конституциялық тұрғыдан ұлттық экономиканы жоспарлау; ұлттық экономикалық жоспарды және мемлекеттік және жергілікті бюджеттерді іске асыру; қаржы және несие саясатын басқару; сыртқы сауда монополиясын жүзеге асыру; экономикалық құрылысқа қатысты министрліктер мен басқа да мемлекеттік мекемелердің қызметін құру және басқару; социалистік өндірісті қорғау; және социалистік меншік құқығын нығайту. 1987 жылдың желтоқсаны мен 1988 жылдың қаңтарында Министрлер кеңесі жанындағы ең жоғары деңгейдегі мемлекеттік экономикалық ұйымдар қайта ұйымдастырылды. Мемлекеттік жоспарлау және экономикалық комитет бұрынғы Мемлекеттік жоспарлау комиссиясынан, Мемлекеттік еңбек және әлеуметтік қамқорлық комитетінен, Мемлекеттік бағалар және стандарттар комитеті мен Орталық статистика басқармасынан құрылды. Жаңа экономикалық субъектілер: Ауыл шаруашылығы және азық-түлік өнеркәсібі министрлігі; Қоршаған ортаны қорғау министрлігі; Сыртқы экономикалық қатынастар және жабдықтау министрлігі; Жеңіл өнеркәсіп министрлігі; және Энергетика, тау-кен өнеркәсібі және геология министрлігі. Қайта ұйымдастыруға қатысы жоқ әлеуметтік экономика және қызмет көрсету министрлігі, Байланыс министрлігі, Қаржы министрлігі, Көлік министрлігі, Мемлекеттік құрылыс комитеті және Моңғол Халық Республикасының Мемлекеттік банкі. Жергілікті мемлекеттік ұйымдар - Уральск атқарушы комитеттері - экономикалық жоспарлар мен бюджеттерді іске асырды, экономикалық құрылысты басқарды және өз деңгейінде экономикалық және кооперативтік ұйымдардың жұмысын бақылады.

Жоспарлау

Коммунистік Моңғолияда жоспарлау 1931-1935 жылдарға арналған бесжылдық жоспармен басталды, ол өндіріске қатысты шын мәнінде жоғары мақсаттарды белгілеп, ауыл шаруашылығы өндірісін ұжымдықтандыруды талап етті. Бұл жоспар 1932 жылы коллективке кеңінен қарсылық таныту және өндіріс мақсаттарына қол жеткізе алмау салдарынан тоқтатылды. 1941 жылы соғыс уақытындағы жетіспеушіліктерді жою мақсатында жыл сайынғы жоспарлау енгізілді. Бес жылдық жоспарлар 1948 жылы Бірінші жоспармен қайта енгізілген. Екінші бесжылдық жоспардан (1953-1957) кейін Үшжылдық жоспар (1958-1960) болды. Үшінші бесжылдық жоспар (1961-1965 жж.) бойынша бесжылдық жоспарлар қайтадан қолға алынды және олар одан әрі қолданыла берді. 1980 жылдардың аяғында Монголиядағы экономикалық жоспарлау ұзақ мерзімді, бес жылдық және жылдық жоспарларды қамтиды. Жобалау монғол халықтық революциялық партиясынан бастау алды, ол партияның съезіне сәйкес бес жылдық кезеңге арналған экономикалық және әлеуметтік дамудың нұсқауларын шығарды. Осы нұсқауларға сүйене отырып, Халықтың Ұлы Хуралының Экономикалық Бюджет істері жөніндегі тұрақты комиссиясы бес жылдық ұлттық және жылдық экономикалық жоспарларды әзірледі, оларды Халықтың Ұлы Хуралы мақұлдады және заңға айналды. Министрлер кеңесі мемлекеттік жоспарлау және экономикалық комитет және Қаржы министрлігі арқылы ұлттық жоспарлауды басқарады және іске асырады. Экономиканың әртүрлі салаларын жоспарлауды тиісті министрліктер мен мемлекеттік комитеттер жүргізді; жергілікті жоспарларды жергілікті мемлекеттік ұйымдар жасады. Моңғолияның бесжылдық жоспарлары 1961 жылдан бастап Кеңес Одағының және 1976 жылдан бастап КОМЭКОН-дың көпжақты бесжылдық жоспарларымен үйлестірілді. 1971 жылы қол қойылған хаттамаларда ресми түрде бекітілген Кеңес Одағымен жылдық жоспарды үйлестіру басталды. Моңғолиялық жоспаршыларды кеңестік жоспаршылар оқытып, олармен ұзақ мерзімді жоспарларды әзірлеуде ынтымақтасқан, мысалы, 1970-ші жылдардың соңында шығарылған Моңғолия Халық Республикасының Өндірістік күштерін дамыту мен орналастырудың жалпы схемасы және 1985 жылы қол қойылған Моңғолия Халық Республикасы мен КСРО арасындағы экономикалық, ғылыми және техникалық ынтымақтастықты дамытудың ұзақ мерзімді бағдарламасы. Ұлттық экономикалық жоспарларға ауыл шаруашылығы, капиталды құрылыс және инвестициялар, ішкі және сыртқы сауда, өнеркәсіп, еңбек ресурстары мен жалақылар, бөлшек сауда және қызмет көрсету, телекоммуникациялар және көлік үшін жалпы даму мақсаттары мен нақты мақсаттар мен квоталар кірді. Сонымен қатар, жоспарлар өмір сүру деңгейін жақсарту, халық санының өсуі, мәдени даму, ғылыми-техникалық даму сияқты әлеуметтік даму мақсаттары мен мақсаттарына назар аударды.

Бюджет

Қаржы министрлігі жыл сайынғы ұлттық бюджетті дайындады және жергілікті бюджетті құруға басшылық берді. Ұлттық бюджетке орталық үкімет бюджеті, аймақтық және қалалық үкімет бюджеттері, сондай-ақ ұлттық әлеуметтік сақтандыру қорының бюджеті кіреді. Ұлттық бюджет экономиканың кеңеюімен бірге өсті: 1940 жылы кірістер 123,9 млн. тогр. және шығыстар 122,1 млн. тогр. болды; 1985 жылы кірістер 5,743 млн. тогр. және шығыстар 5,692,5 млн. тогр. болды. 1940-1985 жылдар аралығында мемлекеттік бюджеттің құрылымы өзгерді. 1940 жылы табыстың 34,6 пайызы тауар айналымы салығынан (әрбір сауда-саттыққа салынатын қосылған құн салығынан), 7,8 пайызы пайдадан алынатын аударымдардан, 16,7 пайызы халықтан алынатын салықтардан, 40,9 пайызы басқа да табыс түрлерінен түсетін. 1985 жылы табыстың 63 пайызы айналым салығынан, 29,9 пайызы табыстан алынған аударымдардан, 3,5 пайызы әлеуметтік сақтандыру қорынан алынған аударымдардан, 0,7 пайызы халықтан алынатын салықтардан және 3,2 пайызы басқа да табыс түрлерінен түсіп отырды. 1940 жылы шығындардың 21,9 пайызы ұлттық экономиканы дамытуға, 19,7 пайызы әлеуметтік және мәдени бағдарламаларға, ал 58,4 пайызы қорғанысқа, мемлекеттік басқаруға, резервтерге және басқа да шығындарға жұмсалды. 1985 жылы шығындардың 42,6 пайызы ұлттық экономиканы дамытуға, 38,7 пайызы әлеуметтік және мәдени бағдарламаларға, ал 18,7 пайызы қорғаныс, мемлекеттік басқару, резервтер және басқа да шығындарға жұмсалды. 1989 жылға арналған бюджеттің кіріс пен шығыс көлемі 6,97 млрд. 1989 жылға арналған шығыстар бойынша ауыл шаруашылығын дамытуға 1,8 млрд. тугрик, өнеркәсіпке 2,1 млрд. тугрик, капиталға инвестиция салуға 1,6 млрд. тугрик бөлінді. Әлеуметтік және мәдени дамуға ұсынылған 2,76 миллиард тугриктің 1,16 миллиарды білім беруге, 597,5 миллионы денсаулық сақтау, дене шынықтыру және спортқа, 259,7 миллионы ғылым, мәдениет және өнерге, 747,4 миллионы әлеуметтік сақтандыру қорына жұмсалмақ еді. Тұрақты бөлшек сауда бағасын ұстап тұру үшін субсидиялар 213 млн. тугрик құрады. Жергілікті бюджеттің әлеуметтік және мәдени шығындардың 70 пайызы 3,46 миллиард тугрикке жеткен.

Экономиканың құрылымы

Социалистік даму 1921 жылы Моңғолияны негізінен аграрлық, көшпелі экономикадан 1980-жылдардың соңында ауыл шаруашылығын дамытушы өнеркәсіптік экономикаға айналдырды. 1985 жылы өндірілген ұлттық табыстың 18,3 пайызы ауыл шаруашылығынан, 32,4 пайызы өнеркәсіптен, 4,9 пайызы құрылыстан, 11,2 пайызы көлік пен байланыстан, 31,6 пайызы ішкі сауда мен қызмет көрсетуден, ал 1,6 пайызы басқа салалардан алынған. Ұлттық табыстың 60% тұтынуға, 40% жинақтауға жұмсалды. Тұрақты активтер шамамен 38,9 млрд. тугрик құрады, оның 66,5 пайызы өндірістік негізгі активтер, соның ішінде мал шаруашылығы, ал 33,5 пайызы өндірістік емес. Өндірістік негізгі активтердің 38,1 пайызы өнеркәсіп пен құрылыс саласына тиесілі; ауыл шаруашылығы - 16 пайыз; көлік пен байланыс - 9 пайыз; ішкі сауда мен қызмет көрсету - 3,4 пайыз. Инвестиция көлемі 4,624 млрд. тугрик, оның 97,9 пайызы мемлекеттік секторға, 2,1 пайызы кооперативтік секторға жұмсалды. Жетінші бесжылдық жоспар (1981-1985 жылдар) кезінде инвестициялардың 68,9 пайызы экономиканың өндірістік секторларына, ал 31,1 пайызы өндірістік емес секторларға жұмсалды. Осы кезеңде инвестициялардың 44,7 пайызын өнеркәсіп пен құрылыс алды; ауыл шаруашылығы - 13,9 пайыз; көлік және байланыс - 9,0 пайыз; ішкі сауда және қызмет көрсету - 1,3 пайыз. Сегізінші бесжылдық жоспарда (1986-1990) өндірілген ұлттық табысты 26 - 29 пайызға дейін ұлғайту және инвестицияны 24 - 26 пайызға дейін арттыру, оның 70 пайызы материалдық өндірісті дамытуға бағытталуы керек деп айтылды. 1980 жылдардың аяғында Моңғолия үш экономикалық аймаққа бөлінді. Халықтың 21 пайызы тұратын батыс аймақ (Баян Ольги, Ховд, Увс, Завхан және Гови Алтай аймақтары) негізінен ауыл шаруашылығымен айналысты. Батыс аймақта Моңғолияның мал шаруашылығының 32 пайызы, ал жүн мен ет өнімінің 30 пайызы өсірілетін. Жергілікті өнеркәсіп мал шаруашылығы өнімдерін, ағаш, минералдар мен құрылыс материалдарын өңдеумен айналысты. Көлік негізінен автокөлікпен жүретін. Орталық экономикалық аймақ (Архангай, Баянхонгор, Булган, Дархан Уул, Дорногови, Дунггови, Ховсгол, Омногови, Оверхангай, Селенге, Тов аймағы және Улан-Батор) басым өндіруші болды. Бұл аймақта Моңғолия халқының 70 пайызы (Дархан, Эрденет, Улан-Батор қалаларын қоса алғанда), оның аумағының 55 пайызы, егістік жерінің 75 пайызы, көмір кен орындарының 90 пайызы, мыс, молибден, темір кендері мен фосфат кен орындарының 100 пайызы орналасқан. Бұл аймақта жалпы өнеркәсіптік өнімнің 80 пайызы, жеңіл өнеркәсіп өндірісінің 90 пайызы, азық-түлік өндірісінің 80 пайызы, көмір өндірісінің 75 пайызы, мыс, молибден, темір кендері мен фосфат өндірудің 100 пайызы өндіріледі. Сондай-ақ, ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің 60 пайызы, сүт өндірісінің 60 пайызы, ет өндірісінің 50 пайызы, ал дәнді дақылдар, картоп және көкөніс өндірісінің 80 пайызы осы салаға тиесілі. Шығыс экономикалық аймақта (Дорнод, Хенти және Сухбатар аймақтары) Моңғолия халқының 9 пайызы, егістік жердің 20 пайызы, мал шаруашылығының 15 пайызы орналасқан. Бұл аймақ жалпы ет өндірісінің 15 пайызын, жүн өндірісінің 13 пайызын құрады. Ешбір жерді жаппай иемденбеген ірі мемлекеттік шаруашылықтардағы астық өнімдері аймақтың ауыл шаруашылығы өнімінің 90 пайызын құраған. Негізгі өнеркәсіптік орталық Чойбалсан болды, ол аймақтық жалпы өнеркәсіптік өнімнің 50 пайызын өндірді.

Экономикалық реформалар

1980 жылдардың аяғында Юмжаагин Цеденбалдың бұрынғы режимі мен совет перестройкасының ықпалының соңғы жылдарындағы экономикалық тұрақсыздыққа деген қанағатсыздық Монғолияны өзінің экономикалық реформалар бағдарламасын іске асыруға итермеледі. Бұл бағдарламаның бес мақсаты бар еді: дамуды жеделдету; ғылым мен технологияны өндіріске қолдану; басқару мен жоспарлау реформасы; кәсіпорындардың тәуелсіздігі; жеке, ұжымдық және қоғамдық мүдделердің теңгерімі. Жалпы дамуды жеделдету қалған төрт мақсатқа қол жеткізуден туындайды. Ғылыми зерттеулер экономикалық дамуға жақсы қызмет ету үшін қайта бағытталды, электроника, автоматтандыру, биотехнология және материалдарды жасау КОМЕК елдерімен зерттеулер мен ынтымақтастықтың басым салалары болды. Басқару мен жоспарлау реформасы 1986 жылы экономикамен айналысатын мемлекеттік органдардың бірнеше рет қайта ұйымдастырылуының бірінші кезеңімен басталды. Бұл өзгерістер мемлекеттік экономикалық ұйымдарды рационалды және тиімді етті; әкімшілік лауазымдардың санын 3000-ға қысқартты; және 1986 мен 1988 жылдар аралығында 20 миллион тугрикті құтқарды. Орталық жоспарлау органдарының рөлі Мемлекеттік жоспарлау және экономикалық комитеттің міндеттерін жалпы капитал инвестицияларының саясатын қадағалаумен шектеуге байланысты болды. Сонымен қатар бес жылдық және жылдық ұлттық экономикалық жоспарларда көрсетілген көрсеткіштер де төмендетілді. Мемлекеттік жоспарлау және экономикалық комитет емес, мемлекеттік комитеттер мен министрліктер машиналар мен жабдықтарды сатып алу туралы шешім қабылдады. Экономикалық басқаруды орталықсыздандыру аймақтық және қалалық әкімшіліктер мен кәсіпорындарға да таралады. Бұл органдарға құрылыс пен өндірісте үлкен дербестік берілді, сондай-ақ олар пайда мен шығын үшін қаржылық жауапкершілікке тартылды. Экономикалық шешім қабылдауды кәсіпорын деңгейіне беру бойынша күш-жігер 1986 жылы 100-ден астам кәсіпорынның қаржылық дербестікпен тәжірибеден өтуімен басталды (оған дейін мемлекет тарапынан кемшілікпен жұмыс істейтін кәсіпорындарға субсидиялар берілді). Кәсіпорындар өздерінің шығындары үшін жауап береді, сондай-ақ олар сату келісімшарттарын және экспорттық тапсырыстарды орындауға жауапты болды. 1988 жылдың желтоқсанында Халықтың Ұлы Хуралына ұсынылған мемлекеттік кәсіпорындар туралы заң жобасы барлық мемлекеттік кәсіпорындарға экономикалық мәселелерде үлкен тәуелсіздік беруді және жоспарлау мен нарықтық механизмдерді біріктіретін экономикаға әкелуді көздеді. Заң жобасының ережелеріне сәйкес, мемлекеттік кәсіпорындарға өздерінің жылдық және бесжылдық жоспарларын жасауға және ұзақ мерзімді квоталар негізінде салық төлеу үшін мемлекеттік және жергілікті билік органдарымен келіссөздер жүргізуге рұқсат етілді. Мемлекеттік кәсіпорындар мемлекеттік тапсырыстар мен пайдаланылмаған активтерді асып түсетін өнімді сату; ғылыми және техникалық мәселелерді шешу үшін өздерінің немесе қолданыстағы ғылыми ұйымдармен ынтымақтастық орнату; шығындар үшін қаржылық жауапкершілік алу және банк несиелерін өтеу; бағаларды өз бетінше белгілеу; кәсіпорынның кірістілігіне негізделген жалақы мөлшерлемелерін белгілеу; жеке тұлғалардан, ұжымдардан, мемлекеттік тарату ұйымдарынан және көтерме сауда кәсіпорындарынан материалдар мен тауарларды сатып алу; шетелдік экономикалық ұйымдармен тікелей байланыс орнату; өздерінің шетелдік валютасын басқару; және сыртқы сауда жүргізу. Заң жобасында кәсіпорындар екі топқа бөлінеді деп көрсетілген. Ұлттық кәсіпорындар министрліктердің, мемлекеттік комитеттердің және ведомстволардың жауапкершілігіне жатқызылады; жергілікті кәсіпорындарды аймақтық және қалалық әкімдіктердің атқарушы комитеттері немесе жергілікті хуралдардың мүшелері бақылайды. Мемлекеттік және жергілікті органдар кәсіпорындардың күнделікті шешім қабылдауына араласпауы керек еді, бірақ олар кәсіпорындардың заңға мойынсұнуын және қоғамның мүдделерін басуын қамтамасыз ету үшін жауапты болды. Кәсіпорындарға үш түрлі бірлестік құруға рұқсат берілді: өндірістік бірлестіктер, ғылыми өндірістік бірлестіктер және экономикалық істерді үйлестіру үшін кәсіпорын бірлестіктері. Соңында заң жобасында мемлекеттік кәсіпорындардың иесі мемлекет, ал еңбек ұжымы мемлекеттік кәсіпорынның заңды басқарушысы болып табылады деп айтылды. Еңбек ұжымы еңбек ұжымы кеңесін сайлауға тиіс еді, ол кәсіпорынның директорыны...