Кіріспе

Италиядағы Веронаның тарихындағы оқиғалар.

Римге дейінгі Верона

Веронаның шығу тегі белгісіз. Кейбір теорияларға сәйкес бұл қала Евгенийлер қаласы болған, олар қаланы шамамен б.з.д. Басқа ғалымдар оның негізін аймақтағы Аруснаттармен байланыстырады, бұл шығу тегі белгісіз халық, мүмкін этрусктерге жабысқан: есімі этруск тілінде "өзендегі Венеция қаласы" дегенді білдірсе керек. Плиний Зейнеткер Веронаның негізін Раетиандарға аударды. Верона мен Ежелгі Рим арасындағы қарым-қатынас әдетте достық немесе одақтастыққа негізделген. Б.з.б. 1 ғасырда қала тұрғындары римдіктермен бірге тевтондықтар мен кимбрилік басқыншыларға қарсы соғысты. Қаланың маңызы аймақтағы Адидже өзенінде орналасқан негізгі фордқа ие болудан туындады.

Римдік Верона

Верона 89 жылы Рим колониясына айналды, 59 жылы франшиза алды және 49 жылы муниципалитетке айналды. Бұрынғы фордты екі көпір алмастырды, олардың бірі, Постумий көпірі, сонымен қатар акведук ретінде қызмет етті, сондай-ақ Театрда теңіз шайқастарын орнату үшін бөгет болды. Қаланың қазіргі Пьяцца делле Эрбе мен қабырғалардан тыс жердегі әйгілі Аренадан алыс емес жерде форум да болды. Оның стратегиялық маңызы төрт негізгі жолдың қиылысында орналасқан: Туриннен Аквилеяға дейінгі Галлика жолы; Моденадан Германияға дейінгі Клаудия Августа жолы; Лигуриядан Илирияға дейінгі Постумия жолы; және қаланы Остиглиямен байланыстыратын Викум Вероненсис. Солтүстік Италиядағы жетекші орнынан Verona жиі азаматтық римдік соғыстарға қатысқан. Бұл жерде соғысқан атақты тұлғалар: Веспасиан мен Вителлий (69 ж.), Араб Филипп пен Деций (249); Карин мен Сабин Юлиан (283); 312 жылы ұзақ қоршаудан кейін осы жерде Рурикий Помпеянды жеңген Ұлы Константин. Қала императорлардың жиі тұратын жері болды. 265 жылы император Галлиен қауіпсіздікті жақсарту үшін қабырғаларды кеңейтіп, Аренаны қосты. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырларында Верона христиан дінін кішігірім түрде қабылдады; кейде оның азаматтарының сенімдері Арий немесе Фотин сияқты әдет-ғұрыпқа жат теориялармен тығыз байланысты. Епископ Сент-Зенонның тұсында православие ілімі түпкілікті орнатылды. (Veronaның шіркеу тарихы)

Ерте орта ғасырлар

403 жылы вестготтар патшасы Аларик I Далмациядан Солтүстік Италияға басып кірді. Ол Веронаға қоныс аударғаннан кейін, римдік генерал Стилихоннан жеңілді. 452 жылы Гунн конфедерациясының басшысы Аттиланы бірнеше апаттан кейін Веронадан алыс емес жерде Рим папасы Лео I бастаған императорлық елшілік тоқтатты. 476 жылы Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Верона Одоакрдың бекіністерінің бірі болды, оның үкіметі қалада нығайып қалған. Веронада Одоакр Шығыс императорының өзіне қарсы жіберген Теодорих Ұлы бастаған Остготтар әскеріне қарсы соңғы күресін жүргізді. 489 жылы Веронаны алумен Италияның готикалық үстемдігі басталды; Теодорих өзінің сарайларының бірін қалада салдырды: екіншісі Равеннада болды. Герман аңыздарында Веронаның аты Теодорикпен, неміс тілінде Дитрих фон Бернмен байланысты. Қала готтар соғысы кезінде готтардың қолында болды, 541 жылы бір күнді қоспағанда, әрмен офицері кірді. Готтар қалаға иелікті қайта ала алды, себебі Византия генералдарының арасында олжаға қатысты келіспеушіліктер туындады. 552 жылы Византиялық генерал Валериан кіреберіс алуға тырысты, бірақ готтардың толық құлдырауы ғана қаланың берілуіне әкелді. 569 жылы Ломбардтардың патшасы Альбоин оны басып алды. Осылайша, Верона оның патшалығының екінші маңызды қаласы болды. Албоин 572 жылы Веронада өз әйелімен өлтірілді. Онда көбінесе Тревизо герцогтары тұратын. 774 жылы Веронада Дезидерийдің ұлы Адалгис Ломбард патшалығын жойған Карл І-ге қарсы соңғы рет шабуыл жасады. Ол кезде Верона Италия патшаларының тұрақты резиденциясы болды. Қаланың үкіметі Сан-Бонифацио графтарының түп атасы граф Милоның отбасында тұқым қуалайтын болды. 880 жылдан 951 жылға дейін екі Беренгари сонда тұрған: Беренгар II қаланы Фриули маршын алмастырған шекаралық марштың орнына қойды. Әр түрлі уақытта Верона маршы Каринтия герцогтігінің бақылауында болды, ал басқа уақытта жоқ. 951 жылдан 975 жылға дейін Каринтия мен Верона Бавария герцогтігінің бақылауында болды. 983 жылы корольдік сайлау Веронада өтті.

Жоғарғы орта ғасырлар

Ортағасырлық Веронада 48 мұнара басым болды. Бургерлік отбасылардың байлығы арта түсуі графтардың билігін басып қалды, ал 1135 жылы Верона еркін коммуна ретінде ұйымдастырылды. Сан-Бонифацио енді ең көп дегенде қала подставының қызметін атқара алады. 1164 жылы Верона Виченца, Падуа және Тревизомен бірігіп, Веронез лигасын құрды, ол 1167 жылы император Фредерик I Барбароссаға қарсы күресу үшін Ломбард лигасымен біріктірілді. 1176 жылы Легнано шайқасында жеңіске жетіп, 1177 жылы Венеция келісімшартына қол қойылды, содан кейін 1183 жылы Констанс бейбітшілігі жасалды. Алайда бұл жағдай Веронада гвельфтер мен гибеллиндердің таралымына себепші болды. 1221 жылы атақты гвельф Рамбертино Бувалелли подestà болып сайланды, бірақ бірнеше айдан кейін қайтыс болды. 1226 жылы Эзелино III да Романо podestà болып сайланғанда, ол бұл лауазымды тұрақты иелікке айналдыра алды, ал 1257 жылы ол Верона жазығында (Campi di Verona) 11 000 падуандықты өлтірді. Оның өліміне байланысты Ұлы Кеңес podestà ретінде Мастино І делла Скаланы сайлады, ол "синьорияны" отбасылық иелікке айналдырды, бірақ бургерлерге үкіметте үлес қалдырды. 1262 жылы podestà қайта сайланбағандықтан, ол төңкеріс жасады және коммуналдық әскерлерге қолбасшылықпен capitano del popolo деп аталды. Оның отбасының Верона мен материктік Венетодағы билігі 125 жыл бойы жалғасады және Скалигерлер ретінде белгілі болады. Ішкі келіспеушіліктер арқылы Мастино подстасты бекіту функциясы берілген жаңа кеңсе құруға қол жеткізді. 1277 жылы Мастино делло Скала абыройлылардың тобынан қаза тапты. Мастиноның ұлы Альбертоның капитоно (1277-1302) ретінде билік етуі Эсте үйі қолдаған Сан-Бонифацио графтарына қарсы үздіксіз соғыс болды. Оның ұлдары Бартоломео, Альбоино және Кангранде I, тек соңғысы үкіметте (1308) бөлісті; ол ұлы болды, жауынгер, ханзада және өнердің қамқоршысы; ол Данте, Петрарка және Джиоттаны қорғады. Соғыс немесе келісім арқылы ол Падуа (1328), Тревизо (1308) және Виченца қалаларын өз бақылауына алды. Канграндеден кейін Альбоиноның ұлдары Мастино II (1329-51) және Альберто II болды. Мастино 1332 жылы Брешияны жаулап алып, өзінің билігін Подан да асырып, ағасының саясатын жалғастырды. Ол Парма (1335) және Лукканы (1339) сатып алды. Ол Францияның патшасынан кейін өз заманының ең бай ханзадасы болды. Бірақ оған қарсы 1337 жылы Флоренция, Венеция, Висконти, Эсте және Гонзагалар күшті одақ құрды. Үш жылдық соғыстан кейін Скалигер иеліктері Верона мен Виченцаға қысқарды. Оның ұлы Кангранд II (1351 - 1359) қатыгез, азғын және күдікті төреші болды; өзінің қарамағындағыларға сенбей, өзін Бранденбург жалдамалыларымен қоршады. Оны ағасы Кансиньорио (13591375) өлтірді, ол қаланы сарайлармен әшекейлеп, оған су құбырлары мен көпірлерді қамтамасыз етті және мемлекеттік қазынаны құрды. Ол өзінің тағы бір інісі Паоло Альбиноны да өлтірді. Братқа қарсы қылмыс отбасылық дәстүрге айналған сияқты, өйткені Антонио (1375-1387), Кансиньорионың туған ағасы, оның бауыры Бартоломеоны өлтірді, осылайша Миланның Джан Галеаццо Висконти оған қарсы соғыс ашқан кезде оны тастап кеткен адамдардың ашуын туғызды. Барлық ресурстарын сарптап, Кастагнаро шайқасында жеңілгеннен кейін ол түн ортасында (19 қазан 1387 ж.) Веронадан қашып кетті, осылайша Скалигер билігіне тоқтам жасады, бірақ ол өзінің ескерткіштерінде сақталып қалды. Антонионың ұлы Кан Франческо Веронаны (1390 ж.) қайтаруға тырысты. 1402 жылдан бастап Веронаны Падуаның Каррарезилері басқарды. Гульельмо (1404), Кангранд II-нің табиғи ұлы, оларды халықтың қолдауымен қуып шығарды, бірақ он күннен кейін қайтыс болды. Сондықтан Верона Венецияға (1405) мойынсұнды. Скалигеридің соңғы өкілдері император сарайында өмір сүрді және халық көтерілістерінің көмегімен Веронаны қайтадан қалпына келтіруге бірнеше рет тырысты.

Қайта өрлеу дәуірі

1490 жылдан 1516 жылға дейін қала император Максимилиан І билігінде болды, ол оны Солтүстік Италиядағы қайта құрылған неміс патшалығының астанасы етуді мақсат етті. Сол кезеңде Верона 13000 тұрғынын өлтірген обадан (1511-1512) зардап шекті. Брюссель келісім-шарты (1516 жылдың желтоқсаны) бойынша Максимилиан қаланы өзінің немересі Испания королі Карл V-ге берді, ол оны өз кезегінде Францияға берді. Соңғысы ақырында оны Венецияға қайтарып берді, ол Беронаны өздерінің негізгі бекінісі етіп, оның гарнизонынан бастап әскерлерінің жартысын қосады. Бейбітшілік Веронаның экономикалық, мәдени және көркемдік өркендеу кезеңіне әкелді. Қала көптеген сарайлар, шіркеулер мен монастырлармен әшекейленген, олардың көпшілігін сәулетші Микеле Санмичели жасаған. 1626 жылы халықтың саны 55 000-ға дейін өсті, бірақ 1630 жылы тағы бір оба оны тағы 20 000-ға дейін қысқартты.

18 ғасыр

1776 жылы "Веронездік қоңырау өнері" деп аталатын қоңырау салу әдісі жасалды. 1797 жылы Верона Наполеонның қолына түсті, бірақ Пасха дүйсенбісінде - Веронездік Пасхада - халық көтеріліп, француздарды қуып шықты. Сол кезде Наполеон Венеция Республикасына соққы берді. 1797 жылы 12 қазанда Наполеон Кампо-Формио келісімін жасасқанда Верона Австрияның аумағына айналды. Австриялықтар қаланы 1798 жылы 18 қаңтарда басып алды.

19 ғасыр

1805 жылы Пресбург келісім-шарты бойынша Верона Австриядан алынып, Наполеонның Италия Корольдігінің құрамына кірді, бірақ 1814 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін Австрияға қайтарылды, ол Австрияның Ломбардия-Венеция Корольдігінің құрамына кірді. 1866 жылы Кенигграц шайқасынан кейін австриялықтар Венециядағы ең мықты бекінісі Веронаны эвакуациялады. Осылайша Верона Италия Корольдігінің құрамына кірді. 1882 жылы қалада үлкен су тасқыны болды, бұл Адидже өзенінің бойындағы бөгеттердің салынуына әкелді, бұл ежелгі қаланың бет-бейнесін өзгертіп, диірмендер мен өзендегі қону орындарын алып кетті.

20 ғасыр

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Верона Солтүстік-шығыс Италиядағы ең көп бомбаланған қалалардың бірі болды, себебі оның стратегиялық маршалдық ауласы (ең көп шабуылдар нысанасы) және Италия Социалдық Республикасының министрліктерінің болуы. Ең ауыр рейдтер 28 қаңтарда, 8 ақпанда, 28 наурызда, 6 шілдеде және 11 қазанда 1944 жылы және 4 және 11 қаңтарда, 23 ақпанда және 6 сәуірде 1945 жылы болды. Ең көп зардап шеккен өнеркәсіптік аудандар мен темір жолға жақын аудандар болды, бірақ тіпті қаланың орталығы да елеулі зардап шекті. Соғыс аяқталғанға дейін 7000-ға жуық ғимарат, яғни қаланың 44% -ы қираған немесе бүлінген; азаматтық құрбандар саны 700-ге жетті. 1945 жылы сәуірде қашып бара жатқан немістер барлық көпірлерді қиратты. Верона соғыс кезінде партизан соғысына қолдау көрсеткені үшін әскери ерлік үшін алтын медальмен марапатталды.