Лузитания – ежелгі Рим провинциясы, Португалияның оңтүстігі мен Испанияның батысын қамтыған. Римдіктер бұл аймақты Лузитан тайпасының құрметіне атаған. Тарих, археология.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рим провинциясы Испанияда (б.з.д. 27 – шамамен 410 ж.)
Roman province in Hispania (27 BC – c. 410 AD)
Лузитания (,/l//uː//s//ɪ/'/t//eɪ//n//i//ə/; ) – ежелгі Иберия Рим провинциясы, қазіргі Португалияның көп бөлігін (Дуру өзенінің оңтүстігін) және Батыс Испанияның үлкен бөлігін (қазіргі Экстремадура және Саламанка провинциясы) қамтиды. Римдіктер бұл аймақты осы жерді мекендеген индоевропалық тайпа – лузитаниялықтардың құрметіне атаған. Астанасы Эмерита-Аугуста бастапқыда Рим Республикасының Хиспания Ультериор провинциясының бір бөлігі болды, бірақ Рим империясы кезінде жеке провинцияға айналды. Римдіктер б.з.д. 2 ғасырда осы аумаққа келгеннен кейін, б.з.д. 155 және 139 жылдар аралығында лузитаниялық тайпалармен соғыс болды, содан кейін б.з.д. 27 жылы Рим провинциясы құрылды. Қазіргі уақытта Лузитания провинциясының астанасы қазіргі Испанияның Мерида қаласында орналасқан болса да, көбінесе Португалиямен теңестіріледі.
Lusitania (,/l//uː//s//ɪ/'/t//eɪ//n//i//ə/; ) was an ancient Iberian Roman province encompassing most of modern day Portugal (south of the Douro River) and a large portion of western Spain (the present Extremadura and Province of Salamanca). Romans named the region after the Lusitanians, an Indo European tribe inhabiting the lands. The capital Emerita Augusta was initially part of the Roman Republic province of Hispania Ulterior before becoming a province of its own during the Roman Empire. After Romans arrived in the territory during the 2nd century BC, a war with Lusitanian tribes ensued between 155 and 139 BC, with the Roman province eventually established in 27 BC. In modern parlance, Lusitania is often synonymous with Portugal, despite the province's capital being located in modern Mérida, Spain.
Атаудың шығу тегі
Лузитанияның атауының этимологиясы (Рим провинциясына осы атауды берген халық) әлі күнге дейін нақты белгілі емес. Халықтық этимология бұл есімді римдік жартылай құдай Люзуспен байланыстырды, ал кейбір ерте заманғы ғалымдар Лус сөзінің кельттік Лугустың бір түрі екенін, содан кейін басқа (көрсетілмеген) *тан түбірі қосылғанын, ол "тайпа" дегенді білдіреді деп болжады. Тағы басқалары атауды Авиенийдің "Ора Маритима" (4 ғасыр) еңбегінде айтылған ежелгі халық – Луцистерден, сондай-ақ иран тіліндегі "стан" сөзінен (тан), немесе "аймақ" деген мағына беретін "тайн" сөзінен шығарды, бұл сөз бұрын аймақтың князі немесе билеушісін білдірген. Ежелгі римдіктер, мысалы, Плиний Үлкен ("Табиғи тарих", 3.5) және Варро (б.з.д. 116 – 27, Плинийдің сілтемесі) Лузитания атауының римдік тегі бар деп болжады, себебі Плиний былай дейді: "lusum enim Liberi Patris aut lyssam cum eo bacchantium nomen dedisse Lusitaniae et Pana praefectum eius universae" [Лузитания өз атын Бахусқа байланысты Лусустан және оның бакханттарының Лиссасынан алған, ал Пан – оның билеушісі]. Lusus әдетте "ойын" немесе "қызық" деп аударылады, ал lyssa грек тілінен алынған λυσσα, "сарқырама" немесе "ашу", кейде Ашу бейнеленген; кейінгі ақындар үшін Lusus және Lyssa Бахустың денелі серіктері (тіпті балалары) болды. Луис де Камоестің "Ос Лусиадас" (1572) эпопеясында Лусус Лузитанияның негізін қалаушы ретінде бейнеленген, бұл идеялар қазіргі этимологиямен ешқандай байланысы жоқ. География саласындағы еңбегінде классикалық географ Страбон (шамамен б.з.д. 24 жылы қайтыс болған) "лузитан" атауының қолданылуында өзгерістер болғанын айтады. Ол бір кезде Дуро өзенінің солтүстігінде тұрған және "лузитандықтар" деп аталған, бірақ оның заманында "каллакандықтар" деп аталған топты атап көрсетеді.
The etymology of the name of the Lusitani (who gave the Roman province its name) remains unclear. Popular etymology connected the name to a supposed Roman demigod Lusus, whereas some early modern scholars suggested that Lus was a form of the Celtic Lugus followed by another (unattested) root *tan , supposed to mean "tribe", while others derived the name from Lucis, an ancient people mentioned in Avienius' Ora Maritima (4th century AD) and from tan ( stan in Iranian), or from tain, meaning "a region" or implying "a country of waters", a root word that formerly meant a prince or sovereign governor of a region. Ancient Romans, such as Pliny the Elder (Natural History, 3.5) and Varro (116 – 27 BC, cited by Pliny), speculated that the name Lusitania had Roman origins, as when Pliny says "lusum enim Liberi Patris aut lyssam cum eo bacchantium nomen dedisse Lusitaniae et Pana praefectum eius universae" [Lusitania takes its name from the Lusus associated with Bacchus and the Lyssa of his Bacchantes, and Pan is its governor]. Lusus is usually translated as "game" or "play", while lyssa is a borrowing from the Greek λυσσα, "frenzy" or "rage", and sometimes Rage personified; for later poets, Lusus and Lyssa become flesh and blood companions (even children) of Bacchus. Luís de Camões' epic Os Lusíadas (1572), which portrays Lusus as the founder of Lusitania, extends these ideas, which have no connection with modern etymology. In his work, Geography, the classical geographer Strabo (died ca. 24 AD) suggests a change had occurred in the use of the name "Lusitanian". He mentions a group who had once been called "Lusitanians" living north of the Douro river but were called in his day "Callacans".
Лузитаниялықтар
Лузитаниялықтар б.з.д. 6 ғасырында осы аймақта қоныстанды, бірақ олардың этногенезі туралы тарихшылар мен археологтар әлі де келісе алмай отыр. Кейбір қазіргі заманғы авторлар оларды мәдени тұрғыдан кельттікке айналған, ал мүмкін, аралас некелер арқылы да кельттікке айналған жергілікті халық деп санайды. Лузитаниялықтар алғаш рет Ливийдің еңбектерінде еске алынады, ол оларды б.з.д. 218 жылы Карфагендіктер үшін күрескен халық ретінде сипаттайды; б.з.д. 194 жылы Римге қарсы күрескендері хабарланады, кейде Кельтиберлік тайпаларымен одақтас болған. Б.з.д. 179 жылы претор Луций Постумий Альбин Лузитаниялықтарға қарсы жеңісін тойлады, бірақ б.з.д. 155 жылы Пуник (Πουνίκου, мүмкін карфагендік) және кейін Цезарь (Καίσαρος) бұйрығымен Лузитаниялықтар Гибралтарға жетті. Сол жерде олар претор Луций Муммийден жеңіліске ұшырады. Б.з.д. 152 жылдан бастап Рим Республикасы Испаниядағы соғыстарға әскер жинауда қиындықтарға тап болды, бұл соғыстардың аса қатыгездігімен ерекшеленді. Б.з.д. 150 жылы Сервий Сулпиций Галба жалған келісімге келді. Лузитаниялықтар осы жаңа одақты тойлап жатқанда, ол оларды жаппай қырды, ал аман қалғандарын құл ретінде сатты; бұл Римге және олардың жергілікті одақтастарына қарсы сәтті партизандық науқан жүргізген Вириатус басшылығымен жаңа көтеріліске әкелді. Вириатус көптеген әрекеттерден кейін б.з.д. 139 жылы римдіктердің төлеген сатқындарының қолынан қаза болды. Екі жыл өткен соң, б.з.д. 137 жылы Децимус Юний Брут Каллаик Лузитаниялықтарға қарсы табысты жорыққа шықты, солтүстікке дейін Миньо өзеніне жетті. Римдіктер проконсул Децимус Юний Брут Каллаик және Гай Марий (б.з.д. 113 жылы сайланған) басшылығымен тағы да жеңіске жетті, бірақ Лузитаниялықтар ұзақ партизандық соғыс арқылы қарсылық көрсетуді жалғастырды; кейіннен олар Серторийдің (ренегат римдік генерал) әскерлеріне қосылды (шамамен б.з.д. 80 жылы), ал Юлий Цезарь б.з.д. 61-60 жылдары оларға қарсы сәтті науқан жүргізді, бірақ олар Августтың билігіне дейін (шамамен б.з.д. 28–24 жылдары) толық жеңіліске ұшыраған жоқ.
The Lusitani established themselves in the region in the 6th century BC, but historians and archeologists are still undecided about their ethnogenesis. Some modern authors consider them to be an indigenous people who were Celticized culturally and possibly also through intermarriage. The Lusitani are mentioned for the first time in Livy who describes them as fighting for the Carthaginians in 218 BCE; they are reported as fighting against Rome in 194 BC, sometimes allied with Celtiberian tribes. In 179 BC, the praetor Lucius Postumius Albinus celebrated a triumph over the Lusitani, but in 155 BC, on the command of Punicus (Πουνίκου, perhaps a Carthaginian) first and Caesarus (Καίσαρος) after, the Lusitani reached Gibraltar. Here they were defeated by the praetor Lucius Mummius. From 152 BC onwards, the Roman Republic had difficulties in recruiting soldiers for the wars in Hispania, deemed particularly brutal. In 150 BC, Servius Sulpicius Galba organised a false armistice. While the Lusitani celebrated this new alliance, he massacred them, selling the survivors as slaves; this caused a new rebellion led by Viriathus, who was after many attempts killed by traitors paid by the Romans in 139 BC, after having led a successful guerrilla campaign against Rome and their local allies. Two years after, in 137 BC Decimus Junius Brutus Callaicus led a successful campaign against the Lusitani, reaching as far north as the Minho river. Romans scored other victories with proconsul Decimus Junius Brutus Callaicus and Gaius Marius (elected in 113 BC), but still the Lusitani resisted with a long guerilla war; they later joined Sertorius' (a renegade Roman General) troops (around 80 BC) and Julius Caesar conducted a successful campaign against them in 61 60 BC, but they were not finally defeated until the reign of Augustus (around 28–24 BC).
Август тұсында
Лузитаниямен (және Астурия мен Галлекиямен) Рим Иберия түбегін толық жаулап алды, содан кейін Август (б.з.д. 25–20 немесе б.з.д. 16–13) оны бөліп берді. Emerita Augusta (Мерида, Испания), Pax Iulia (Бежа), Scalabis (Сантарем), Norba Caesarina (Касерес) және Metellinum (Медельин) қалалары құрылды. Felicitas Iulia Olisipo (Лиссабон, Рим құқығындағы муниципалитет) және тағы үш қала ескі латын мәртебесіне ие болды: Ebora (Эвора), Myrtilis Iulia (Мертола) және Salacia (Алькасер-ду-Сал). Қалған отыз жеті қала stipendiarii класына жатты, олардың ішінде Aeminium (Коимбра), Balsa (Тавира) немесе Mirobriga (Сантьяго-ду-Касем) болды. Басқа қалаларға Ossonoba (Фаро), Cetobriga (Сетубал), Collippo (Лейрия) немесе Arabriga (Аленкер) кіреді.
With Lusitania (and Asturia and Gallaecia), Rome had completed the conquest of the Iberian peninsula, which was then divided by Augustus (25–20 BC or 16 13 BC Emerita Augusta (Mérida, Spain), Pax Iulia (Beja), Scalabis (Santarém), Norba Caesarina (Cáceres) and Metellinum (Medellín). Felicitas Iulia Olisipo (Lisbon, which was a Roman law municipality) and three other towns had the old Latin status: Ebora (Évora), Myrtilis Iulia (Mértola) and Salacia (Alcácer do Sal). The other thirty seven were of stipendiarii class, among which Aeminium (Coimbra), Balsa (Tavira), or Mirobriga (Santiago do Cacém). Other cities include Ossonoba (Faro), Cetobriga (Setúbal), Collippo (Leiria) or Arabriga (Alenquer).
Диоклетианның тұсында
Диоклетиан тұсында Лузитания өзінің шекараларын сақтап, алдымен презис, кейін консуляр басқаруында болды.
Under Diocletian, Lusitania kept its borders and was ruled by a praeses, later by a consularis.
Рим епархиясы
Ақырында, 298 жылы Лузитания басқа провинциялармен бірігіп, Diocesis Hispaniarum ("Испаниялар диоцезі") құрады.
Finally, in 298 AD, Lusitania was united with the other provinces to form the Diocesis Hispaniarum ("Diocese of the Hispanias").
Б. з. б. бірінші ғасыр
Квинт Акутий Файенан, Августтың пропреторлық легаты, б.з.б. 19 – б.з.б. 1 жыл. Квинт Артикулей Регул, б.з.б. 2 – 14 жыл.
Quintus Acutius Faienanus, legatus Augusti pro praetore, 19 1 BC. Quintus Articuleius Regulus, 2 BC AD 14.