Римнің құрылу тарихы: археологиялық деректер мен мифтер

Кіріспе

Римнің пайда болуы туралы археологиялық дәлелдер мен мифтер

Римнің құрылуы – бұл тарихқа дейінгі оқиға немесе процесс, кейін римдік тарихшылар мен ақындар оны кеңінен көркейтті. Археологиялық деректерге сәйкес, Рим соңғы қола дәуірі немесе ерте темір дәуірінде бірнеше төбедегі ауылдардың біртіндеп бірігуінен пайда болды. Италия түбегіндегі тарихи алдындағы қоныстану 48 000 жыл бұрын болған, ал Рим аумағы шамамен б.з.д. 1600 жылы қоныстандырылды. Капитолий төбесіндегі кейбір мәліметтер б.з.д. 1700 жылға дейін сона шақта болуы мүмкін, ал кейіннен Рим форумы орналасқан жақын маңдағы аңғарда кем дегенде б.з.д. 1000 жылға дейін дамыған некрополь болған. Б.з.д. 8 ғасырдың соңында төбедегі елді мекендердің бірігуіне ежелгі Грециядан пайда болған қала-мемлекеттердің қалыптасу тенденциясы әсер еткен болуы мүмкін. Рим мифологиясы бойынша, олардың қаласын соғыс құдайы Марстың ұлы Ромул мен Альба-Лонганың құлаған ханшайымы, Троялық Энейдің ұрпағы Рея Сильвия құрған. Тибр өзеніне тасталған Ромул мен оның егіз бауыры Ремусты қасқыр сүттен тамақтандырып өсірген, кейін оларды қойшы Фаустул тәрбиелеген. Олар узурпатор үлкен ағасы Амулиустен кек алып, Альба Лонганы әкесі Нумиторға қайтарған. Содан кейін бауырлар жаңа қала құруға бел буды, бірақ кейбір мәселелер бойынша дауласып, нәтижесінде Ремус қаза тауып, Рим Палатин төбесінде құрылды. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар қаланың бір ғана негізін қалаушы немесе құрылу оқиғасы болды дегенге күмән келтіреді, сондай-ақ ертедегі Римді Альба немесе Троямен байланыстыратын материалдық дәлелдер табылған жоқ. Сондай-ақ, қазіргі заманғы тарихшылар Альба-Лонгадағы Эней әулеті туралы болжамдарды да қияли деп санайды. Аталған аңыз Рим дәуірінде де жиі талқыланып, тойланды. 21 сәуірдегі Парилия фестивалі Республиканың соңғы кезеңінде қаланың құрылуының жылдығын еске алу ретінде қарастырылды, ал мереке бұл қыры империя тұсында маңызға ие болып, 121 жылы толыққанды Ромеяға айналды. Ежелгі тарихшылар қаланың негізі қаланған күнді әртүрлі есептеген, бірақ ресми түрде бекітілген екі дата – Варронның хронологиясы бойынша б.з.д. 753 жыл (Клавдийдің зайырлы ойындары мен Адрианның Ромеясында қолданылған) және б.з.д. 752 жыл (Fasti және Антонин Пий мен Филипп I-нің зайырлы ойындарында қолданылған). Варронның есептеулеріндегі белгілі қателіктерге қарамастан, осы б.з.д. 753 жылғы дата AUC күнтізбесінің қазіргі заманғы есептеулерінің негізін құрайды.

The founding of Rome was a prehistoric event or process later greatly embellished by Roman historians and poets. Archaeological evidence indicates that Rome developed from the gradual union of several hilltop villages during the Final Bronze Age or early Iron Age. Prehistoric habitation of the Italian Peninsula occurred by 48,000 years ago, with the area of Rome being settled by around 1600 BC. Some evidence on the Capitoline Hill possibly dates as early as c. 1700 BC and the nearby valley that later housed the Roman Forum had a developed necropolis by at least 1000BC. The combination of the hilltop settlements into a single polity by the later 8th centuryBC was probably influenced by the trend for city state formation emerging from ancient Greece. Roman myth held that their city was founded by Romulus, son of the war god Mars and the Vestal virgin Rhea Silvia, fallen princess of Alba Longa and descendant of Aeneas of Troy. Exposed on the Tiber river, Romulus and his twin Remus were suckled by a she wolf at the Lupercal before being raised by the shepherd Faustulus, taking revenge on their usurping great uncle Amulius, and restoring Alba Longa to their grandfather Numitor. The brothers then decided to establish a new town but quarrelled over some details, ending with Remus's murder and the establishment of Rome on the Palatine Hill. Most modern historians doubt the existence of a single founder or founding event for the city, and no material evidence has been found connecting early Rome to Alba or Troy. Most modern historians also dismiss the putative Aeneid dynasty at Alba Longa as fiction. The legendary account was still much discussed and celebrated in Roman times. The Parilia Festival on 21 April was considered to commemorate the anniversary of the city's founding during the late Republic and that aspect of the holiday grew in importance under the Empire until it was fully transformed into the Romaea in AD121. The year of the supposed founding was variously computed by ancient historians, but the two dates seeming to be officially sanctioned were the Varronian chronology's 753 BC (used by Claudius's Secular Games and Hadrian's Romaea) and the adjacent year of 752 BC (used by the Fasti and the Secular Games of Antoninus Pius and Philip I). Despite known errors in Varro's calculations, it is the 753BC date that continues to form the basis for most modern calculations of the AUC calendar era.

Археологиялық дерек

Қазіргі Рим аумағында кем дегенде 5000 жыл бұрын адамдар қоныстанғандығын археологиялық дәлелдер көрсетіп тұр, бірақ одан әлдеқайда жас қалдықтардың қалың қабаты палеолит және неолит дәуіріне жататын ескерткіштерді жасырады. Б.з.д. 15 ғасырға дейін Лавиний және Ардеа маңындағы жағалау сияқты аймақтың жалпы бөлігінде қоныстану іздері табылды. Латиал мәдениеті пайда болғанға дейін бұл аумақта Апеннин және прото-Вилланова мәдениеттері болған.

Қола дәуірі

Археологиялық деректерге сүйенсек, Рим ұзақ мерзімде дамыған, бірақ қола дәуірінің ортасында қоныстанғандығы анық. Алмалы-қарғалы үлгілер қола дәуіріндегі Римнің жер бедері қазіргідей болмағанын көрсетті. Авентин төбесінің солтүстігіндегі Форум Боарий аймағы маусымдық құрғақ жазық болған, ол сол кездегі теңіз кемелері үшін қауіпсіз ішкі портты, жылқы мен мал суаруға кең жайды, тіпті Тибр аралы әлі қалыптаспаған жағдайда да, Тибрдің қалың емес және ақырын ағатын суы арқылы өткел қамтамасыз еткен. Бұл Этрурия мен Кампания арасындағы өзеннің маңызды өткелдерінің бірі болатын. Осы тиімді, бірақ қорғансыз орналасқан жерге Капитолий жақын орналасқан, ол сол кезде Тибрдің шығыс жағалауынан тік көтеріліп, қорғануға және өзен бойындағы, сондай-ақ сағасындағы тұз өндірісін бақылауға ыңғайлы цитадельді ұсынған. Басқа төбелер мен олардың арасындағы батпақтар да қоныстану үшін қолайлы қорғаныс орындары болған. Сәйкесінше, Форум Боарийде қола дәуірінің ортасынан бастап тыңайтқыштар мен ежелгі керамика сынықтарының көптеген қалдықтары табылды. Қазіргі кездегі мәліметтер б.з.д. 1700-1350 жылдар аралығында Капитолийде, ал 1350-1120 жылдар аралығында кейіннен Рим форумы болған көршілес аңғарда үш жеке қола дәуірі қонысы болғанын көрсетеді. Б.з.д. 13 ғасырға жататын кейбір құрылыстар Капитолийдің беткейін басқару үшін оның террасаланғанын көрсетеді. Соңғы қола дәуірінде, шамамен б.з.д. 1200-975 жылдар аралығындағы мәліметтер Капитолий, Форум және іргелес Палатиннің қоныстанғанын нақты көрсетеді. Қазіргі Капитолий мұражайларының жанындағы қазбалар бекіністер салынғанын көрсетеді, ал кейбір ғалымдар басқа төбелерде де, әсіресе Яникулум, Квириналь және Авентинде қоныстар болған деген болжам жасады. Қазіргі уақытта Капитолий ең ерте қоныстанған жер болып көрінеді, бірақ басқа төбелердегі қоныстар тәуелсіз болған ба, Капитолий қонысының бөлімшелері болған ба, әлде бұрынғы жеке ауылдар бірігіп, біртұтас мемлекет құрған ба, бұл мәселе әлі де даулы. Б.з.д. 1000 жылға қарай Форумда кремациялық қабірлерге арналған некрополь пайда болды. Ерте темір дәуірінде, шамамен б.з.д. 900 жылға қарай, қабірлер жерге көміле бастады. 9 ғасырға қарай Эскилин, Квириналь және Виминаль төбелерінде де басқа зираттар пайда болды, онда керамикалық ыдыстар, импортталған грек тауарлары, фибулалар және қола бұйымдары табылды. Палатиндегі тұрғын үйлердің қалдықтары б.з.д. 9 немесе 8 ғасырларға жатады, б.з.д. 8 ғасырдың басы мен ортасында даму қарқыны арта түсті.

Archaeological evidence suggests that Rome developed over a long period, but it was definitely occupied by the middle of the Bronze Age. Core samples have shown that the terrain of Bronze Age Rome differed greatly from what is present now. The area of the Forum Boarium north of the Aventine Hill was a seasonally dry plain that simultaneously provided a safe inland port for the era's seafaring ships, a wide area for watering horses and cattle, and a safe ford of the Tiber with shallow and slow flowing water even if Tiber Island had not yet formed, one of the river's major fords between Etruria and Campania. This advantageous but exposed location was closely flanked by the Capitoline, which at that time rose sharply from the more easterly bank of the Tiber and provided a ready citadel for defense and for control of the salt production along the river and at its mouth. The other hills and the marshes between them provided similarly defensible points for settlement. Accordingly, thick deposits of manure and ancient pottery shards have been discovered in the Forum Boarium from the middle of the Bronze Age. Current evidence suggests that there were three separate bronze using settlements on the Capitoline during the period 1700–1350 BC and in the neighboring valley that later became the Roman Forum from 1350–1120 BC. Some 13th centuryBC structures indicate that the Capitoline was already being terraced to manage its slope. Evidence in the Final Bronze Age around 1200–975 BC is clearer, showing occupation of the Capitoline, Forum, and adjacent Palatine. Excavations near the modern Capitoline Museums suggest the construction of fortifications and some scholars have speculated that settlements also existed on the other hills, especially the Janiculum, Quirinal, and Aventine. The Capitoline currently seems to have been the earliest settled but it is debated whether the settlements on the other hills were independent, colonies of the Capitoline settlement, or formerly separate villages already consolidated into a single polity. By 1000 BC, a necropolis existed in the Forum for cremation graves. By the early Iron Age c. 900 BC, graves started to be placed into the ground. Other cemeteries appear on the Esquiline, Quirinal, and Viminal Hills by the 9th century, containing pottery, imported Greek wares, fibulae, and bronze objects. Remains from huts on the Palatine have been found that date to the 9th or 8th centuries BC, with accelerating development by the early to middle 8th century BC.

Біздің заманымыздан бұрынғы VIII-VII ғасырлар

Осы уақытқа қарай Римде төрт негізгі елді мекен пайда болды. Ядролар Палатин, Капитолий, Квиринал және Виминал төбелерінде, сондай-ақ Келиан, Оппиан және Велияда қалыптасты. Алайда, кейбір көне жазбаларда айтылғандай, Квиринал төбесіндегі қоныстың Сабиндермен байланысты екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Форум аумағы да осы кезеңде қоғамдық кеңістікке айналдырылды. Мұнда жерлеу тоқтатылып, бір бөлігі таспен жабылды. Сегізінші ғасырда комициумда құрбандық заттары табылды, бұл орталық діни культтың дамуын көрсетеді, ал сол шамада басқа да қоғамдық ғимараттар салынған болуы мүмкін. Олардың бірі – domus publica (pontifex maximus-тың ресми резиденциясы), қазіргі кезде бұл ғимарат б.з.т. 750-700 жылдар аралығында салынған деп есептеледі. Діни қызмет осы кезеңде Капитолий төбесінде де басталды, бұл Юпитер Феретридің ежелгі культымен байланысты екенін көрсетеді. Римнің Лациумнан тыс жерлермен байланысын көрсететін басқа да заттар табылды, мысалы, Эвбея және Коринфтен әкелінген грек керамикасы. Палатин төбесіндегі қабырғаның алғашқы іздері VIII ғасырдың ортасында немесе соңында пайда болды, олар б.з.т. 730-720 жылдарға датыланады. Бұл қабырғаның шеңбері кейіннен римдіктер қаланың бастапқы помериумы (қасиетті шекарасы) деп санаған аумақты белгілеген болуы мүмкін. Қабырғамен байланысты қақпалар мен көшелердің, сондай-ақ түрлі лашықтардың қалдықтарының табылуы Римнің осы уақытқа дейін дамығандығын көрсетеді: басқа Вилланова прото-қалалық орталықтары сияқты, бұл архаикалық Рим де өз аумақтарын қорғайтын кландардың негізінде құрылған болуы мүмкін, бірақ VIII ғасырдың соңына қарай конфедерация құрған. Қала-мемлекеттердің дамуы гректердің инновациясы болуы мүмкін, олар б.з.т. 850-750 жылдар аралығында Жерорта теңізі арқылы тараған. Ең ертегі құрбандық заттары VII ғасырдың басында Капитолий және Квиринал төбелерінде табылды, бұл сол кезде монументалды сәулет және қоғамдық діни қасиетті орындары бар қала қалыптасқандығын көрсетеді. Әрине, б.з.т. 600 жылға қарай синоикизм процесі аяқталып, біртұтас Рим қалыптасты – бұл орталық форум аумағының, қоғамдық монументалды сәулет пен азаматтық құрылымдардың құрылысында көрініс тапты.

By this time, four major settlements emerged in Rome. The nuclei appeared on the Palatine, the Capitoline, the Quirinal and Viminal, and the Caelian, Oppian, and Velia. There is, however, no evidence linking any settlement on the Quirinal hill with the Sabines, as is alleged by some ancient accounts. The area of the Forum also was converted at this time into a public space. Burials there discontinued and portions of it were paved over. Votive offerings appear in the comitium in the eighth century, indicating a more central religious cult, and other public buildings appear to have been erected around that time. One of those buildings was the domus publica (the official residence of the pontifex maximus), which is now believed to have been constructed between 750 and 700 BC. Religious activity started also in this period on the Capitoline hill, suggesting a connection to the ancient cult of Jupiter Feretrius. Other offerings discovered indicate Rome's connections outside Latium, with imported Greek pottery from Euboea and Corinth. The first evidence of a wall appears in the middle or late eighth century on the Palatine, dated between 730 and 720 BC. It is possible that the circuit of the wall marked out what later Romans believed to be the original pomerium (sacred boundary) of the city. The discovery of gates and streets connected to the wall, with the remains of various huts, suggest that Rome had by this time:

Like other Villanovan proto urban centres, this archaic Rome was likely organised around clans that guarded their own areas, but by the later eighth century had confederated. The development of city states was likely a Greek innovation that spread through the Mediterranean from 850 to 750 BC. The earliest votive deposits are found in the early seventh century on the Capitoline and Quirinal hills, suggesting that by that time a city had formed with monumental architecture and public religious sanctuaries. Certainly, by 600 BC, a process of synoikismos was complete and there had been formed a unified Rome – reflected in the production of a central forum area, public monumental architecture, and civic structures – can be spoken of.

Ежелгі дәстүрлер мен негізін қалаушы аңыздар

Республиканың соңғы кезеңінде римдік мифтерде олардың қаласы шамамен 750 ж.б.с. Parilia мерекесі күні (21 сәуір) Ромул атты латынның қалағанын айтылды. Мифтің маңызды аспектілері Ромулдың өзінің інісі Ремусты өлтіруі, ағайындылардың Марс құдайы мен Альба Лонга патшалық отбасынан тегін шығарғаны, ал сол әулеттің Энейден шыққандығы, ол өзі Афродита құдайы мен Троя патшалық отбасынан тараған деп есептелді. Ливийдің «Рим тарихының» бірінші кітабы мен Вергилийдің «Энеида» шығармалары ерекше ықпалды болды. Кейбір деректерде Ромул мен Ремустан бұрын, б.з.д. 12 ғасырында Палатинде микендік гректердің қонысы болғаны айтылады. Қазіргі ғалымдар дәстүрлі есептердің көп бөлігін мифтер деп санайды. Ромулдың қала құруына немесе ерте грек қонысына қатысты нақты археологиялық дәлелдер жоқ. Тіпті классик Мэри Бердтің «Мырза Рим» деп аударған Ромул есімі де тарихи тұлғаны көрсете бермейді, қаланың атынан кері шығарылған деп есептеледі. Кейбір ғалымдар, әсіресе Андреа Карандини, осы мифтердің қандай да бір формада тарихи оқиғаларды бейнелейтіні және қала мен Рим мемлекетінің бір адамның әрекетімен құрылғаны мүмкін екенін айтады. Бұл қазіргі зерттеулерде азшылық пікір және одан әрі дәлелдердің болмауына байланысты өте даулы, Карандини және басқалардың аргументтері ғылыми қазбалардан белгілі мәліметтердің жоғары тенденциозды түсіндірмелеріне негізделген сияқты. Дегенмен, римдік мифтер римдіктердің өзін әртүрлі этникалық топтар мен шетелдік ықпалдардың қосындысы ретінде қабылдағанын көрсетеді. Римдіктер өздерінің жаңа қалаларын құруға мұқият қарады, көптеген рәсімдерді орындады және олардың көпшілігін ежелгі заманға жатқызды. Олар Ромулдың үйін ұзақ уақыт сақтап келді, бұл Палатиндегі олардың негізін қалаушысына тиесілі қарапайым тұрғын үй, бірақ оны онымен байланыстыруға нақты негіз болған жоқ.

By the late Republic, the usual Roman origin myth held that their city was founded by a Latin named Romulus on the day of the Parilia Festival (21 April) in some year around 750BC. Important aspects of the myth concerned Romulus's murder of his twin Remus, the brothers' descent from the god Mars and the royal family of Alba Longa, and that dynasty's supposed descent from the Aeneas, himself supposedly descended from the goddess Aphrodite and the royal family of Troy. The accounts in the first book of Livy's History of Rome and in Vergil's Aeneid were particularly influential. Some accounts further asserted that there had been a Mycenaean Greek settlement on the Palatine even earlier than Romulus and Remus, at some time during the 12th century BC. Modern scholars disregard most of the traditional accounts as myths. There is no persuasive archaeological evidence for either the Romulan foundation or for the idea of an early Greek settlement. Even the name Romulus – translated as "Mr Rome" by the classicist Mary Beard – is now generally believed to have been retrojected from the city's name rather than reflecting a historical figure. Some scholars, particularly Andrea Carandini, have argued that it remains possible that these foundation myths reflect underlying historical events in some form and that the city and Roman Kingdom were in fact founded by a single actor in some way. This remains a minority viewpoint in present scholarship and highly controversial in the absence of further evidence, with the arguments made by Carandini and others appearing to rest on highly tendentious interpretations of what is currently known with certainty from scientific excavations. The Romans' origin myths, however, provide evidence of how the Romans conceived of themselves as a mixture of different ethnic groups and foreign influences, The Romans took the foundation of their own new cities seriously, undertaking many rituals and attributing many of them to remote antiquity. They long maintained the Hut of Romulus, a primitive dwelling on the Palatine attributed to their founder, although they had no firm basis for associating it with him specifically.

Хронологиялық келіспеушіліктер

Римнің негізін қалау күні туралы ежелгі дереккөздердегі мәліметтер Ежелгі тарихшылардың пікірі Құрылған жыл Гней Невий шамамен 1100 ж.б.д. Ениус шамамен 1100 ж.б.д. немесе 884 ж.б.д. Тимей 814–13 ж.б.д. Кальпурний Пизо 757, 753 немесе 751 ж.б.д. Варро және Плутарх 754–53 ж.б.д. Fasti Capitolini 753–52 ж.б.д. Дионисий Галикарнасский 752–51 ж.б.д. Полибий 751–50 ж.б.д. Катон Ескі 751 ж.б.д. Фабий Пиктор 748–47 ж.б.д. Цинций Алимент 729–28 ж.б.д.

Римдіктер өз қалаларының белгілі бір уақытта белгілі бір негіз қалаушымен құрылғанына сенгенімен, бұл оқиғаның қашан болғаны туралы ежелгі тарихшылар арасында дау болды. Ең ертерек деректерде бұл оқиға б.з.д. Ромулдың Энейдің немересі болғанына сенуге байланысты болды. Бұл Римнің негізін Трояның құлауына жақындатты, Эратосфен бұл оқиғаны б.з.д. 1184–83 жылдарға жатқызды; мұндай күндер б.з.д. 4 ғасырында белгілі болған. Кейіннен Ромул Энеймен және Троя соғысының уақытымен байланыстырылды, бұл ғалымдардың пікірінше, толығымен жалған албан патшаларының тізімін енгізу арқылы жасалды. Қаланың негізін қалауды анықтауға жасалған ежелгі әрекеттер республиканың ұзақтығына, консулдардың санына сүйенді, содан кейін шамамен патшалық кезеңді есептен шығарылды. Дегенмен, қазіргі ғалымдар патшалық кезеңнің ұзақтығын жасанды есептеулер деп санайды. Клавдийдің б.з. 47 жылғы Секулярлық ойындарынан бастап, Адрианның б.з. 121 жылғы Ромеясына дейін ресми дата, көбінесе Варроның б.з.д. 1 ғасырдың соңында белгілеген уақытын қолданды, Римнің негізін 753 ж.б.д. деп көрсетті. Августтың б.з. 13 жылғы Fasti жазбалары және Антонин Пий мен Филипп I тұсында Римнің 900 және 1000 жылдық мерекелерінде өткен Секулярлық ойындар, бір жыл кейінірек, 752 ж.б.д. құрылған деп есептелген күндерді пайдаланды. Варроның жұмысындағы белгілі қателерге қарамастан, осы бұрынғы дата қазіргі заманда ең көп таралған және AUC күнтізбесінің кезеңін есептеу үшін әлі де қолданылады. Республиканың соңғы кезеңінде негіз қалау мерекесі жыл сайын 21 сәуірде атап өтілетін Парилиан фестивалімен тығыз байланысты болды. Бұл фестиваль бастапқыда Римнің айналасындағы малшылар мен қойларын тазартумен байланысты болды, бірақ ақырында Римнің негізін қалау туралы мифпен тығыз байланысып, 121 ж.б.д. қалалық Ромея фестивалі ретінде қайта құрылды. Ромулмен байланыс егіздерді бағып-қағушылары Фаустул мен Акка Ларенциядан туындаған болуы мүмкін, олар оларды бастапқыда малшылар ретінде өсірген.

Ромул мен Ремус

Аңыздың ең танымал нұсқасында Ромул мен Ремус Альба-Лонга патшасы Нумитордың немерелері еді. Нумиторды оның інісі Амулиус тақтан құлатқаннан кейін, оның қызы Рея Сильвия Веста қызына айналдырылды, содан кейін ол жүкті болды – соғыс құдайы Марс зорлаған деген әңгіме бар. Амулиус балаларды Палатин төбесінің етегінде немесе Тибр өзенінде өлтіруге тастауды бұйырды, бірақ оларды Люперкалде қасқыр бағып, содан кейін шабандоз Фаустул тауып алып, әйелі Акка Ларентиямен бірге тәрбиеледі. (Ливий Ларентия мен қасқырды біріктіріп, олардың латын тілінде лупа деп аталатын, яғни қасқыр деген сөзбен белгілі бір әйелге қатысты екенін айтады.) Фаустул бауырлардың нағыз тегін ашты, олар Амулиусты құлатты немесе өлтірді және Нумиторды таққа қайтарды. Содан кейін олар кетіп қалды немесе жаңа қаланы сол жерде құруға жіберілді, онда оларды құтқарған еді. Егіздер қаланың негізін қалау кезінде қақтығысқа келіп, Ремустың өліміне себеп болды. Дау-дамай жаңа қаланың атын қою, аянды түсіндіру, оны Палатин немесе Авентин төбесіне орналастыру, немесе Ремустың жаңа қаланың ырымдық жол немесе қабырғасын сыйламауы туралы болды. Кейбір деректерде Ромул өзінің бауырын өлтіргені айтылады, ал басқаларында Ремус, кейде Фаустул жалпы төбелеске түсіп қаза тапты делінеді. Уайзман және басқалар бауыр өлтірудің кейбір аспектілерін б.з.д. 4 ғасырдағы таптар арасындағы қақтығысқа байланыстырады, сол кезде Римнің төменгі тапқа жататын плебейлері жоғарғы тапқа жататын патрицийлердің шектен тыс әрекеттеріне қарсы тұра бастады. Ромул қаланың болашақ шекарасының тікбұрышты жолын ырымдық түрде шұғылданғаннан кейін, оның алғашқы қабырғаларын тұрғызып, елді мекенді жер аударылғандар, қылмыскерлер және қашқан құлдар үшін паналау деп жариялады. Қала үлкейді, бірақ халықтың көп бөлігі ер адамдардан құралды. Ромул көрші елді мекендердің әйелдерін дипломатиялық жолмен алуға тырысқанда сәтсіз болғандықтан, ол Консуалия діни мерекесін пайдаланып сабин әйелдерін ұрлады. Ливийдің айтуынша, сабиндар әйелдерін қайтарып алу үшін әскер жинағанда, әйелдер екі топты татуласуға мәжбүр етті және сабин патшасы Тит Тацийді Ромулмен бірге конарх ретінде тағайындады. Кейбір ғалымдар бұл оқиғаның б.з.д. 4 ғасырдың соңындағы Римге қарсы насихат екенін болжайды, бірақ б.з.д. 6 ғасырға жататын Капитолий қасқыры ескеріліп, бұл оқиға Римнің жергілікті дәстүрін көрсетеді делінеді. Дегенмен, үшінші ғасырда римдіктер оны кеңінен қабылдады және б.з.д. 269 жылы Римнің алғашқы күміс монеталарына түсірді. 1995 жылы жарық көрген «Римнің бастауы» еңбегінде Корнелл Ромул мен Ремус туралы мифтер грек шығысынан немесе Месопотамиядан алынған емес, «адамзаттың жалпы қажеттіліктері мен тәжірибелерінің танымал көрінісі» екенін айтады, себебі бойжеткен қыздың тууы, жануарлардың араласуы, қарапайым тәрбиешілер және зұлым басшыны қуған жеңіс Еуразияда және тіпті Америкада кең таралған мифологиялық элементтер болып табылады.

In the best known form of the legend, Romulus and Remus are the grandsons of Numitor, the king of Alba Longa. After Numitor is deposed by his brother Amulius and his daughter Rhea Silvia is forced to become a Vestal virgin, she becomes pregnantallegedly raped by the war god Marsand delivers the two illegitimate brothers. Amulius orders that the children be left to die on the slopes of the Palatine or in the Tiber River, but they are suckled by a she wolf at the Lupercal and then discovered by the shepherd Faustulus and taken in by him and his wife Acca Larentia. (Livy combines Larentia and the she wolf, considering them most likely to have referred to a prostitute, also known in Latin slang as a lupa or she wolf.) Faustulus eventually reveals the brothers' true origins, and they depose or murder Amulius and restore Numitor to his throne. They then leave or are sent to establish a new city at the location where they had been rescued. The twins then come into conflict during the foundation of the city, leading to the murder of Remus. The dispute is variously said to have been over the naming of the new city, over the interpretation of auguries, whether to place it on the Palatine or Aventine Hill, or concerned with Remus's disrespect of the new town's ritual furrow or wall. Some accounts say Romulus slays his brother with his own hand, others that Remus and sometimes Faustulus are killed in a general melee. Wiseman and some others attribute the aspects of fratricide to the 4th century BC Conflict of the Orders, when Rome's lower class plebeians began to resist excesses by the upper class patricians. Romulus, after ritualistically ploughing the generally square course of the city's future boundary, erects its first walls and declares the settlement an asylum for exiles, criminals, and runaway slaves. The city becomes larger but also acquires a mostly male population. When Romulus' attempts to secure the women of neighbouring settlements by diplomacy fail, he uses the religious celebration of Consualia to abduct the women of the Sabines. According to Livy, when the Sabines rally an army to take their women back, the women force the two groups to make peace and install the Sabine king Titus Tatius as comonarch with Romulus. The story has been theorised by some modern scholars to reflect anti Roman propaganda from the late fourth century BC, but more likely reflects an indigenous Roman tradition, given the Capitoline Wolf which likely dates to the sixth century BC. Regardless, by the third century, it was widely accepted by Romans and put onto some of Rome's first silver coins in 269 BC. In his 1995 Beginnings of Rome, Cornell argues that the myths of Romulus and Remus are "popular expressions of some universal human need or experience" rather than borrowings from the Greek east or Mesopotamia, inasmuch as the story of virgin birth, intercession by animals and humble stepparents, with triumphant return expelling an evil leader are common mythological elements across Eurasia and even into the Americas.

Эней

Ромулдың жергілікті дәстүрі сондай-ақ, Энейдің Троядан Италияға келгенін айтатын аңызбен біріктірілді. Бұл дәстүр "Илиада" дағы болжамнан туындайды, онда Энейдің ұрпақтары бір күні қайтып келіп, Трояны қайтадан билейтіні айтылған. 550 жылға қарай гректер Энейдің анық ұрпақтарының болмауына байланысты, оның грек әлемінен тыс династия құрғанын болжай бастады. Бұл оқиғаны Риммен байланыстыратын алғашқы әрекеттер б.з.д. V ғасырдың соңында екі грек тарихшысының еңбектерінде кездеседі – Лесбостық Гелланик пен Сигеумдық Дамаст, олар Риммен байланыс мүмкіндігін лезде айтқан болса керек. Рим грек әлемімен ресми қарым-қатынас жасай бастағаннан кейін ғана бұл байланыс анық болды. Ежелгі Римнің жылнамашылары, тарихшылары мен антикварлары Энейді Ромулмен байланыстыруда қиындыққа тап болды, себебі олар Ромулдың Троя соғысынан бірнеше ғасыр кейін өмір сүргенін сенді, ал Троя соғысы шамамен б.з.д. 1100 жылға дабылданған. Осы себепті, олар Энейдің ұлы Альба-Лонга қаласын құрып, онда династия құрғанын айтатын аңыз ойлап тапты, одан Ромул туған. Ливийдің бірінші кітабында Энейдің, Троя патшасы Анхиздің жартылай құдайы және құдайша Венераның ұлы, Троя соғысы кезінде қаланың қирауынан кейін Трояны тастап, Батыс Жерорта теңізіне қалай сапар шеккені туралы айтылады. Ол өзінің ұлы Асканийді және серіктерін алып келеді. Италияға келген соң, ол жергілікті билеуші Латинмен одақ құрып, оның қызы Лавинияға үйленеді, осылайша екеуі Латиний деп аталатын жаңа халықты құрайды, содан кейін Лавиний қаласын салады. Рутулийлер мен Каэрлерге қарсы бірнеше соғыстан кейін, латындықтар Альбан тауларын және оның төңірегін жаулап алады. Оның ұлы Асканий аймақтағы ең қуатты қалаға айналған Альба-Лонганың аңызға толы қаласын құрады. Альба-Лонганың патшалық әулетінен кейін Ромул мен Ремустың тууы, олардың мифологиялық оқиғаларының бастауы болды. Дионисий Галикарнасстың да грек байланысын көрсетуге тырысып, Эней туралы ұқсас оқиға айтты, сонымен қатар бұрынғы көші-қондар туралы да мәлімдеді. Ол б.з.д. 18 ғасырда Аркадиялықтардың Оңтүстік Италияға, Грекияның Фессалиясынан Умбрияға көшіп келуін және Эвандердің (сонымен қатар Аркадиядан шыққан) және Геркулестің Палатин төбесіндегі қоныстың негізін қалауын сипаттайды. Энейдің енгізілуі Италиядағы Грек батырлар дәуірінің аңыздары мен аңыздарын тарихқа дейінгі дәуірдің псевдотарихи дәстүріне ұтымды түсіндіру арқылы өздерінің ерте мифологияларын эллиндікке айналдыруға бағытталған үрдіске сәйкес келеді. Бұл грек тарихшыларының италиялықтардың гректер мен олардың батырларынан тараған деген тұжырымдарды жасауға құштарлығына байланысты болды. Бұл тұжырымдар грек емес халықтар тарапынан грек тарихнамасының беделі мен жүйелі жарамдылығына сенім артуының нәтижесінде қабылданды. Археологиялық дәлелдер Энейге табыну Лавинийде б.з.д. VI ғасырда орнағанын көрсетеді. Сол сияқты, Архаикалық кезеңде Римдегі Ара Максимада Геркулеске табынушылық та орнатылған. Б.з.д. V ғасырдың басына қарай, бұл оқиғалар римдік тарихи сенімдерге берік орнықты. Бұл культтар, сондай-ақ Катон Ақсақалдың алғашқы жазбалары, итальяндықтар мен римдіктер грек тарихын қаншалықты маңызды және сенімді дәлел ретінде қарастырғанын көрсетеді, тіпті бұл тек болжамдар болғанымен. Алайда, синкретизмнің көп бөлігі римдіктердің өздеріне беделді тарих жасауға деген құштарлығын көрсетеді: троялық тегі туралы талап гректермен ортақ мұра мен ата-бабалық дұшпандық туралы талаптарды негіздеу арқылы саяси жағынан тиімді болды.

The indigenous tradition of Romulus was also combined with a legend telling of Aeneas coming from Troy and travelling to Italy. This tradition emerges from the Iliad's prophecy that Aeneas's descendants would one day return and rule Troy once more. Greeks by 550 BC had begun to speculate, given the lack of any clear descendants of Aeneas, that the figure had established a dynasty outside the proper Greek world. The first attempts to tie this story to Rome were in the works of two Greek historians at the end of the fifth century BC, Hellanicus of Lesbos and Damastes of Sigeum, likely only mentioning off hand the possibility of a Roman connection; a more assured connection only emerged at the end of the fourth century BC when Rome started having formal dealings with the Greek world. The ancient Roman annalists, historians, and antiquarians faced an issue tying Aeneas to Romulus, as they believed that Romulus lived centuries after the Trojan War, which was dated at the time c. 1100 BC. For this, they fabricated a story of Aeneas's son founding the city of Alba Longa and establishing a dynasty there, which eventually produced Romulus. In Livy's first book he recounts how Aeneas, a demigod of the Trojan royal Anchises and the goddess Venus, leaves Troy after its destruction during the Trojan War and sailed to the western Mediterranean. He brings his son – Ascanius – and a group of companions. Landing in Italy, he forms an alliance with a local magnate called Latinus and marries his daughter Lavinia, joining the two into a new group called the Latini; they then found a new city, called Lavinium. After a series of wars against the Rutuli and Caere, the Latins conquer the Alban Hills and its environs. His son Ascanius then founds the legendary city of Alba Longa, which became the dominant city in the region. The later descendants of the royal lineage of Alba Longa eventually produce Romulus and Remus, setting up the events of their mythological story. Dionysius of Halicarnassus similarly attempted to show a Greek connection, giving a similar story for Aeneas, but also a previous series of migrations. He describes migrations of Arcadians into southern Italy some time in the 18th century BC, migrations into Umbria by Greeks from Thessaly, and the foundation of a settlement on the Palatine hill by Evander (originally hailing also from Arcadia) and Hercules,

The introduction of Aeneas follows a trend across Italy towards Hellenising their own early mythologies by rationalising myths and legends of the Greek Heroic Age into a pseudo historical tradition of prehistoric times; this was in part due to Greek historians' eagerness to construct narratives purporting that the Italians were actually descended from Greeks and their heroes. These narratives were accepted by non Greek peoples due Greek historiography's prestige and claims to systematic validity. Archaeological evidence shows that worship of Aeneas had been established at Lavinium by the sixth century BC. Similarly, a cult to Hercules had been established at the Ara Maxima in Rome during the archaic period. By the early fifth century BC, these stories had become entrenched in Roman historical beliefs. These cults, along with the early – in literary terms – account of Cato the Elder, show how Italians and Romans took these Greek histories seriously and as reliable evidence by later annalists, even though they were speculations of little value. Much of the syncretism, however, may simply reflect Roman desires to give themselves a prestigious backstory: claim of Trojan descent proved politically advantageous with the Greeks by justifying both claims of common heritage and ancestral enmity.

Басқа мифтер

Пирр соғысы кезінде (б.з.д. 280–275 жж.) грек әлемінде Римнің негізі туралы алпыстан астам түрлі миф тараған. Көпшілігі қаланың негізін қалаушыны, әдетте Ромул емес, «Ромос» немесе «Роме» деп атаған. Бір әңгімеде Одиссей мен Цирцеяның ұлы Ромос Римді құрғандығы айтылады. Мартин П. Нильсон бұл ескі әңгіменің Римнің күші артып, гректермен қарым-қатынас шиеленіскен кезде ұятқа қалдырғанын болжайды. Гректердің ұрпағы болу енді артықшылық емес еді, сондықтан римдіктер Троя мифіне көшті. Нильсон сондай-ақ, кейбір римдіктер Ромос есімін жергілікті Ромулға ауыстырғанын, бірақ Ромос (кейін Ремус деп аталған) есімін көптеген адамдар ұмытпағанын, сондықтан екі есім де қаланың негізін қалаушыларды білдіру үшін қолданылғанын болжайды. Дионисий Галикарнасский Гелланикқа сілтеме жасай отырып, Римді Энейдің ізбасарларының бірі, Роме есімді әйел құрғанын айтады, ол Италияға қонғаннан кейін кемелерін өртеп жіберген. Энейдің бесінші ғасырдың ортасында Италияда тағы екі-үш қаланың негізін қалағаны да айтылған. Бұл мифтерде Рома атты аналық ата-тегінің Трояда немесе Италияда дүниеге келгені, яғни Эней саяхатынан бұрын немесе кейін болғаны, немесе Ромустың Энейдің тікелей немесе туысқан ұрпағы болғаны туралы да пікірталас болған. Үшінші ғасырдың басындағы мифтерде Ромулдың немесе негізін қалаушының тегі де әртүрлі айтылған, егер аралық тұлға болса. Бір әңгімеде қаланы Зевстің ұлы Ромус құрғандығы айтылады. Каллий Ромулдың Латин мен Романың ұлы екенін, ал Рома Энейдің қызы екенін айтқан. Басқа авторлар Ромул мен Ромусты Энейдің ұлы ретінде бейнелейді, олар Римді ғана емес, Капуаны да құрған. Авторлар өздерінің туған жерлерін де осы әңгімеге енгізген. Мысалы, Аркадиядан шыққан Полибий Римнің Троялық емес, Аркадиялық тегінен екенін айтқан.

By the time of the Pyrrhic War (280–275 BC), there were some sixty different myths for Rome's foundation that circulated in the Greek world. Most of them attributed the city to an eponymous founder, usually "Rhomos" or "Rhome" rather than Romulus. One story told how Romos, a son of Odysseus and Circe, was the one who founded Rome. Martin P. Nilsson speculates that this older story was becoming a bit embarrassing as Rome became more powerful and tensions with the Greeks grew. Being descendants of the Greeks was no longer preferable, so the Romans settled on the Trojan foundation myth instead. Nilsson further speculates that the name of Romos was changed by some Romans to the native name Romulus, but the same name Romos (later changed to the native Remus) was never forgotten by many of the people, so both these names were used to represent the founders of the city. Another story, attributed to Hellanicus of Lesbos by Dionysius of Halicarnassus, says that Rome was founded by a woman named Rhome, one of the followers of Aeneas, after landing in Italy and burning their ships. That by the middle of the fifth century Aeneas was also allegedly the founder of two or three other cities across Italy was no object. These myths also differed as to whether their eponymous matriarch Roma was born in Troy or Italy – i. e. before or after Aeneas's journey – or otherwise if their Romus was a direct or collateral descendant of Aeneas. Myths of the early third century also differed greatly in the claimed genealogy of Romulus or the founder, if an intermediate actor was posited. One tale posited that a Romus, son of Zeus, founded the city. Callias posited that Romulus was descended from Latinus and a woman called Roma who was the daughter of Aeneas and a homonymous mother. Other authors depicted Romulus and Romus, as a son of Aeneas, founding not only Rome but also Capua. Authors also wrote their home regions into the story. Polybius, who hailed from Arcadia, for example, gave Rome not a Trojan colonial origin but rather an Arcadian one.