Кіріспе

Материядан өту кезінде зарядталған бөлшектер ионданады және осылайша энергиясы (ерекше) нөлге дейін көптеген сатыларда энергиясын жоғалтады. Бұл нүктеге дейінгі қашықтықты бөлшектің қашықтығы деп атайды. Бұл диапазон бөлшектің түріне, бастапқы энергиясына және ол өтетін материалға байланысты. Мысалы, егер материалдан өтетін иондаушы бөлшек альфа бөлшегі немесе протон сияқты оң ион болса, ол Куломбтың әрекеттесуі арқылы материалдағы атомдық электрондармен соқтығысады. Протонның немесе альфа-бөлшектің массасы электрондығынан әлдеқайда үлкен болғандықтан, сәулеленудің түсу жолынан айтарлықтай ауытқу болмайды және әрбір соқтығысуда өте аз кинетикалық энергия жоғалады. Мұндай қатты иондаушы сәулеленуді тоқтату ортасында немесе материалда тоқтату үшін бірнеше рет соқтығысу қажет. Электрондармен соқтығысу кезінде ең көп энергия жоғалады. Позитивті иондарда үлкен бұрыштық шашырау сирек кездесетіндіктен, осы сәулелену үшін оның энергиясы мен зарядына, сондай-ақ тоқтату ортасының иондау энергиясына байланысты диапазонды анықтай алады. Мұндай өзара әрекеттесулердің сипаты статистикалық болғандықтан, сәулелену бөлшегін ортада тынығуға әкелу үшін қажетті соқтығысулар саны әр бөлшектен сәл өзгереді (яғни, кейбіреулері одан әрі жүзіп, басқаларына қарағанда аз соқтығысуларға ұшырауы мүмкін). Сондықтан, арақашықтыққа кішігірім өзгерістер болады, бұл артта қалу деп аталады. Бірлік қашықтыққа шаққандағы энергия жоғалуы (соның нәтижесінде иондалу тығыздығы) немесе тоқтату қуаты да бөлшектің түрі мен энергиясына және материалға байланысты. Әдетте, бірлік қашықтыққа энергия жоғалту бөлшектің жылдамдығы азаятын кезде артады. Бұл фактіді сипаттайтын қисық Брэгг қисығы деп аталады. Соңынан аз уақыт бұрын энергия жоғалту ең жоғары деңгейден өтеді, Брэггтің шыңы, содан кейін нөлге дейін төмендейді (Брэггтің шыңындағы және тоқтату қуатындағы сандарды қараңыз). Бұл факт сәулемен емдеуде үлкен практикалық маңызы бар. Қоршаған ауадағы альфа бөлшектерінің ауқымы бірнеше сантиметрге дейін жетеді; сондықтан бұл сәулелену түрін қағаз парағымен тоқтатуға болады. Бета бөлшектер альфа бөлшектерінен әлдеқайда көп шашыраса да, диапазонды әлі де анықтауға болады; ол жиі бірнеше жүз сантиметр ауаға тең. Орташа арақашықтықты энергияның теріс тоқтату қуатын интеграциялау арқылы есептеуге болады.

Өлшемін өзгерту

Ауыр зарядталған бөлшектің қашықтығы шамамен бөлшектің массасына пропорционалды және ортаның тығыздығына кері пропорционалды және бөлшектің бастапқы жылдамдығының функциясы болып табылады.