Американың орталық аймағындағы Миссури өзенінің алабы

Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының орталық бөлігіндегі ірі өзен. Миссури өзенінің су жиналатын алабы 1 371 011 км² құрайды. Бұл алап, Канаданың Квебек провинциясымен салыстырғанда, АҚШ-тың шамамен бір алтыдан бір бөлігін, немесе Солтүстік Америка құрлығының бесеуіндей пайызын қамтиды. Роки тауларынан батыста Миссисипи өзенінің аңғарына дейін, және Канаданың оңтүстік шекарасынан Арканзас өзенінің су жиналатын алабына дейін созылған орталық Ұлы жазықтың көп бөлігін қамтиды. Миссисипи өзені Миссури өзенімен салыстырғанда, екі есе ұзын, олардың тоғысқан жерінен жоғары орналасқан Миссисипи өзенінің ұзындығы шамамен 1172 миль (1886 км). 1990 жылы Миссури өзенінің су жиналатын алабында шамамен 12 миллион адам тұрды. Бұл АҚШ-тың Небраска штатының тұрғындарының барлығы, Колорадо, Айова, Канзас, Миннесота, Миссури, Монтана, Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота және Вайоминг штаттарының бір бөлігі, сондай-ақ Канаданың Альберта және Саскачеван провинцияларының оңтүстік бөліктерін қамтиды. Бұл Миссури өзенінің бассейніндегі ең ірі қалалық аймақ. Су жиналатын алаптың биіктігі әртүрлі, Миссуридің сағасында 400 метрден астам, ал ең алыс бастауы Брауэр бұлағынан 8626 метрге дейін төмендейді. Алаптың жазықтарында тік рельеф өте аз болғанымен, жер шығыстан батысқа қарай шамамен 10 метрге бір километрге дейін көтеріледі. Су жиналатын алаптың шығыс шекарасындағы биіктік 152 метрден кем, ал Роки тауларының басында көптеген жерлерде 914 метрден жоғары. Бассейннің солтүстік және батыс бөліктеріндегі қысқы температура әдетте 20°C төмендейді, кейде тіпті одан да төмен, ал жазғы температуралар Монтана, Вайоминг және Колорадоның биік жерлерінен басқа барлық аймақтарда 38°C-тан асып кетеді. 1960 жылға дейін бассейндегі барлық штаттар мен провинцияларда ең жоғары температура 46°C-тан асып кеткен. Миссури өзенінің су жиналатын алабы АҚШ және Канаданың көптеген басқа ірі су жиналатын алаптарымен шектеседі. Роки тауларының тізбегімен өтетін Континенттік бөлініс, Миссури су жиналатын алабының батыс шекарасының көп бөлігін құрайды. Оңтүстікке қарай Миссури алабы батысында Колорадо өзенінің саласы Грин өзенінің су жиналатын алабымен, содан кейін оңтүстігінде Колорадо өзенінің негізгі арнасымен шектеседі. Колорадо және Колумбия өзендері Тынық мұхитына құяды. Алайда, батыс Вайомингте Миссури және Грин су жиналатын алаптарының арасында Ұлы Бөлініс бассейні деп аталатын үлкен эндорхейлік дренаж бар. Бұл аймақ кейде Миссури өзенінің су жиналатын алабының бөлігі ретінде есептеледі, тіпті оның сулары Континенттік бөліністің екі жағына да ағып кетпесе де. Солтүстікке қарай, әлдеқайда төменгі Лоранс бөлінісі Миссури өзенінің су жиналатын алабын Оңтүстік Саскачеван өзенінің саласы Олдман өзенінен, сондай-ақ Сорис, Шеен және Солтүстік Қызыл өзенінің кішігірім салаларынан бөліп тұрады. Бұл өзендердің барлығы Канаданың Нельсон өзенінің су жиналатын алабының бөлігі болып табылады, ол Гудзон шығанағына құяды. Сонымен қатар, оңтүстік Альберта мен Саскачеванның Миссури мен Нельсон су жиналатын алаптарының арасында бірнеше үлкен эндорхейлік алаптар бар. Миссури өзенінің алабындағы өзендер мен ағыстардың көпшілігі Ұлы жазықтың еңістігінен батыстан шығысқа қарай ағады; алайда кейбір шығыс салалары, мысалы Джеймс, Үлкен Сиу және Гранд өзендері жүйелері солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады, бұл Миссури алабындағы жалпы ағынның он алты пайызын құрайды, бұл Платт өзенінен екі есеге жуық. Ал екінші жағынан Монтана штатындағы Рой өзенінің ұзындығы 61 метр, бұл әлемдегі ең қысқа өзендердің бірі. Миссури өзенінің ең ұзын салалары: Платт өзені – 1061 км, Сүт өзені – 729 км, Жеймс өзені – 710 км, Сары тасты өзені – 702 км, Кіші Миссури өзені – 560 км, Осаж өзені – 493 км, Үлкен Сиукс өзені – 419 км. Оң жақтағы кестеде Миссуридің ең ұзын он саласы, олардың тиісті су жиналатын жерлері мен ағындары көрсетілген. Ұзындығы атаудың конвенциясына қарамастан, гидрологиялық бастауына дейін өлшенеді. Мысалы, Канзас өзенінің негізгі арнасы 238 км ұзын.

Major river in central United States

With a drainage basin spanning 529350 square miles (1,371,011 km2),
the Missouri River's catchment encompasses nearly one sixth of the area of the United States or just over five percent of the continent of North America. Comparable to the size of the Canadian province of Quebec, the watershed encompasses most of the central Great Plains, stretching from the Rocky Mountains in the west to the Mississippi River Valley in the east and from the southern extreme of western Canada to the border of the Arkansas River watershed. Compared with the Mississippi River above their confluence, the Missouri is twice as longefn|
The Mississippi River flows for approximately 1172 mile (1886 km) above St. Louis,

In 1990, the Missouri River watershed was home to about 12 million people. This included the entire population of the U. S. state of Nebraska, parts of the U. S. states of Colorado, Iowa, Kansas, Minnesota, Missouri, Montana, North Dakota, South Dakota, and Wyoming, and small southern portions of the Canadian provinces of Alberta and Saskatchewan. making it the largest metropolitan area in the Missouri River basin. Elevations in the watershed vary widely, ranging from just over 400 feet (122 m) at the Missouri's mouth The river drops 8626 feet (2629 m) from Brower's Spring, the farthest source. Although the plains of the watershed have extremely little local vertical relief, the land rises about 10 feet per mile (1.9 m/km) from east to west. The elevation is less than 500 feet (152 m) at the eastern border of the watershed, but is over 3000 feet (914 m) above sea level in many places at the base of the Rockies. Winter temperatures in the northern and western portions of the basin typically drop to 20 °F ( 29 °C) or lower every winter with extremes as low as , while summer highs occasionally exceed 100 °F (38 °C) in all areas except the higher elevations of Montana, Wyoming and Colorado. Extreme maximums have exceeded 115 °F (46 °C) in all the states and provinces in the basin almost all prior to 1960. As one of the continent's most significant river systems, the Missouri's drainage basin borders on many other major watersheds of the United States and Canada. The Continental Divide, running along the spine of the Rocky Mountains, forms most of the western border of the Missouri watershed. South of there, the Missouri basin is bordered on the west by the drainage of the Green River, a tributary of the Colorado, then on the south by the mainstem of the Colorado. Both the Colorado and Columbia Rivers flow to the Pacific Ocean. However, a large endorheic drainage called the Great Divide Basin exists between the Missouri and Green watersheds in western Wyoming. This area is sometimes counted as part of the Missouri River watershed, even though its waters do not flow to either side of the Continental Divide. To the north, the much lower Laurentian Divide separates the Missouri River watershed from those of the Oldman River, a tributary of the South Saskatchewan River, as well as the Souris, Sheyenne, and smaller tributaries of the Red River of the North. All of these streams are part of Canada's Nelson River drainage basin, which empties into Hudson Bay. There are also several large endorheic basins between the Missouri and Nelson watersheds in southern Alberta and Saskatchewan. Most rivers and streams in the Missouri River basin flow from west to east, following the incline of the Great Plains; however, some eastern tributaries such as the James, Big Sioux and Grand River systems flow from north to south. – accounting for sixteen percent of total runoff in the Missouri basin and nearly double that of the Platte. On the other end of the scale is the tiny Roe River in Montana, which at 201 feet (61 m) long is one of the world's shortest rivers. Longest tributaries of the Missouri RiverNameLengthWatershedDischargemikmmi2km2ft3/sm3/sPlatte River1,0611,70884,910219,9007,0371,20559,500209Milk River72917.5James River71018.3Yellowstone River7021,13070,00026,42057048.7Little Missouri River56015.1Osage River493339Big Sioux River41937.4

The table on the right lists the ten longest tributaries of the Missouri, along with their respective catchment areas and flows. Length is measured to the hydrologic source, regardless of naming convention. The main stem of the Kansas River, for example, is 148 mile (238 km) long.

Алғашқы адамдар

Археологиялық дәлелдер, әсіресе Миссури штатында, адамдар алғаш рет Миссури өзенінің суайдынын 10 000-12 000 жыл бұрын плейстоценнің соңында мекендегенін көрсетеді. Соңғы мұз дәуірінің соңында Америка мен Еуразия арасындағы Беринг жолы арқылы адамдардың кең көші-қоны жүрді. Ғасырлар бойы Миссури өзені осы маңызды көші-қон бағыттарының бірі болды. Аймақтан өткен көшіп-қонушылардың көпшілігі ақырында Огайо алқабы мен Төменгі Миссисипи өзені алқабында қоныстанды, бірақ олардың көптегені, Моунд құрылысшылары сияқты, Миссури бойында қалып, Ұлы жазықтардың кейінгі түпкі халықтарының ата-бабалары болды. Миссури өзенінің бойында өмір сүрген Солтүстік Американың түпкі халықтары тарихи түрде жеткілікті тағам, су және баспанаға қол жеткізген. Жазық аймақта көптеген көшіп-қонушы жануарлар табиғи түрде мекендейді. Отарлаушылар мен америкалықтар аң ауламас бұрын, бизон сияқты олар ет, киім және күнделікті тұтыну заттарымен қамтамасыз етті; өзеннің су тасқынындағы жағалау аймақтары шөптер мен басқа да негізгі тағамдарға орын берді. Еуропалықтармен байланысқа дейінгі тайпалар мен халықтардың жазбалары жоқ, себебі олар әлі жазуды қолданбаған. Ерте отарлаушылардың жазбаларына сәйкес, Миссури өзені бойындағы ірі тайпаларға Ото, Миссурия, Омаха, Понка, Бруле, Лакота, Арикара, Хидаца, Мандан, Ассинибойн, Грос Вентрес және Блэкфит кірді. Отарлаушылық дәуірге дейінгі және оның басында Миссури өзені сауда және көлік жолы ретінде пайдаланылды, ал өзен және оның салалары жиі аумақтық шекараларды құрады. Бұл аймақтағы түпкі халықтардың көпшілігі жартылай көшпелі мәдениетке ие болды, көптеген тайпалар әртүрлі жазғы және қысқы лагерьлерді сақтап келді. Алайда, түпкі американдықтардың байлығы мен саудасы Миссури өзенінің бойындағы Дакота аймағында, оның оңтүстікке қарай үлкен иілімінде орналасқан. Өзеннің жартастары мен аралдарында орналасқан қабырғалы Мандан, Хидаца және Арикара ауылдары мыңдаған адамға пана болды және кейіннен француз және британ саяхатшылары мен тері саудагерлері пайдаланған базар мен сауда бекетіне айналды. Миссури өзені тайпаларына жылқының енгізілуінен кейін, мүмкін еуропалықтардың жабайы популяциясынан, түпкі халықтардың өмір салты күрт өзгерді. Жылқыны пайдалану оларға үлкен қашықтықтарға саяхаттауға, аң аулауды, байланысты және сауданы жеңілдетуге мүмкіндік берді. Бір кезде он миллионға жуық американдық бизон (көбінесе бизон деп аталады), Ұлы жазықтар мен Огайо алқабының маңызды түрі, Миссури өзені алабының жазықтарында қыдырды. Алаптың көптеген түпкі халықтары бизонды тағам көзі ретінде ауыр түрде пайдаланды, ал олардың терілері мен сүйектері тұрмыстық заттар жасауға қолданылды. Уақыт өте келе, бұл түрге түпкі халықтардың Миссуриді қоршаған шөптесін мезгіл-мезгіл күйдіруі пайда әкелді, ескі және өлі өсімдіктерді жоюға көмектесті. Аймақтағы бизонның көптігі «үлкен бизон белдеуі» терминіне әкелді, бұл Аляскадан Мексикаға дейін Континенттік бөліністің шығыс жағында орналасқан бай жылдық шөптесін аймағы. Алайда, еуропалықтардың Солтүстік Америкаға келгеннен кейін бизон мен түпкі халықтардың саны күрт азайды. Отарлаушылардың спорттық аң аулауы 1833 жылға қарай Миссисипи өзенінің шығысында бизон популяциясын жойып, Миссури алабындағы санын бірнеше жүзге дейін азайтты. Отарлаушылар әкелген шешек сияқты жұқпалы аурулар бүкіл елге таралып, түпкі халықтардың санын азайтты. Басты тіршілік көзінен айырылған көптеген түпкі халықтар қайта қоныстандыру аймақтары мен резервацияларға, көбінесе қару қолданып, мәжбүр болды.

Archaeological evidence, especially in Missouri, suggests that human beings first inhabited the watershed of the Missouri River between 10,000 and 12,000 years ago at the end of the Pleistocene. During the end of the last glacial period, large migration of humans were taking place, such as those via the Bering land bridge between the Americas and Eurasia. Over centuries, the Missouri River formed one of these main migration paths. Most migratory groups that passed through the area eventually settled in the Ohio Valley and the lower Mississippi River Valley, but many, including the Mound builders, stayed along the Missouri, becoming the ancestors of the later Indigenous peoples of the Great Plains. Indigenous peoples of North America who have lived along the Missouri have historically had access to ample food, water, and shelter. Many migratory animals naturally inhabit the plains area. Before they were hunted by colonists and Native Americans, these animals, such as the buffalo, provided meat, clothing, and other everyday items; there were also great riparian areas in the river's floodplain that provided habitat for herbs and other staple foods. No written records from the tribes and peoples of the pre European contact period exist because they did not yet use writing. According to the writings of early colonists, some of the major tribes along the Missouri River included the Otoe, Missouria, Omaha, Ponca, Brulé, Lakota, Arikara, Hidatsa, Mandan, Assiniboine, Gros Ventres and Blackfeet. In this pre colonial and early colonial era, the Missouri river was used as a path of trade and transport, and the river and its tributaries often formed territorial boundaries. Most of the Indigenous peoples in the region at that time had semi nomadic cultures, with many tribes maintaining different summer and winter camps. However, the center of Native American wealth and trade lay along the Missouri River in the Dakotas region on its great bend south. A large cluster of walled Mandan, Hidatsa and Arikara villages situated on bluffs and islands of the river was home to thousands, and later served as a market and trading post used by early French and British explorers and fur traders. Following the introduction of horses to Missouri River tribes, possibly from feral European introduced populations, Natives' way of life changed dramatically. The use of the horse allowed them to travel greater distances, and thus facilitated hunting, communications and trade. Once, tens of millions of American bison (commonly called buffalo), one of the keystone species of the Great Plains and the Ohio Valley, roamed the plains of the Missouri River basin. Most Native American nations in the basin relied heavily on the bison as a food source, and their hides and bones served to create other household items. In time, the species came to benefit from the indigenous peoples' periodic controlled burnings of the grasslands surrounding the Missouri to clear out old and dead growth. The large bison population of the region gave rise to the term great bison belt, an area of rich annual grasslands that extended from Alaska to Mexico along the eastern flank of the Continental Divide. However, after the arrival of Europeans in North America, both the bison and the Native Americans saw a rapid decline in population. Massive over hunting for sport by colonists eliminated bison populations east of the Mississippi River by 1833 and reduced the numbers in the Missouri basin to a mere few hundred. Foreign diseases brought by settlers, such as smallpox, raged across the land, decimating Native American populations. Left without their primary source of sustenance, many of the remaining indigenous people were forced onto resettlement areas and reservations, often at gunpoint.

Ертедегі еуропалық зерттеушілер

1673 жылдың мамыр айында француз-канад зерттеушісі Луи Жолье және француз зерттеушісі Жак Маркетт Хьюрон көліндегі Сент-Игнас поселкесінен шығып, Тынық мұхитына жету мақсатымен Висконсин және Миссисипи өзендерімен саяхаттады. Маусымның соңында Жолье мен Маркетт Миссури өзенін алғашқы рет еуропалықтардың ашқандары болды, олардың күнделіктерінде бұл өзеннің толып жатқаны жазылған. "Мен мұндай қорқынышты нәрсе көріп көрген емеспін", - деп жазды Жолье, "Пекистануидің (Миссури) сағасынан шыққан бүкіл ағаштардың араласуы соншалықты күшті болды, оны үлкен қауіпсіздіксіз кесіп өтуге тырысу мүмкін емес. Көтерілген дауыл соншалықты болды, су лайланып, тазаруға уақыт керек болды." Олар Миссуринің жергілікті атауы ретінде Пекитануи немесе Пекистануи деп жазды. Алайда, экспедиция Миссури өзенінің сағасынан әрі зерттеген жоқ, сондай-ақ олар бұл аймақта ұзақ уақыт тоқтаған жоқ. Сонымен қатар, олар кейіннен Миссисипидің Мексика шығанағына құйылатынын және бастапқыда болжағандай Тынық мұхитына емес екенін білді; экспедиция Арканзас өзенінің Миссисипиге құятын жерінен шығанақтан шамамен 440 миль (708 км) қашықтықта кері қайтты. Сол жылы Бургмонт "Миссури өзенін көтерілу үшін жүретін жол" атты еңбегін жариялады, бұл "Миссури өзені" атауын алғаш рет қолданған құжат болды. Экспедицияның ашқан мәліметтері ақырында картограф Гвиаум Делильге жетті, ол бұл ақпаратты Миссуридің төменгі бөлігінің картасын жасау үшін пайдаланды. 1718 жылы Жан Батист Ле Мойн, Сиер де Бьенвилл француз үкіметінен Бургмонтқа "Францияға көрсеткен ерекше қызметі" үшін Сент-Луистің айқасын беруді өтінді. Алайда, оның беделі 1720 жылы Бургмонтпен дос болған Пауни тайпасы қазіргі Колумбус, Небраска қаласының маңында Миссури өзенінде испандық Вилласур экспедициясын қырғынға ұшыратып, француз Луизианасына испандықтардың ықпалын уақытша тоқтатты. 1723 жылы Бургмонт қазіргі Брансуик, Миссури қаласының маңында Миссури өзенінің бойында Форт-Орлеанс бекінісін салған. Келесі жылы Бургмонт Миссуриді басып алуға қызығушылық танытқан испандарға қарсы Команчи тайпасының қолдауын алу үшін экспедицияға жетекшілік етті. 1725 жылы Бургмонт бірнеше Миссури өзенінің тайпаларының басшыларын Францияға саяхатқа шақырды. Ол онда ақсүйек атағын алды және басшылармен бірге Солтүстік Америкаға қайтып оралмады. Форт-Орлеан 1726 жылы тасталып кеткен немесе оның шағын жасағын үндістер өлтірген. Француз және үнді соғысы 1754 жылы Солтүстік Америкада Франция мен Ұлыбритания арасындағы аумақтық даулардың шиеленісуімен басталды. 1763 жылы Солтүстік Америкадағы француз әскері британдық-американдық біріккен күштерден жеңіліске ұшырады және бейбітшілік туралы келісімге келуге мәжбүр болды. Париж келісімінде Франция Канаданың иелігін британдықтарға беріп, Луизиананы испандардан алды. Бастапқыда испандықтар Миссуриді кеңінен зерттеген жоқ және француз саудагерлеріне қызметтерін лицензия бойынша жалғастыруға рұқсат берді. Алайда, бұл 1790 жылдардың басында Жак Д'Элизе экспедициясынан кейін Хадсон шығанағы компаниясының жоғарғы Миссури өзенінің суайдынында жұмыс істейтін аң аулаушылардың шабуылдары туралы хабар келгеннен кейін тоқтатылды. 1795 жылы испандықтар Миссуридің "Миссури компаниясы" деп аталатын ашушылар мен зерттеушілер компаниясын құрып, Миссури арқылы Тынық мұхитына бірінші болып жеткен адамға сыйақы ұсынды. 1794 және 1795 жылдары Жан Батист Труто және Антуан Симон Лекуер де ла Йоншре басқарған экспедициялар тіпті Солтүстік Дакотаның орталық бөлігіндегі Мандан ауылдарына дейін жетпеді. Миссури компаниясының ең табысты экспедициясы Джеймс Маккей мен Джон Эвансқа тиесілі болды. Екеуі Миссури бойымен жолға шығып, 1795 жылы қазіргі Сиук Ситиден оңтүстікке қарай 20 миль (32 км) жерде Форт-Чарльсты қыстау лагері ретінде салған. Солтүстік Дакотадағы Манда ауылдарында олар бірнеше британдық саудагерлерді күшпен қуғынға түсірді және халықпен сөйлескен кезде француздар Roche Jaune ("Сары тас") деп атаған Йеллоустон өзенінің орналасқан жерін анықтады. Маккей мен Эванс Тынық мұхитына жету мақсатына қол жеткізе алмаса да, Миссури өзенінің жоғарғы бөлігінің алғашқы дәл картасын жасады. 1795 жылы жас АҚШ пен Испания Пинкни келісіміне қол қойды, онда Миссисипи өзенінде жүзу және экспортқа арналған тауарларды Нью-Орлеанда сақтау американдық құқықтар танылды. Үш жылдан кейін Испания келісімді бұзды және 1800 жылы Сан-Ильдефонсоның үшінші келісімінде Луизиананы Наполеон Франциясына құпия түрде қайтарды. Бұл ауысу соншалықты құпия болды, испандықтар аумақты басқаруын жалғастырды. 1801 жылы Испания Миссисипиді пайдалану және Нью-Орлеан құқықтарын АҚШ-қа қайта қалпына келтірді. Қайтадан келісімдер бұзылуы мүмкін деген қорқынышпен президент Томас Джефферсон Франциядан Нью-Орлеан портын 10 миллион долларға сатып алуды ұсынды. Алайда, қарыз дағдарысына тап болған Наполеон Миссури өзенін қоса, Луизиананың барлық бөлігін 15 миллион долларға сатуға келісті – бұл бір акрға 3 центіден кем. Келісім 1803 жылы қол қойылды, Луизиана территориясын сатып алумен АҚШ-тың аумағы екі есеге ұлғайды. 1803 жылы Джефферсон Мериуэзер Льюисті Миссуриді зерттеуге және Тынық мұхитына су жолын табуға нұсқады. Ол кезде Колумбия өзені жүйесінің, Тынық мұхитына құятын, Миссури өзенінің бастауымен бірдей ендікке ие екені анықталды және екі өзен арасында байланыс немесе қысқа портаж бар деген кең пікір қалыптасқан. Алайда, Испания бұл ауысуға қарсы шығып, Луизиананы француздықтарға формалды түрде қайтарған емес екенін мәлімдеді. Испан билігі Льюисті саяхатқа шығудан ескертті және оған Маккей мен Эванстың Миссури картасын көруге тыйым салды, бірақ Льюис ақырында оған қол жеткізе алды. Мериуэзер Льюис және Уильям Кларк 1804 жылы үш қайықта отырған отыз үш адамнан тұратын экспедицияны бастады. Олар Миссуридің барлық ұзындығын басып өтіп, Колумбия арқылы Тынық мұхитына жеткен алғашқы еуропалықтар болды, бірақ Солтүстік-Батыс өту жолының іздерін таппады. Льюис пен Кларк жасаған карталар, әсіресе Тынық мұхитының солтүстік-батыс айманының карталары, болашақ зерттеушілер мен көшпенділер үшін негіз болды. Олар сонымен қатар көптеген үнді тайпаларымен қарым-қатынас жасасты және аймақтың климаты, экологиясы және геологиясы туралы кең ауқымды есептер жазды. Миссуридің жоғарғы бөлігіндегі географиялық ерекшеліктердің көптеген қазіргі аттары олардың экспедициясынан шыққан.

In May 1673, the French Canadian explorer Louis Jolliet and the French explorer Jacques Marquette left the settlement of St. Ignace on Lake Huron and traveled down the Wisconsin and Mississippi Rivers, aiming to reach the Pacific Ocean. In late June, Jolliet and Marquette became the first documented European discoverers of the Missouri River, which according to their journals was in full flood. "I never saw anything more terrific," Jolliet wrote, "a tangle of entire trees from the mouth of the Pekistanoui [Missouri] with such impetuosity that one could not attempt to cross it without great danger. The commotion was such that the water was made muddy by it and could not clear itself." They recorded Pekitanoui or Pekistanoui as the local name for the Missouri. However, the party never explored the Missouri beyond its mouth, nor did they linger in the area. In addition, they later learned that the Mississippi drained into the Gulf of Mexico and not the Pacific as they had originally presumed; the expedition turned back about 440 mile (708 km) short of the Gulf at the confluence of the Arkansas River with the Mississippi. Later that year, Bourgmont published The Route To Be Taken To Ascend The Missouri River, the first known document to use the name "Missouri River"; many of the names he gave to tributaries, mostly from the native tribes that lived along them, are still in use today. The expedition's discoveries eventually found their way to cartographer Guillaume Delisle, who used the information to create a map of the lower Missouri. In 1718, Jean Baptiste Le Moyne, Sieur de Bienville requested that the French government bestow upon Bourgmont the Cross of St. Louis because of his "outstanding service to France". However, his reputation was enhanced in 1720 when the Pawnee – who had earlier been befriended by Bourgmont – massacred the Spanish Villasur expedition near present day Columbus, Nebraska, on the Missouri River, temporarily ending Spanish encroachment on French Louisiana. Bourgmont established Fort Orleans, the first European settlement of any kind on the Missouri River, near present day Brunswick, Missouri, in 1723. The following year Bourgmont led an expedition to enlist Comanche support against the Spanish, who continued to show interest in taking over the Missouri. In 1725 Bourgmont brought the chiefs of several Missouri River tribes to visit France. There he was raised to the rank of nobility and did not accompany the chiefs back to North America. Fort Orleans was either abandoned or its small contingent massacred by Native Americans in 1726. The French and Indian War erupted when territorial disputes between France and Great Britain in North America reached a head in 1754. By 1763, France's army in North America had been defeated by a combined British American force and was forced to sue for peace. In the Treaty of Paris, France ceded its Canadian possessions to the British, gaining Louisiana from the Spanish in return. Initially, the Spanish did not extensively explore the Missouri and let French traders continue their activities under license. However, this ended after news of incursions by trappers working for the Hudson's Bay Company in the upper Missouri River watershed was brought back following an expedition by Jacques D'Eglise in the early 1790s. In 1795 the Spanish chartered the Company of Discoverers and Explorers of the Missouri, popularly referred to as the "Missouri Company", and offered a reward for the first person to reach the Pacific Ocean via the Missouri. In 1794 and 1795 expeditions led by Jean Baptiste Truteau and Antoine Simon Lecuyer de la Jonchšre did not even make it as far north as the Mandan villages in central North Dakota. Arguably the most successful of the Missouri Company expeditions was that of James MacKay and John Evans. The two set out along the Missouri, and established Fort Charles about 20 mile (32 km) south of present day Sioux City as a winter camp in 1795. At the Mandan villages in North Dakota, they forcefully expelled several British traders, and while talking to the populace they pinpointed the location of the Yellowstone River, which was called Roche Jaune ("Yellow Rock") by the French. Although MacKay and Evans failed to accomplish their original goal of reaching the Pacific, they did create the first accurate map of the upper Missouri River. In 1795, the young United States and Spain signed Pinckney's Treaty, which recognized American rights to navigate the Mississippi River and store goods for export in New Orleans. Three years later, Spain revoked the treaty and in 1800 secretly returned Louisiana to Napoleonic France in the Third Treaty of San Ildefonso. This transfer was so secret that the Spanish continued to administer the territory. In 1801, Spain restored rights to use the Mississippi and New Orleans to the United States. Fearing that the cutoffs could occur again, President Thomas Jefferson proposed to buy the port of New Orleans from France for $10 million. Instead, faced with a debt crisis, Napoleon offered to sell the entirety of Louisiana, including the Missouri River, for $15 million – amounting to less than 3¢ per acre. The deal was signed in 1803, doubling the size of the United States with the acquisition of the Louisiana Territory. In 1803, Jefferson instructed Meriwether Lewis to explore the Missouri and search for a water route to the Pacific Ocean. By then, it had been discovered that the Columbia River system, which drains into the Pacific, had a similar latitude as the headwaters of the Missouri River, and it was widely believed that a connection or short portage existed between the two. However, Spain balked at the takeover, citing that they had never formally returned Louisiana to the French. Spanish authorities warned Lewis not to take the journey and forbade him from seeing the MacKay and Evans map of the Missouri, although Lewis eventually managed to gain access to it. Meriwether Lewis and William Clark began their famed expedition in 1804 with a party of thirty three people in three boats. Although they became the first Europeans to travel the entire length of the Missouri and reach the Pacific Ocean via the Columbia, they found no trace of the Northwest Passage. The maps made by Lewis and Clark, especially those of the Pacific Northwest region, provided a foundation for future explorers and emigrants. They also negotiated relations with numerous Native American tribes and wrote extensive reports on the climate, ecology and geology of the region. Many present day names of geographic features in the upper Missouri basin originated from their expedition.

Қалпақ саудасы

XVIII ғасырдың басында тері аулаушылар Солтүстік Америкадағы тері саудасының өркендеуіне себепші болған бобёр мен өзен сағасының популяциясын табу үмітімен Миссури өзенінің ең солтүстік алабына кірді. Олар көптеген түрлі жерлерден келді – кейбіреулері Гудзон шығанағындағы канадалық тері компанияларынан, кейбіреулері Тынық мұхитының солтүстік-батысынан (қараңыз: Теңіз тері саудасы), ал кейбіреулері АҚШ-тың орталық батысынан. Көпшілігі аймақта ұзақ тұрмады, себебі маңызды ресурстарды таба алмады. Мыңдаған аңға бай ел туралы алғашқы жарқын хабарлар 1806 жылы Мериуэтер Льюис пен Уильям Кларк екі жылдық экспедициясынан оралғанда келді. Олардың күнделіктерінде мыңдаған бизон, бобёр және өзен саңырауқұлақтарына толы жерлер сипатталған; сондай-ақ Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауында теңіз саңырауқұлақтарының көптігі жазылған. 1807 жылы саяхатшы Мануэль Лиза Миссури өзенінің жоғарғы ағысында тері саудасының қарқынды өсуіне әкелетін экспедиция ұйымдастырды. Лиза мен оның серіктері Миссури және Йеллоустоун өзендерін бойлап саяхаттап, жергілікті американдық тайпалардан терілерге айырбастау үшін өндірілген заттарды саудалады және Оңтүстік Монтанадағы Йеллоустоун мен оның саласы Бигхорн өзендерінің қосылған жерінде бекініс салды. Бастапқыда шағын болған бұл кәсіп тез арада өркендеді. Лизаның адамдары 1807 жылдың күзінде Йеллоустоун мен Бигхорн өзендерінің қосылысын бақылайтын жартаста Реймонд бекінісінің құрылысын бастады. Бұл бекініс негізінен американдықтармен тері саудасы үшін сауда орталығы ретінде қызмет етті. Бұл әдіс Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы тері саудасынан ерекшеленді, онда түрлі тері компаниялары, әсіресе Гудсон шығанағы жалдаған аң аулаушылар жұмыс істеді. Кейін Реймонд бекінісінің орнын Солтүстік Дакотадағы Миссури мен Йеллоустоун өзендерінің қосылған жерінде Лиза бекінісі алмастырды; Миссури өзенінің бойындағы Небраскада да Лиза бекінісі деп аталатын екінші бекініс салынды. 1809 жылы Лиза, Уильям Кларк және Пьер Шото бірлесіп Сент-Луис Миссури тері компаниясын құрды. 1828 жылы Американдық тері компаниясы Миссури мен Йеллоустоун өзендерінің қосылған жерінде Юнион бекінісін құрды. Юнион бекінісі біртіндеп Миссуридің жоғарғы алабындағы тері саудасының басты бас штабына айналды. 19-ғасырдың басындағы тері аулау қызметі Роки тауларының шығыс және батыс беткейлеріндегі барлық жерлерді қамтыды. Гудсон шығанағы компаниясының, Сент-Луис Миссури тері компаниясының, Американдық тері компаниясының, Рокки-Маунтин тері компаниясының, Солтүстік-Батыс компаниясының және басқа да компаниялардың аң аулаушылары Миссури су алабында, сондай-ақ көршілес Колумбия, Колорадо, Арканзас және Саскачеван өзендері жүйелеріндегі мыңдаған өзендерде жұмыс істеді. Осы кезеңде тау адамы деп аталған аң аулаушылар батысқа қарай сапар шегетін алғашқы адамдар мен қоныс аударушылардың жолын салуға көмектесетін даладағы жолдарды ашты. Мыңдаған бобёр терілерін тасымалдау үшін кемелер қажет болды, бұл Миссуридегі өзен тасымалының дамуына ықпал етті. 1830-шы жылдардың соңына қарай тері өнеркәсібі бірте-бірте құлдырады, себебі жібек бобёр терісін қажетті киім ретінде ығыстырды. Осы уақытқа дейін Роки тауларындағы өзендердегі бобёрлардың саны қарқынды аңшылықтың салдарынан азайып кеткен. Сонымен қатар, сауда посттарына американдықтардың жиі шабуылдары тері компанияларының қызметкерлері үшін қауіпті жағдай тудырды. Кейбір аймақтарда өнеркәсіп 1840 жылдары жалғасты, бірақ басқаларында, мысалы, Платт өзені аңғарында, бобёр популяциясының төмендеуі ертерек құлдырауға әкелді. 1850 жылға қарай Ұлы жазықтарда тері саудасы тоқтады, өнеркәсіптің негізгі орталығы Миссисипи алқабы мен Канаданың орталық бөлігіне көшті. Бірақ бір кездері өркендеген сауданың жойылуына қарамастан, оның мұрасы Американың батысын ашты және оның орнына қоныс аударушылар, фермерлер, малшылар, авантюристтер, үміткерлер, қаржылық қиындыққа тап болғандар мен кәсіпкерлер келді.

As early as the 18th century, fur trappers entered the extreme northern basin of the Missouri River in the hopes of finding populations of beaver and river otter, the sale of whose pelts drove the thriving North American fur trade. They came from many different places – some from the Canadian fur corporations at Hudson Bay, some from the Pacific Northwest (see also: Maritime fur trade), and some from the midwestern United States. Most did not stay in the area for long, as they failed to find significant resources. The first glowing reports of country rich with thousands of game animals came in 1806 when Meriwether Lewis and William Clark returned from their two year expedition. Their journals described lands amply stocked with thousands of buffalo, beaver, and river otter; and also an abundant population of sea otters on the Pacific Northwest coast. In 1807, explorer Manuel Lisa organized an expedition which would lead to the explosive growth of the fur trade in the upper Missouri River country. Lisa and his crew traveled up the Missouri and Yellowstone Rivers, trading manufactured items in return for furs from local Native American tribes, and established a fort at the confluence of the Yellowstone and a tributary, the Bighorn, in southern Montana. Although the business started small, it quickly grew into a thriving trade. Lisa's men started construction of Fort Raymond, which sat on a bluff overlooking the confluence of the Yellowstone and Bighorn, in the fall of 1807. The fort would serve primarily as a trading post for bartering with the Native Americans for furs. This method was unlike that of the Pacific Northwest fur trade, which involved trappers hired by the various fur enterprises, namely Hudson's Bay. Fort Raymond was later replaced by Fort Lisa at the confluence of the Missouri and Yellowstone in North Dakota; a second fort also called Fort Lisa was built downstream on the Missouri River in Nebraska. In 1809 the St. Louis Missouri Fur Company was founded by Lisa in conjunction with William Clark and Pierre Choteau, among others. In 1828, the American Fur Company founded Fort Union at the confluence of the Missouri and Yellowstone Rivers. Fort Union gradually became the main headquarters for the fur trade in the upper Missouri basin. Fur trapping activities in the early 19th century encompassed nearly all of the Rocky Mountains on both the eastern and western slopes. Trappers of the Hudson's Bay Company, St. Louis Missouri Fur Company, American Fur Company, Rocky Mountain Fur Company, North West Company and other outfits worked thousands of streams in the Missouri watershed as well as the neighboring Columbia, Colorado, Arkansas, and Saskatchewan river systems. During this period, the trappers, also called mountain men, blazed trails through the wilderness that would later form the paths pioneers and settlers would travel by into the West. Transport of the thousands of beaver pelts required ships, providing one of the first large motives for river transport on the Missouri to start. As the 1830s drew to a close, the fur industry slowly began to die as silk replaced beaver fur as a desirable clothing item. By this time, also, the beaver population of streams in the Rocky Mountains had been decimated by intense hunting. Furthermore, frequent Native American attacks on trading posts made it dangerous for employees of the fur companies. In some regions, the industry continued well into the 1840s, but in others such as the Platte River valley, declines of the beaver population contributed to an earlier demise. The fur trade finally disappeared in the Great Plains around 1850, with the primary center of industry shifting to the Mississippi Valley and central Canada. Despite the demise of the once prosperous trade, however, its legacy led to the opening of the American West and a flood of settlers, farmers, ranchers, adventurers, hopefuls, financially bereft, and entrepreneurs took their place.

Қоныс аударушылар мен пионерлер

Өзен 19 ғасырда Америка шекарасын шамамен анықтады, әсіресе Канзас-Ситиден төмен ағысқа қарай, ол Миссури штатының жүрегіне қарай шығысқа қарай өткір бұрылыс жасайды, бұл аймақ Boonslick деп аталады. Өзен бойындағы еуропалықтар алғаш қоныстанған аймақ ретінде, ол көбінесе Бун Лик жолымен келген, құл иеленген оңтүстік халқымен толып жатты. Америка батысын ашудың маңызды жолдарының барлығы өзенде басталады, оның ішінде Калифорния, Мормон, Орегон және Санта-Фе жолдары. Пони экспрестің батысқа қарайғы алғашқы бағыты – Миссури штатының Сент-Джозеф қаласында Миссури өзенінен өтетін паром. Сол сияқты, эмигранттардың көп бөлігі алғашқы транс-континенталды теміржолдың шығыс терминалына Миссури арқылы, Айова штатының Кансил-Блаффс және Омаха қалалары арасында пароммен жетті. 1869 жылы Ханнибал көпірі Миссури өзенін кесіп өтетін алғашқы көпір болды, және оның орналасқан жері Канзас-Ситидің Сент-Луис маңындағы аузынан жоғары қарай өзендегі ең ірі қалаға айналуының басты себебі болды. Сол кездегі «Манифест тағдыры» идеалына сәйкес, 1830 жылдардан 1860 жылдарға дейін 500 000-нан астам адам Миссури штатындағы Индипенденс қаласынан Америка батысындағы әртүрлі бағыттарға аттанды. Бұл адамдардың осы бір жылдық саяхатқа шығуға көптеген себептері болды – экономикалық дағдарыс, ал кейіннен алтынның табылуы, мысалы, Калифорния алтын ірілісі. Көптеген адамдар Миссуриден Небраска штатының Омаха қаласына дейін өзенмен жүріп, содан кейін Вайоминг және Колорадодағы Роки тауларынан шығысқа қарай ағып жатқан Платт өзенінің бойымен жол тартты. Роберт Стюарт басқарған 1812-1813 жылдардағы экспедиция Платт өзенінде олар қолданған каноэмен жүзу мүмкін емес екенін көрсетті, тіпті кейін Миссуриде көбейіп бара жатқан үлкен бүйір және артқы дөңгелекті кемелерді айтпағанда. Бір саяхатшы Платт өзенінің «ішуге тым қалың, жыртуға тым жұқа» екенін айтқан. Дегенмен, Платт өзені батысқа бет алған пионерлерге судың мол және сенімді көзін қамтамасыз етті. 1850 жылдары өзенде тұрақты кемелер жүрісі басталғанға дейін «прерия шкунерлері» деп аталатын жабық вагонтар негізгі көлік құралы болды. 1860 жылдары Монтана, Колорадо, Вайоминг және солтүстік Ютада алтынның табылуы аймаққа үміткерлердің тағы бір толқынын әкелді. Алтын кендеріне және одан қайтаруға жүктердің көп бөлігі Миссури және Канзас өзендері арқылы, сондай-ақ Вайомингтің батысындағы Жылан өзені және Юта, Айдахо және Вайомингтегі Медведь өзені арқылы жүзеге асырылды. Орта батыстан Монтанаға тасымалданған жолаушылар мен жүктердің 80 пайызы кемемен тасымалданды, бұл сапар өзенмен 150 күнге созылды. Колорадоға тікелей батысқа қарай Канзас өзені мен оның саласы Республика өзені, сондай-ақ Денвер маңындағы үлкен Сэнди Крик және Оңтүстік Платт өзені сияқты екі кішкентай Колорадо өзені арқылы жол салынды. Алтынға деген құштарлық Бозман жолының танымал көшіп-қону жолы ретінде тоқырауына себеп болды, өйткені ол көбінесе жауынгерлік америкалықтар иеленген жерлерден өтті. Алтынға құштарлық кезінде Юта штатының Коринне қаласына жақын Ұлы тұзды көлге қауіпсіз жолдар ашылды, бұл Роки таулары аймағы мен Шығыс Ұлы ойпатының кең ауқымды қоныстануына әкелді. Қоныс аударушылар өз иеліктерін Ұлы жазықтарға кеңейткенде, олар америкалықтардың жергілікті тайпаларымен жер дауына ұшырады. Бұл жиі шабуылдарға, қырғындарға және қарулы қақтығыстарға әкелді, нәтижесінде федералды үкімет жазық тайпаларымен бірнеше келісімдер жасады, бұл әдетте шекараларды белгілеуді және жергілікті тұрғындарға жерді резервтеуді қамтыды. АҚШ пен америкалықтар арасындағы көптеген басқа келісімдер сияқты, олар көп ұзамай бұзылып, үлкен соғыстарға әкелді. АҚШ әскері мен америкалықтар арасында 1000-нан астам шайқас болды. Дакота, Вайоминг және Монтана штаттарында Бозман жолының ашылуына байланысты жергілікті тұрғындар мен қоныс аударушылар арасындағы қақтығыстар Лакота және Шайендердің АҚШ армиясына қарсы соғысқа қатысқан Қызыл бұлт соғысына әкелді. Бұл шайқаста америкалықтар толық жеңіске жетті. 1868 жылы Форт-Ларами келісімшартына қол қойылды, ол ақтардың араласуынсыз, Қара төбелерді, Powder River Country және Миссури өзенінің солтүстік бөлігін қоршаған басқа да аймақтарды жергілікті американдықтарға пайдалануды «кепілдеді». Миссури өзені сонымен қатар маңызды көрініс болды, өйткені ол солтүстік-шығыс Канзасты батыс Миссуриден бөліп алады; Миссуриден құлдарды қолдайтын күштер Канзасқа өтіп, «Қанды Канзас» кезеңінде дүрбелең тудырды, бұл Канзас пен Миссури арасындағы қарым-қатынастың бүгінгі күнге дейін сақталған керісіншіліктеріне әкелді. Осы кезеңде Миссури өзеніндегі тағы бір маңызды әскери қақтығыс – 1861 жылғы Бунвилл шайқасы болды, ол америкалықтарға әсер етпеді, бірақ Азамат соғысындағы маңызды бетбұрыс болды, бұл Одақтың өзендегі көлік құралдарын бақылауға алуына және Миссури штатын Конфедерацияға қосылудан тоқтатуға мүмкіндік берді. Дегенмен, америкалықтардың бейбітшілігі мен бостандығы ұзаққа соқпады. 1876-77 жылдардағы Ұлы Сиу соғысы Оңтүстік Дакотаның батысындағы және Вайомингтің шығысындағы Қара төбелерде американдық шахтерлер алтын тапқанда басталды. Бұл жерлер бастапқыда Форт-Ларами келісімшартымен америкалықтардың пайдалануына берілген.

The river roughly defined the American frontier in the 19th century, particularly downstream from Kansas City, where it takes a sharp eastern turn into the heart of the state of Missouri, an area known as the Boonslick. As first area settled by Europeans along the river it was largely populated by slave owning southerners following the Boone's Lick Road. The major trails for the opening of the American West all have their starting points on the river, including the California, Mormon, Oregon, and Santa Fe trails. The first westward leg of the Pony Express was a ferry across the Missouri at St. Joseph, Missouri. Similarly, most emigrants arrived at the eastern terminus of the First transcontinental railroad via a ferry ride across the Missouri between Council Bluffs, Iowa, and Omaha. The Hannibal Bridge became the first bridge to cross the Missouri River in 1869, and its location was a major reason why Kansas City became the largest city on the river upstream from its mouth at St. Louis. True to the then ideal of Manifest Destiny, over 500,000 people set out from the river town of Independence, Missouri, to their various destinations in the American West from the 1830s to the 1860s. These people had many reasons to embark on this strenuous year long journey – economic crisis, and later gold strikes including the California Gold Rush, for example. For most, the route took them up the Missouri to Omaha, Nebraska, where they would set out along the Platte River, which flows from the Rocky Mountains in Wyoming and Colorado eastward through the Great Plains. An early expedition led by Robert Stuart from 1812 to 1813 proved the Platte impossible to navigate by the dugout canoes they used, let alone the large sidewheelers and sternwheelers that would later ply the Missouri in increasing numbers. One explorer remarked that the Platte was "too thick to drink, too thin to plow". Nevertheless, the Platte provided an abundant and reliable source of water for the pioneers as they headed west. Covered wagons, popularly referred to as prairie schooners, provided the primary means of transport until the beginning of regular boat service on the river in the 1850s. During the 1860s, gold strikes in Montana, Colorado, Wyoming, and northern Utah attracted another wave of hopefuls to the region. Although some freight was hauled overland, most transport to and from the gold fields was done through the Missouri and Kansas Rivers, as well as the Snake River in western Wyoming and the Bear River in Utah, Idaho, and Wyoming. It is estimated that of the passengers and freight hauled from the Midwest to Montana, over 80 percent were transported by boat, a journey that took 150 days in the upstream direction. A route more directly west into Colorado lay along the Kansas River and its tributary the Republican River as well as pair of smaller Colorado streams, Big Sandy Creek and the South Platte River, to near Denver. The gold rushes precipitated the decline of the Bozeman Trail as a popular emigration route, as it passed through land held by often hostile Native Americans. Safer paths were blazed to the Great Salt Lake near Corinne, Utah, during the gold rush period, which led to the large scale settlement of the Rocky Mountains region and eastern Great Basin. As settlers expanded their holdings into the Great Plains, they ran into land conflicts with Native American tribes. This resulted in frequent raids, massacres and armed conflicts, leading to the federal government creating multiple treaties with the Plains tribes, which generally involved establishing borders and reserving lands for the indigenous. As with many other treaties between the U. S. and Native Americans, they were soon broken, leading to huge wars. Over 1,000 battles, big and small, were fought between the U. S. military and Native Americans before the tribes were forced out of their land onto reservations. Conflicts between natives and settlers over the opening of the Bozeman Trail in the Dakotas, Wyoming and Montana led to Red Cloud's War, in which the Lakota and Cheyenne fought against the U. S. Army. The fighting resulted in a complete Native American victory. In 1868, the Treaty of Fort Laramie was signed, which "guaranteed" the use of the Black Hills, Powder River Country and other regions surrounding the northern Missouri River to Native Americans without white intervention. The Missouri River was also a significant landmark as it divides northeastern Kansas from western Missouri; pro slavery forces from Missouri would cross the river into Kansas and spark mayhem during Bleeding Kansas, leading to continued tension and hostility even today between Kansas and Missouri. Another significant military engagement on the Missouri River during this period was the 1861 Battle of Boonville, which did not affect Native Americans but rather was a turning point in the American Civil War that allowed the Union to seize control of transport on the river, discouraging the state of Missouri from joining the Confederacy. However, the peace and freedom of the Native Americans did not last for long. The Great Sioux War of 1876–77 was sparked when American miners discovered gold in the Black Hills of western South Dakota and eastern Wyoming. These lands were originally set aside for Native American use by the Treaty of Fort Laramie.

Сиу қаласына өту

ХХ ғасырдың басынан бері Миссури өзені су тасымалы мақсатында кеңінен инженерлік тұрғысынан өзгертілген, және өзеннің шамамен 32 пайызы қазір жасанды түзуленген арналар арқылы ағады. ХХ ғасырдың ортасында Пик Слоан жоспары бойынша Миссуриде бөгеттер салу, су жүруге көмектесудің соңғы қадамы болды. Негізгі жүйедегі ірі су қоймалары жыл бойы навигациялық арнаны сақтап тұру үшін сенімді ағынды қамтамасыз етеді және өзеннің жылдық су тасқындарының көп бөлігін тоқтатуға қабілетті. Дегенмен, Миссуридің жоғары және төменгі су циклдары – әсіресе Миссури өзенінің алабындағы 21-ші ғасырдың басындағы ұзақ құрғақшылық және 1993 және 2011 жылдардағы тарихи су тасқындары – тіпті үлкен Mainstem System су қоймаларын бақылау қиын. Алайда, Миссури өзені АҚШ Инженерлік корпусының (USACE) оның тереңдігін бақылауға жасаған әрекеттеріне көбінесе қарсылық көрсетті. 2006 жылы АҚШ Жағалау күзеті коммерциялық баржалардың Миссури өзенінде жағаға отырғанын мәлімдеді, себебі навигациялық арна қатты лайланып кеткен. АҚШ Инженерлік корпусы арнаны ең төменгі тереңдікке дейін ұстамағаны үшін кінәланды. 1929 жылы Миссури өзенінің навигациялық комиссиясы өзен арқылы жыл сайын тасымалданатын тауарлардың көлемін 15 миллион тонна (13,6 миллион метрикалық тонна) деп бағалады, бұл навигациялық арнаны құруға кеңінен қолдау көрсетті. Алайда, кемелердің қозғалысы күтілгеннен әлдеқайда төмен болды – өнімдер, өндірілген заттар, ағаш және мұнай сияқты тауарларды тасымалдау 1994-2006 жылдар аралығында жылына орташа есеппен 683 000 тонна (616 000 тонна) ғана құрады. Тасымалданатын материалдың тоннажы бойынша Миссури өзеннің ең үлкен пайдаланушысы болып табылады, ол өзендегі трафиктің 83 пайызын құрайды, ал Канзас 12 пайыз, Небраска 3 пайыз және Айова 2 пайызды иеленеді. Миссури өзеніндегі баржалық тасымалдың басым бөлігі өзеннің төменгі 500 милінен (805 км) алынған құм мен қиыршық таспен жүзеге асырылады; кеме қатынасы арнасының қалған бөлігі қазір коммерциялық кемелер үшін көбінесе пайдаланбайды. Төменгі Миссури өзені – Гавинс-Пойнттан басталып, Миссисипимен Сент-Луистен жоғары жатқан 840 мильді (1352 км) құрайды. Төменгі Миссури өзенінде гидроэлектр станциялары немесе шлюздер жоқ, бірақ баржалардың қозғалысын қамтамасыз ету үшін өзен ағынын 200 фут (61 м), 12 фут (4 м) енді арнаға бағыттайтын көптеген қанатты бөгеттер бар. Бұл қанатты бөгеттерді АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы салған және күтіп ұстайды, және Миссури өзенінде осы қанатты бөгеттердің орнына шлюздер салу жоспарланбаған.

Since the beginning of the 20th century, the Missouri River has been extensively engineered for water transport purposes, and about 32 percent of the river now flows through artificially straightened channels. Construction of dams on the Missouri under the Pick Sloan Plan in the mid twentieth century was the final step in aiding navigation. The large reservoirs of the Mainstem System help provide a dependable flow to maintain the navigation channel year round, and are capable of halting most of the river's annual freshets. However, high and low water cycles of the Missouri – notably the protracted early 21st century drought in the Missouri River basin and historic floods in 1993 and 2011 – are difficult for even the massive Mainstem System reservoirs to control. However, the Missouri has often resisted the efforts of the USACE to control its depth. In 2006, the U. S. Coast Guard stated that commercial barge tows ran aground in the Missouri River because the navigation channel had been severely silted. The USACE was blamed for failing to maintain the channel to the minimum depth. In 1929, the Missouri River Navigation Commission estimated the amount of goods shipped on the river annually at 15 million tons (13.6 million metric tons), providing widespread consensus for the creation of a navigation channel. However, shipping traffic has since been far lower than expected – shipments of commodities including produce, manufactured items, lumber, and oil averaged only 683,000 tons (616,000 t) per year from 1994 to 2006. By tonnage of transported material, Missouri is by far the largest user of the river accounting for 83 percent of river traffic, while Kansas has 12 percent, Nebraska three percent and Iowa two percent. Almost all of the barge traffic on the Missouri River ships sand and gravel dredged from the lower 500 mile (805 km) of the river; the remaining portion of the shipping channel now sees little to no use by commercial vessels. The Lower Missouri River is the 840 mile (1352 km) of river below Gavins Point until it meets the Mississippi just above St. Louis. The Lower Missouri River has no hydroelectric dams or locks but it has a plethora of wing dams that enable barge traffic by directing the flow of the river into a 200 feet (61 m), 12 feet (4 m) channel. These wing dams have been put in place by and are maintained by the U. S. Army Corps of Engineers, and there are no plans to construct any locks to replace these wing dams on the Missouri River.

Жол қозғалысының төмендеуі

Миссури өзенінде баржалармен тасымалданған тауарлардың тоннажы 1960 жылдан бері қазіргі уақытқа дейін күрт төмендеді. 1960 жылдары USACE 2000 жылға қарай жылдық көлемнің артуын болжаған, бірақ шындығында керісі болды. Тауар көлемі 1977 жылы көрсетілген деңгейден 2000 жылы жай ғана қысқарды. Ең үлкен төмендеу ауыл шаруашылығы өнімдері, әсіресе бидай бойынша байқалды. Бұның бір себебі – Миссури өзені бойындағы суармалы жерлер әлеуетінің аз бөлігін ғана пайдаланған. 21-ші ғасырдың басындағы құрғақшылық жағдайлары және теміржол басты бәсекелес ретінде басқа көлік түрлерімен бәсекелестік Миссуридегі өзен трафигінің азаюына себеп болды. USACE-нің навигациялық арнаны тұрақты түрде күтіп ұстамауы да салаға кедергі келтірді. Миссури өзенінде кеме қатынасын жандандыруға күш салынуда, себебі ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдауда өзен көлігінің тиімділігі мен төмен бағасы, сондай-ақ баламалы көлік жолдарының тығыздығы осы қадамды қажет етеді. Навигациялық арнаны кеңейту және кеме қатынасы маусымында су қоймаларынан көбірек су жіберу сияқты шешімдер де қарастырылуда. 2010 жылы құрғақшылық аяқталды, нәтижесінде Миссури арқылы шамамен тасымалданды, бұл 2000 жылдан бергі алғашқы маңызды өсімді білдірді. Алайда, 2011 жылы болған су тасқыны өзеннің рекордтық бөлігін кемелер үшін жапты – "қайта жаңғыруға деген үміттерді жойды". Миссури өзенінің төменгі ағысында шлюздер мен бөгеттер жоқ, бірақ өзенге тік бұрышпен кіретін және баржалардың жүзуін қиындататын көптеген қанатты бөгеттер бар. Ал жоғарғы Миссисипиде 29 шлюз бен бөгет бар, және 2008 жылдан 2011 жылға дейін жылына орташа есеппен 61,3 миллион тонна жүк тасымалданды, ал шлюздер қыста жабылады.

Табиғат тарихы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Миссури өзенінің су тасқынынан тұратын мыңдаған шаршы шақырым жерлер өсімдіктер мен жануарлардың кең ауқымына қолдау көрсетті. Биологиялық әртүрлілік әдетте Монтананың суық, субальпілік бастауларынан Миссуридің қоңыржай, ылғалды климатына қарай өсті. Бүгінде өзеннің жағалау аймағы негізінен мақта, сабан және сикомор ағаштарынан тұрады, сондай-ақ клен және күл сияқты басқа да ағаштардың түрлері бар. Ағаштардың орташа биіктігі, өзен жағалауынан алшақтаған сайын шектеулі қашықтықта көбейеді, себебі өзен жанындағы жер су тасқыны кезінде топырақ эрозиясына бейім. Миссури өзеніндегі үлкен мөлшердегі шөгінділердің болуына байланысты, су омыртқасыз жануарлардың көптеген түрлеріне қолайлы емес, олардың кейбіреулері, мысалы, ақшыл осетр сияқты, жойылу қаупінде. Миссури өзенінің су және жағалау мекендері сондай-ақ мысқырлар, өзен сусарлары, бобърлар, мускатлы егеуқұйрықтар және еноттар сияқты сүтқоректілердің бірнеше түрлеріне де қолдау көрсетеді. Дүниежүзілік табиғат қоры Миссури өзенінің суайдынын үш тұщы сулы экоаймаққа бөледі: Жоғарғы Миссури, Төменгі Миссури және Орталық Дала. Жоғарғы Миссури Монтана, Вайоминг, Оңтүстік Альберта және Саскачеван, Солтүстік Дакота аймақтарын қамтиды, негізінен мұз дәуірінің мұзжайнауынан туындаған жартылай шөлді бұталы далалы жерлермен және аз биологиялық әртүрлілікпен сипатталады. Бұл аймақта жергілікті түрлер жоқ. Роки тауларындағы бастаулардан басқа, суайдынының бұл бөлігінде жауын-шашын аз болады. Орта Миссури экоаймағы Колорадо, Оңтүстік-Батыс Миннесота, Солтүстік Канзас, Небраска және Вайоминг пен Айованың бір бөлігі арқылы өтеді, жауын-шашын мөлшері жоғары және қоңыржай ормандар мен шалғындықтармен сипатталады. Өсімдіктер әртүрлілігі Орта Миссуриде жоғары, сонымен қатар жануарлар түрлерінің саны шамамен екі есе көп. Соңында, Орталық Дала экоаймағы Миссуридің төменгі бөлігінде орналасқан, Миссури, Канзас, Оклахома және Арканзастың барлық немесе бір бөлігін қамтиды. Маусымдық температураның үлкен ауытқуларына қарамастан, бұл аймақта өсімдіктер мен жануарлардың ең көп түрлері кездеседі. Миссуридің төменгі бөлігінде 13 ракуш түрі жерсінді.

Historically, the thousands of square miles that comprised the floodplain of the Missouri River supported a wide range of plant and animal species. Biodiversity generally increased proceeding downstream from the cold, subalpine headwaters in Montana to the temperate, moist climate of Missouri. Today, the river's riparian zone consists primarily of cottonwoods, willows and sycamores, with several other types of trees such as maple and ash. Average tree height generally increases farther from the riverbanks for a limited distance, as land next to the river is vulnerable to soil erosion during floods. Because of its large sediment concentrations, the Missouri does not support many aquatic invertebrates. some of which are endangered such as the pallid sturgeon. The Missouri's aquatic and riparian habitats also support several species of mammals, such as minks, river otters, beavers, muskrats, and raccoons. The World Wide Fund For Nature divides the Missouri River watershed into three freshwater ecoregions: the Upper Missouri, Lower Missouri and Central Prairie. The Upper Missouri, roughly encompassing the area within Montana, Wyoming, southern Alberta and Saskatchewan, and North Dakota, comprises mainly semiarid shrub steppe grasslands with sparse biodiversity because of Ice Age glaciations. There are no known endemic species within the region. Except for the headwaters in the Rockies, there is little precipitation in this part of the watershed. The Middle Missouri ecoregion, extending through Colorado, southwestern Minnesota, northern Kansas, Nebraska, and parts of Wyoming and Iowa, has greater rainfall and is characterized by temperate forests and grasslands. Plant life is more diverse in the Middle Missouri, which is also home to about twice as many animal species. Finally, the Central Prairie ecoregion is situated on the lower part of the Missouri, encompassing all or parts of Missouri, Kansas, Oklahoma and Arkansas. Despite large seasonal temperature fluctuations, this region has the greatest diversity of plants and animals of the three. Thirteen species of crayfish are endemic to the lower Missouri.

Адамның әсері

Өзен саудасы және өнеркәсіптік даму 1800 жылдары басталғаннан бері адам қызметі Миссури өзенін ауыр ластады және су сапасын нашарлатты. Өзеннің су тасқынына бейімді жерлерінің көп бөлігі ұзақ уақыттан бері жойылды, олардың орнына суармалы егіс жерлері келді. Су тасқыны аймағының дамуы су басу қаупі жоғары аймақтарда халық пен инфрақұрылымның көбеюіне әкеп соқты. Өзеннің үштен бір бөлігінен астам бөлігіне су тасқынын тоқтату үшін бөгеттер салынды, бірақ бұл ағыс жылдамдығының артуына және төменгі ағыстағы аймақтарда су дебитінің максималды деңгейінің өсуіне әкелді. Миссури өзені бойында, әсіресе Айова және Миссури штаттарында, тыңайтқыштардың шайылуы салдарынан азот және басқа да қоректік заттардың деңгейінің жоғарылауы үлкен мәселе болып табылады. Бұл ластану түрі Миссисипи, Иллинойс және Огайо өзендерінің жоғарғы ағыстарын да әсер етеді. Өзендердегі оттегінің төмен деңгейі және Миссисипи дельтасының соңындағы Мексика шығанағындағы "өлген аймақ" Миссури және Миссисипидің басқа да салаларындағы қоректік заттардың жоғары концентрациясының салдары болып табылады. Миссури өзенінің төменгі ағысындағы арнаны түзету өзенді тар, терең етіп, жағалау флорасы мен фаунасына қол жеткізуді қиындатты. Миссури өзенінің су тасқынына бейімді жерлерін егіс жерлеріне айналдыру үшін көптеген бөгеттер мен жағалауды бекіту жобалары салынды. Арнаны басқару өзенмен төмен ағысқа тасымалданатын шөгінділердің көлемін азайтып, балықтар, құстар және қосмекенділер үшін маңызды мекендеу орталарын жойды. 21-ші ғасырдың басында жергілікті түрлердің санының төмендеуі АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметін федералды түрлерге жататын құстар мен балықтардың өзендегі мекендеу орталарын қалпына келтіруді ұсынатын биологиялық пікірді беруге итермеледі. USACE 21-ші ғасырдың басында Миссури өзенінің төменгі ағысындағы экожүйені қалпына келтіру жобаларына кірісті. USACE-нің Миссури өзенінің төменгі ағысындағы кеме қатынасы арнасын аз пайдалануына байланысты, өзен ағынын шектейтін кейбір бөгеттерді, жартастарды және қанатты бөгеттерді алып тастау мүмкін болып көрінеді, бұл өзенге өз жағалауларын табиғи түрде қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Қалпына келтіру жобалары Мексика шығанағының солтүстігіндегі және төменгі ағыстағы қоректік заттар мен шөгінділердің ластануын күшейту мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылықтарды тудырды. 2010 жылғы Ұлттық зерттеулер кеңесінің есебі Миссури өзеніндегі шөгінділердің рөлін бағалады, қазіргі мекендеу орталарын қалпына келтіру стратегияларын және шөгінділерді басқарудың баламалы жолдарын қарастырды. Есепте Миссури өзеніндегі шөгінді процестерін жақсырақ түсіну, соның ішінде "шөгінді бюджетін" құру – Миссури өзенінің бойындағы шөгінді тасымалдау, эрозия және жинақтау көлемдерін есепке алу – су сапасы стандарттарын жақсарту және жойылып бара жатқан түрлерді қорғау жобаларының негізін қалайтыны көрсетілді.

Since river commerce and industrial development began in the 1800s, human activity has severely polluted the Missouri and degraded its water quality. Most of the river's floodplain habitat is long gone, replaced by irrigated agricultural land. Development of the floodplain has led to increasing numbers of people and infrastructure within areas at high risk of inundation. Levees have been constructed along more than a third of the river to keep floodwater within the channel, but with the consequences of faster stream velocity and a resulting increase of peak flows in downstream areas. Fertilizer runoff, which causes elevated levels of nitrogen and other nutrients, is a major problem along the Missouri River, especially in Iowa and Missouri. This form of pollution also affects the upper Mississippi, Illinois and Ohio Rivers. Low oxygen levels in rivers and the vast Gulf of Mexico dead zone at the end of the Mississippi Delta are both results of high nutrient concentrations in the Missouri and other tributaries of the Mississippi. Channelization of the lower Missouri waters has made the river narrower, deeper and less accessible to riparian flora and fauna. Many dams and bank stabilization projects have been built to help convert of Missouri River floodplain to agricultural land. Channel control has reduced the volume of sediment transported downstream by the river and eliminated critical habitat for fish, birds and amphibians. By the early 21st century, declines in populations of native species prompted the U. S. Fish and Wildlife Service to issue a biological opinion recommending restoration of river habitats for federally endangered bird and fish species. The USACE began work on ecosystem restoration projects along the lower Missouri River in the early 21st century. Because of the low use of the shipping channel in the lower Missouri maintained by the USACE, it is now considered feasible to remove some of the levees, dikes, and wing dams that constrict the river's flow, thus allowing it to naturally restore its banks. Restoration projects have re mobilized some of the sediments that had been trapped behind bank stabilization structures, prompting concerns of exacerbated nutrient and sediment pollution locally and downstream in the northern Gulf of Mexico. A 2010 National Research Council report assessed the roles of sediment in the Missouri River, evaluating current habitat restoration strategies and alternative ways to manage sediment. The report found that a better understanding of sediment processes in the Missouri River, including the creation of a "sediment budget" – an accounting of sediment transport, erosion, and deposition volumes for the length of the Missouri River – would provide a foundation for projects to improve water quality standards and protect endangered species.

Ұлттық табиғи және табиғатты суретті өзен

Миссури өзенінің Форт Бентоннан Робинсон көпіріне, Гавинс Пойнт тоғанынан Понка мемлекеттік саябағына және Форт Рэндалл тоғанынан Льюис пен Кларк көліне дейінгі бірнеше бөліктері Ұлттық жабайы және көрікті өзендер жүйесіне қосылды. Барлығы 247 миль (398 км) өзен тағайындалды, оның ішінде Монтана штатында 64 миль (103 км) жабайы өзен және 26 миль (42 км) көрікті өзен. Өзеннің 157 милі (253 км) Ұлттық жабайы және көрікті өзендер жүйесі бойынша демалысқа арналған ретінде тізімделген.

Туризм және демалыс

Ашық судың кең аумағымен Миссури өзенінің негізгі жүйесіне жататын алты су қоймасы, бассейндегі маңызды демалыс орындарын қамтамасыз етеді. 1960 жылдардың ортасында 10 миллион сағатты құраған келушілер саны, 1990 жылы 60 миллион сағаттан асып түсті. Льюис пен Кларк ұлттық тарихи жолының ұзындығы шамамен 5955 шақырымды құрайды. Бұл жол Миссури өзенінің бастауынан сағасына дейін дерлік барлық ағысымен өтеді, Льюис пен Кларк экспедициясының бағытын қайтадан бейнелейді. Шығыста Иллинойс штатының Вуд-Ривер қаласынан басталып, батыста Орегон штатының Астория қаласына дейін созылатын жол, Миссисипи және Колумбия өзендерінің де бөліктерін қамтиды. АҚШ-тың он бір штаты арқылы өтетін бұл жолдың күтіміне әртүрлі федералды және штаттық мемлекеттік органдар жауапты. Ол шамамен 100 тарихи орыннан өтеді, оның ішінде археологиялық қазбалар, сондай-ақ Найф Ривер Индиан ауылдары ұлттық тарихи орны бар. Өзеннің кейбір бөліктері демалыс немесе қорғау мақсатында пайдаланылады. Миссури ұлттық демалыс өзені Форт-Рендалл және Гавинс-Пойнт бөгеттерінен төменгі ағыстағы Миссури өзенінің 98 мильді (158 км) құрайтын бөлігін қамтиды. Бұл учаскелерде аралдар, иректер, құмдықтар, су астындағы тастар, кедергілер және басқа да төменгі өзенге тән ерекшеліктер кездеседі, бірақ қазір олар су қоймаларының астында қалған немесе арналардың құрылысынан жойылған. Осы өзен учаскелерінде шамамен қырық бес кеме апаттары шашырап жатыр. Монтана штатының Грейт-Фоллз қаласынан төмен ағыс бойында, шамамен 240 шақырымға созылған Миссури өзені, Миссури Брейкс деп аталатын қалың каньондар мен құлазыған жерлер арқылы өтеді. 1976 жылы АҚШ-тың ұлттық жабайы және көрікті өзені деп танылған өзеннің бұл бөлігі, Үстіңгі Миссури Брейкс ұлттық ескерткішінің ішінде ағады. Бұл қорғау аумағында түрлі өсімдіктер мен жануарлар дүниесі қорғалады, демалыс шараларына қайықпен жүзу, рафтинг, жаяу серуендеу және жануарларды бақылау кіреді. Монтана штатының солтүстік-орталық бөлігінде, Форт-Пек көлінің маңында, Миссури өзенінің 201 шақырымдық бөлігінде Чарльз М. Рассел ұлттық жануарлар қорығы орналасқан. Жануарлар қорығы Форт-Пек бөгетінің құрылысынан басқа, адамның әсеріне көп ұшырамаған Солтүстік Ұлы Далалар экожүйесінен тұрады. Арнайы белгіленген жолдар көп болмаса да, қорықтың барлық аумағында жаяу серуендеуге және кемпингке рұқсат етіледі. Глейшер ұлттық паркі, Роки таулар ұлттық паркі, Йеллоустоун ұлттық паркі және Бадлендс ұлттық паркі сияқты көптеген АҚШ ұлттық парктері, кем дегенде ішінара, суайдынында орналасқан. Бассейндегі басқа өзендердің де бөліктері сақтау және демалыс мақсатында бөлініп қойылған, оның ішінде Миссуридің ең ұзын салаларының бірі – Ниобрара өзенінің 122 шақырымдық қорғалған бөлігі болып табылатын Ниобрара ұлттық көрікті өзені бар. Миссури өзені көптеген ұлттық тарихи ескерткіштер арқылы ағады немесе өтеді, оларға Миссуридің үш саласы, Монтана штатының Форт-Бентон қаласы, Биг-Хидаца ауылы, Небраска штатының Форт-Аткинсон қаласы және Ароу-Рок тарихи ауданы кіреді.

With over of open water, the six reservoirs of the Missouri River Mainstem System provide some of the main recreational areas within the basin. Visitation has increased from 10 million visitor hours in the mid 1960s to over 60 million visitor hours in 1990. The Lewis and Clark National Historic Trail, some 3700 mile (5955 km) long, follows nearly the entire Missouri River from its mouth to its source, retracing the route of the Lewis and Clark Expedition. Extending from Wood River, Illinois, in the east, to Astoria, Oregon, in the west, it also follows portions of the Mississippi and Columbia Rivers. The trail, which spans through eleven U. S. states, is maintained by various federal and state government agencies; it passes through some 100 historic sites, notably archaeological locations including the Knife River Indian Villages National Historic Site. Parts of the river itself are designated for recreational or preservational use. The Missouri National Recreational River consists of portions of the Missouri downstream from Fort Randall and Gavins Point Dams that total 98 mile (158 km). These reaches exhibit islands, meanders, sandbars, underwater rocks, riffles, snags, and other once common features of the lower river that have now disappeared under reservoirs or have been destroyed by channeling. About forty five steamboat wrecks are scattered along these reaches of the river. Downstream from Great Falls, Montana, about 149 mile (240 km) of the river course through a rugged series of canyons and badlands known as the Missouri Breaks. This part of the river, designated a U. S. National Wild and Scenic River in 1976, flows within the Upper Missouri Breaks National Monument, a preserve comprising steep cliffs, deep gorges, arid plains, badlands, archaeological sites, and whitewater rapids on the Missouri itself. The preserve includes a wide variety of plant and animal life; recreational activities include boating, rafting, hiking and wildlife observation. In north central Montana, some along over 125 mile (201 km) of the Missouri River, centering on Fort Peck Lake, comprise the Charles M. Russell National Wildlife Refuge. The wildlife refuge consists of a native northern Great Plains ecosystem that has not been heavily affected by human development, except for the construction of Fort Peck Dam. Although there are few designated trails, the whole preserve is open to hiking and camping. Many U. S. national parks, such as Glacier National Park, Rocky Mountain National Park, Yellowstone National Park and Badlands National Park are, at least partially, in the watershed. Parts of other rivers in the basin are set aside for preservation and recreational use – notably the Niobrara National Scenic River, which is a 76 mile (122 km) protected stretch of the Niobrara River, one of the Missouri's longest tributaries. The Missouri flows through or past many National Historic Landmarks, which include Three Forks of the Missouri, Fort Benton, Montana, Big Hidatsa Village Site, Fort Atkinson, Nebraska and Arrow Rock Historic District.