Кіріспе

Иллинойс өзені – Миссисипи өзенінің маңызды саласы. Оның ұзындығы шамамен 273 миль (439 км) құрайды. АҚШ-тың Иллинойс штатында орналасқан бұл өзеннің су жинау алабы 28 756,6 шаршы миль (74 479 км²) жерді алып жатыр. Иллинойс өзені Чикаго қалалық аймағындағы Дес-Плейнс және Канкаки өзендерінің қосылған жерінен басталып, Иллинойс штатының оңтүстік-батыс бағытына қарай ағып, Иллинойс штатының Графтон қаласының жанында Миссисипи өзеніне құяды. Оның су жинау алабы Висконсин штатының оңтүстік-шығысына, Индиана штатының солтүстік-батысына, Мичиган штатының оңтүстік-батысындағы шағын аумаққа, сондай-ақ Иллинойс штатының орталық бөлігіне дейін созылады. Өзеннің жағалауында Пеория (Иллинойс штаты) сияқты бірнеше өзен порты орналасқан. Өзендегі тарихи және демалыс аймақтарына Starved Rock және Emiquon Complex пен Dixon Waterfowl Refuge халықаралық маңызы бар ылғалды жерлері кіреді. Бұл өзен ежелгі американдықтар мен француз саудагерлері үшін Ұлы көлдерді Миссисипи өзенімен байланыстыратын маңызды су жолы болған. Осы өзендер бойындағы француз отаршылдығының алғашқы қоныстары 17-18 ғасырларда Иллинойс елі деп белгілі болған аймақтың орталық бөлігін құрады. 19 ғасырда Иллинойс және Мичиган каналы мен Хеннепин каналының салынуымен өзеннің Мичиган көлі мен Миссисипи арасындағы байланыс ролі қазіргі заманғы өнеркәсіптік кеме қатынасы дәуіріне дейін кеңейтілді. Қазір Иллинойс өзені Иллинойс су жолының негізін құрап, өзеннің кеме жүргізу және тауар тасымалы мүмкіндіктерін арттыруда.

Гидрографиялық

Иллинойс өзені Кэнкаки өзені мен Дес Плейнс өзенінің Гранди округінің шығысында, Джолиеттен оңтүстік-батысқа қарай шамамен 16 шақырым (10 миль) жерде құйылысынан пайда болады. Оның басқа да ірі салалары – Фокс, Вермильон, Макупин, Маккиноу, Спун, Сангамон және Ла Мойн. Бұл өзен солтүстік Иллинойс штатының батысына қарай ағып, Моррис пен Оттава қалаларынан өтеді, онда оған сәйкесінше Мейзон өзені мен Фокс өзені қосылады. ЛаСалледе Иллинойс өзеніне Вермильон өзені қосылады, содан кейін ол Перу мен Спринг-Вэллиден батысқа қарай ағады. Оңтүстік-шығыс Бюро округінде ол оңтүстікке қарай "Ұлы бұрылыс" деп аталатын аймақта бұрылады, батыс Иллинойс штатында, Лакон, Генри және Пеория қаласының орталық бөлігінен өтеді. Пеорияның оңтүстігінде Иллинойс өзені Шығыс Пеория мен Крив-Кер қалаларынан өтіп, содан кейін Тейзвелл округінің Пекин қаласына жетеді. Содан кейін оған Маккиноу өзені қосылады, содан кейін Чаутаука ұлттық жануарлар қорығы арқылы өтеді. Гавана қаласының қарсы жағында Иллинойс өзеніне Фултон округінен келетін Спун өзені қосылады, ал Браунинг қаласының қарсы жағында штаттың астанасы Спрингфилд қаласынан өтетін Сангамон өзені қосылады. Ла Мойн өзені оған Беардстауннан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 8 шақырым (5 миль) қашықтықта құяды, бұл Пеория мен Пекиннің оңтүстігінде және Линкольн мен Спрингфилдтің солтүстік-батысында орналасқан. Иллинойс өзенінің Ла Мойн өзеніне құятын жеріне жақын жерде оңтүстікке бұрылады, Иллинойс штатының батысында Миссисипи өзеніне шамамен параллель ағып өтеді. Маккупин өзені Иллинойс өзеніне Грин және Джерси округтерінің шекарасында қосылады, Миссисипи өзенімен қосылатын жерден шамамен 24 шақырым (15 миль) жоғарыда. Өзеннің соңғы 32 шақырымы (20 миль) бойында Иллинойс өзені Миссисипи өзенінен шамамен 8 шақырым (5 миль) ғана қашықтықта, Калхаун округін құрайтын құрлық түбегімен бөлінген. Иллинойс өзені Миссисипи өзеніне Графтон қаласынан жақын жерде, Сент-Луис қаласының солтүстік-батысында 40 шақырым (25 миль) және Миссури өзені мен Миссисипи өзенінің қосылатын жерінен 32 шақырым (20 миль) жоғарыда қосылады.

Геология

Иллинойс өзені Хеннепиннің оңтүстігінде Миссисипи өзенінің ежелгі арнасын бойлай ағады. 300 000–132 000 жыл бұрынғы Иллинойс кезеңінде Миссисипи өзені Рок-Айленд жанында тоғысып, қазіргі арнасына бұрылды. Мұздық ерігеннен кейін Иллинойс өзені ежелгі арнаға құйылды. Хеннепин каналы Рок-Айлендтен жоғары орналасқан Миссисипи өзенінің ежелгі арнасын шамамен ілеседі. Қазіргі Иллинойс өзенінің арнасы Канкаки тоқырауының салдарынан бірнеше күннің ішінде қалыптасты. Шамамен 10 000 жыл бұрын Висконсин мұздығының еруі кезінде қазіргі Индиана штатында, қазіргі Ұлы көлдерге ұқсас көл пайда болды. Бұл көл сол мұздықтың бір кезегінің соңғы моренасының артында пайда болған. Солтүстікте мұздың еруі көлдің деңгейін көтеріп, моренадан асып кетті. Бөгет бұзылып, көлдегі судың барлық көлемі өте қысқа мерзімде, мүмкін бірнеше күнде босатылды. Иллинойс өзенінің қалыптасу жолына байланысты, ол көптеген тау жыныстарымен толы терең каньон арқылы ағады. Оның "толық пайдаланылмаған арнасы" бар, ол қазіргі өзеннің кез келген су ағынын қабылдауға қажеттіден әлдеқайда үлкен.

Тарих

Иллинойс өзені аңғары ұзақ жылдар бойы өркениеттер үшін маңызды көлік дәлізі болып келді. Де-Плейн мен Чикаго өзендері және Канкаки мен Сент-Джозеф өзендері арасындағы тас жолдар Американың жергілікті халқына, еуропалықтарға және кейіннен американдықтарға Ұлы көлдер мен Миссисипи алқабы арасында қатынас жасауға мүмкіндік берді. Аймақтағы еуропалықтардың алғашқы іздері 1675 жылы әйгілі Жак Маркетт әкесінің Иллинойс өзенінің жағасында, қазіргі Ютикаға жақын жердегі Grand Village of the Illinois-тегі Starved Rock-тың қарсы бетінде құрған иезуит миссиясы болды. Иллинойс конфедерациясы аңғардың негізгі тұрғындары еді. Маркетт өзен туралы былай деп жазды: «Біз оның құнарлы топырағы, далалары мен ормандары, мал, бұғы, елік, жабайы мысықтар, өрмекші құстар, аққулар, үйректер, попугайлар және тіпті сусарлар сияқты осы өзенге тең келетін ештеңе көрмедік. Көптеген кішкентай көлдер мен өзендер бар. Біз жүзіп өткен өзен 65 лигаға дейін кең, терең және тыныш». 1680 жылы Рене Роберт Кавельер, Сиер де Ла Салл Иллинойстағы алғашқы бекініс, Форт Сент-Луисті, Жемқорлықтағы тасқа салды. Кейін бекініс қазіргі Крев-Кёрге, Пеорияға жақын жерге көшірілді. Француздар аймақта шағын сауда орындарымен қалып қойды. 1845 жылы аяқталған Иллинойс және Мичиган каналы салынар алдында Пеория өзендегі жалғыз ірі елді мекен еді. Өзеннің саудасы Сент-Луиске қарай бағытталды. I&M каналынан кейін ЛаСалле, Перу және Оттава сияқты қалалар өзен бойында өсіп, Чикагоның Миссисипи алқабына ықпалын кеңейтті. XIX және XX ғасырдың басында өзен қалаларының тұрғындары өзеннен балық, су құстары, моллюскалар және мұз жинаумен белсенді айналысты. Олар экономикалық және мәдени тұрғыдан өзенге тәуелді болды, қаз аулау және спорттық балық аулаумен байланысты туризм, коммерциялық балық аулау, түйме фабрикалары үшін моллюскаларды жинау және тұтыну және коммерциялық мақсатта салқындатудың алғашқы әрекеттері үшін мұз кесу сияқты салаларды дамытты. Чикаго санитарлық және кемелік каналының құрылысымен Чикагоның канализациясы Мичиган көліне емес, өзенге құйылатын болды.

Интерпретация

Пиория өзен жағалауы мұражайында "Иллинойс өзенімен кездесу" атты галереясы бар, ол өзенді аквариум арқылы түсіндіріп, өзеннің геологиясы, экологиясы, әлеуметтік тарихы, инженериясы және коммерциялық пайдалануы туралы экспонаттарды ұсынады. Аштық тасты бөгет және шлюздің келушілер орталығында Иллинойс өзеніне арналған көрмелер орналасқан, сондай-ақ аққабақ бүркіттердің жиі келетін жерінде жұмыс істеп тұрған шлюзді көруге мүмкіндік бар.

Қазіргі заманғы қолданысы

1905 жылдан 1915 жылға дейін Иллинойс өзенінен Колумбия өзенінен басқа АҚШ-тағы ешбір өзеннен гөрі көбірек тұщы су балығы ауланды. Иллинойс өзені бір кезде қабықша түйме өнеркәсібі үшін қабықтың маңызды көзі болған. Артық аулау, мөлдірлік салдарынан ортаның жоғалуы және судың ластануы коммерциялық балық аулаудың көбісін жойды, тек шетелдегі перленең бекітуге қабықтарды беру үшін шағын қабық аулау қалды. Ол коммерциялық мақсатта Спринг-Вэллидегі 89-шы бағдарламаның төменгі жағында ауланады. Дегенмен, шабуылдаушы Азиялық карпы өзендегі көптеген балықтарды ығыстырып алды. Иллинойс өзені әлі де спорттық балық аулау үшін маңызды су жолы болып табылады және саугер балығына жақсы орын. Иллинойс Чикагодағы Ұлы көлдерді Миссисипи өзенімен байланыстыратын қазіргі су жолының бөлігін құрайды. Су жолы бастапқыда Иллинойс өзенін Чикаго өзенімен байланыстырған Иллинойс және Мичиган каналын салу арқылы құрылды. Кейіннен Чикаго санитарлық округі Чикаго өзенінің ағысын кері бұрғанда, Чикаго қаласының ластануы мен канализациясы Иллинойс өзеніне құйыла бастады. Иллинойс және Мичиган каналы одан бері Иллинойс су жолымен, оның ішінде Чикаго санитарлық және кеме каналымен ауыстырылды. Өзен қозғалысы мен су тасқынының алдын алу АҚШ Армиясының инженерлік корпусы басқаратын сегіз шлюз және бөгет арқылы басқарылады. 2011 жылдан бастап қауіпсіздік мақсатында осы су жолындағы барлық шлюздер мен бөгеттер келушілерге жабық, бірақ Starved Rock келушілер орталығы бүкіл жүйе туралы тамаша түсіндіру ұсынады. Су жолы көбінесе астық және мұнай сияқты көлемді тауарларды тасымалдайтын баржалармен кеңінен пайдаланылады. Жаз және күздің басында Ұлы айналыммен жүретін туристер демалыс қайықтарында оны пайдаланады. Иллинойс өзені - Солтүстік Американың шығысын су арқылы айналып өту жолы болып табылатын Ұлы айналымның маңызды бөлігі. Пеория қаласы АҚШ қоршаған ортаны қорғау агенттігі мен Иллинойс қоршаған ортаны қорғау агенттігінің талаптарына сәйкес Иллинойс өзеніне құйылатын біріктірілген канализациялық ағынды азайтудың ұзақ мерзімді жоспарын әзірлеп жатыр. Құрғақ ауа райында канализация қаланың канализациясы арқылы үлкен Пеория санитарлық округінің сарқырамалық су тазарту станциясына қауіпсіз ағып өтеді. Алайда, жылына шамамен 28 рет қардың еруі немесе жаңбыр суы канализацияны басып, тазартылмаған канализацияның Иллинойс өзеніне ағып кетуіне себеп болады. Пеория қаласы канализациялық ағынды тексеруге және Таза су туралы заңның талаптарын орындауға және Иллинойс өзенін қорғауға арналған ұзақ мерзімді бақылау жоспарын дайындауға міндеттелді. Қала 2008 жылдың желтоқсанына дейін өз жоспарын АҚШ және Иллинойс ЭҚА-ға ұсынуы керек еді. Бұл мәселе 2016 жылға дейін де талқыланып келді. Джон Хартфордтың "Long Hot Summer Day" әні Иллинойс өзеніндегі баржа жұмысшысының көзқарасынан жазылған. Онда Иллинойс штатының Пекин, Беардстаун және Алтон қалалары туралы айтылған.