Кіріспе

Тунистің тәуелсіздігі - 1952 жылдан 1956 жылға дейін Франция мен Хабиб Бургиба бастаған тәуелсіздік қозғалысы арасында болған процесс. Ол Франциямен келіссөздер жүргізгеннен кейін Тунис Корольдігінің бірінші премьер-министрі болды. Бұл сәттілік колониалды протекторатты аяқтап, тәуелсіздікке әкелді.

Тунистің тәуелсіздік жолы

Бірінші тәуелсіздік қозғалысын 1907 жылы жас тунистік партия құрды. 1920 жылы Тунистің саяси партиясы - Дестур бидің қолдауымен күшті негізін құрды. Олардың ізі 1934 жылға дейін жалғасты, сонда Neo Destour құрылды және тәуелсіздікке ұмтылған жас ұлтшылдардың жаңа буыны әкелді. Жаңа тәуелсіздік қозғалысы өркендегеннен кейін, жаңа көшбасшы Хабиб Бургибаның тұғыры қаланды. Тәуелсіздікке қауіп төндірген француздар дереу Нео-Дестурды тыйым салды және Бургибаны Францияның түрлі француз түрмелеріне жіберді, ол өмірінің келесі 20 жылын сонда өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс Тунистің тәуелсіздік алуына кедергі келтірді, бірақ Бургибаға француз түрмесінен Римдегі ось түрмесінде түрмеге ауысуына көмектесті. Нацистер Бургибаға Солтүстік Африкаға қарсы одақтастардың шабуылын тоқтату үшін Тунистің тәуелсіздік күрескерлеріне ықпалын тигізу арқылы Осі державаларына көмектесуге қысым жасауға тырысты. Ол бас тартты негізінен Германия соғыста жеңіледі деген сенімінен және 1943 жылы нацистік науқан ақыры Египеттегі Эль-Аламейнде жеңілгенде түрмеден босатылды. Туниске оралғаннан кейін Бургиба Тунистің тәуелсіздігі туралы тұжырымдама ұсынды, оны тунистердің көпшілігі қолдады. Француздарды кетуге мәжбүрлеудің бір жолы ретінде Нео-Дестур қарулы қарсылыққа оралды. Ол колониялық нысандарға шабуыл жасап, Чедли Каллала сияқты боевиктер бастады. Нәтижесінде, 1952 жылдан 1954 жылға дейін Бургиба шабуылдар үшін түрмеге қамалды, бұл Тунистің тәуелсіздігі мен француз билігі арасындағы отты одан әрі күшейте түсті. 1954 жылдың маусым айында жаңа француз премьер-министрі Пьер Мендес билікке келді және колонияларда орын алған зорлық-зомбылықтарды азайту үшін бірден Тунистен кету саясатын енгізді. Франция әлі күнге дейін Тунистің сыртқы істерін бақылауда ұстады, ал ұлттар біртіндеп 1881 жылғы сол тәртіпке оралды. 1955 жылдың қарашасында Франция Мароккоға тәуелсіздік берді, бұл Тунистің тәуелсіздігіне жол ашты. 1956 жылы 20 наурызда Тунис Хабиб Бургиба ұсынған Франциядан тәуелсіздік алды. Франция, Тунис және Батыс державалары жақсы қарым-қатынаста болды және бүгінгі күнге дейін маңызды экономикалық және мәдени байланыстарды сақтайды.

Ламин бейдің ұлтшылдармен жақындасуы (19481951)

Монсеф бейді жерлегеннен кейін Нео-Дестурдың ұлтшылдары Ламин беймен жұмыс істеуге көбірек ықыласты болды. Салах Бен Юсеф онымен бірнеше рет кездесіп, Бас резидент жасаған заңдарға мөрін қоюдан бас тартуға шақырды. Заңнаманы қабылдау кешіктірілді, ал 1 қазанда 1948 жылы Ламин Бей Тунистегі француз тұрғындарының Француз Ұлттық Ассамблеясына сайланғанын білгенде ресми наразылық білдірді. Жан Монс өзінен биліктен шығарылу қаупі алынғанда, Ламин-бей өз халқының ризашылығына ие болуға бел буғанын және сондықтан ұлтшылдармен бірге жұмыс істегенін мойындауға мәжбүр болды. Көңіл-күйдің өзгеруі 1949 жылы 15 мамырда оның билікке кіруінің мерейтойында, Бен Юсеф пен Ламин Бейдің ұлы Чедли бірлесіп басқарған демонстрация кезінде айқын болды. 4 маусымда Монстың наразылығына қарамастан, бей Нео-Дестур делегациясын қабылдады, бірақ партия 1938 жылдың 9 сәуіріндегі зорлық-зомбылық демонстрациялардан кейін тыйым салынған. 1949 жылдың қыркүйегінде Нео-Дестурия көшбасшысы Хабиб Бургиба Мысырдан Туниске оралды. Келесі жылы реформаға бағытталған күш-жігердің еш нәтиже бермегенін көріп, 1950 жылдың наурыз айында бей Монсқа хабаршы жіберіп, сегіз ай бұрын жасаған ұсыныстарына жауап беруді сұрады. Монс француз үкіметін егер ол нақты жауап бере алмаса, бег протектораттың бюджетіне бекітетін жарлықтан мөрін алып тастайтынын ескертті. Сәуірде Бургибамен кездесуден кейін бей тікелей француз президенті Винсент Ауриольге хат жазып, оны тунистерді өзін-өзі басқарудың әлдеқайда үлкен үлесіне қабылдауға мүмкіндік беретін реформаларға келісуге итермеледі. Бейдің танымалдылығы өсті. 1881 жылдан бері Тунистен шыққан алғашқы бей 14 сәуірде Кайруанға, 30 сәуірде Суссеге барды. Екі қалада да оны қуанышпен қарсы алды. 19 маусымда жаңа резидент генерал Луи Перилльер тағайындалды, оған француз сыртқы істер министрі Роберт Шуманның Тунисті ішкі автономияға дайындау жөніндегі нақты тапсырмасы берілді. 1950 жылы 17 тамызда Монцеф Бейдің бұрынғы бас уәзірі М'хамед Ченик басқарған жаңа үкімет құрылды. Тұңғыш рет Бас резидент өзінің таңдауы бойынша Тунистің министрлерін таңдай алмады. Оның Абделькадер Белходжаны ұсынуын Ченик қабылдамады, оны Бей қолдады. Алайда, Ченик өзінің күйеу баласы Мохамед Бен Салемді денсаулық сақтау министрі етіп тағайындады. Оның орнына генерал-резидент ұсынған Махмуд Эль Матри Ішкі істер министрі болды. Бес айлық келіссөздерден кейін реформалардың алғашқы пакетін Бей 1951 жылы 8 ақпанда мақұлдады. Бұл жобаның ауқымы шектеулі болса да, тунистік тұрғындар оны болашақтағы жетістіктердің белгісі ретінде қабылдады. Бей Перилльерге ризашылық білдіру үшін Nichan ad Dam (Қан ордені) орденін берді. Алайда, оның ризашылығы ертерек болды, өйткені реформалар туралы одан әрі келіссөздер осы уақыттан кейін жүргізілген жоқ. Жаза ретінде Ченик консультативтік Кеңеске бюджет ұсынудан бас тартты, бұл үкіметті іс жүзінде тоқтатты. Бег 1951 жылы 15 мамырда тақтан шыққан сөзінде өз наразылығын білдірді. Хамади Бадра оқыған бұл сөзінде ол анық-ақ ұлтшылдық бағытты белгілеп, өзінің үкіметіне ұлтшылдық мақсаттарды көздеуде күшті қолдау білдірді. Әдетке қайшы, баяндама Бас резидентке алдын ала жіберілмеген. Бұл француз колонияларының наразылығын туғызды, олар мұны француз қадір-қасиетіне шек келтіретін іс деп қарады. 19 мамырда Перильер әскери қарауылмен бірге толық киімде Бейге ресми наразылық білдіру үшін және Ченик пен Бен Юсефті жұмыстан шығаруды сұрауға барды. Келесі күні бей президент Винсент Ауриольға жеделхатпен жауап беріп, генерал-резиденттің әрекеттеріне және тонға қарсы наразылық білдірді. Осылай табандылық танытқан Перилльер кері шегінді. Бұл тұрақтан шығу үшін Тунистің министрлері Парижге шақырылып, өз талаптарын айтты. 1951 жылы 16 қазанда Ченик Парижге келіп, Роберт Шуманға ішкі автономияға қатысты негізгі тунистік талаптарды жинақтаған меморандум тапсырды. Франция үкіметі 15 желтоқсанда жауап ретінде бас тартуды ұсынды. Бей де, Ұлы везир де жер беруге дайын болмағандықтан, Перилльер 24 желтоқсанда отставкаға кетті.

Де-Хаутеклокпен қарсыласулар (19521953)

1952 жылдың 13 қаңтарында жаңа резидент генерал Жан де Гаутэклок Туниске "Le Mercure" крейсерімен келді. Ол өз министрлері болмаған кезде бірінші аудиенциясын сұрады, бірақ Ламин Бей бұл өтінішті қабылдамады және ол толықтай Ченик кабинетінің қатысуымен өтті. Ол келесі күні қайтадан келген, ол Тюнистегі француз билігіне қарсы наразылық білдірген Тунистің меморандумын кері қайтаруды талап етті. Бірақ ол бұл екі өтінішінен де қанағаттанбады. БҰҰ меморандумы Ченик пен Чедли Бейдің талқылауынан кейін жасалды, ол әкесі ешқандай қатысы жоқ деп талап етті. Ченик Ламин биге тікелей қолдау сұрап жақындағанда, ол "бұл үкімет пен министрлердің мәселесі" деп жауап берді, бірақ қарсылық білдірмеді. Сондықтан меморандумға Чениктің барлық министрлері қол қойды, бірақ бейдінің мөрі басылмаған. Меморандумға қатысы бар екенін мойындамаған Бей оны ұсынған екі министр Салах Бен Юсеф пен Хамади Бадра француз қысымымен отставкаға кетуге мәжбүр болған кезде оның салдары үшін жауапкершілікті мойнына алмады. Осыдан кейін Нео-Дестур партиясының съезіне тыйым салынды және көптеген ұлтшылдар тұтқындалды. Қауіпті жағдай кеңінен тарады, ал 24 қаңтарда Де-Аутеклок Бейден тыныштыққа шақыруды сұрауға мәжбүр болды, ол Ченик үкіметінің отставкасына деген талапты қайтарып алуға келісті. Ламин-бей Бургиба мен оның серіктері түрмеде болғанша, оған қызмет етуден бас тартты. Бей тіпті француз премьер-министрі Эдгар Форедің тікелей қысымына қарамастан, берілуден бас тартты. 25 наурызда Беймен жеке кездесу туралы өтініші сәтсіз аяқталып, Де Хаутеклок Тунистің министрлерімен кездесуге келісті. Ол тағы да Ченик үкіметінің отставкасын талап етті, ал бей президент Винсент Ауриольге тағы бір ашулы жеделхатпен жауап берді, ол Де Гаутэклоктың әдепсіз және қорқынышты тонына шағымданды. Бірнеше сағат ішінде барлық министрлер тұтқындалып, тұтқындалды. Министрлерінің қолдауынан айырылған Бей 28 наурызда ақырында бас тартты және Де-Аутеклокктың кандидаты Слахеддин Баккушқа өзінің Ұлы визирі ретінде тағайындалған жарлыққа қол қойды. Тунистегілер өздерінің пікірі бойынша заңдылықсыз үкімет орнағанын көріп, наразылық білдіріп, наразылық акциясына шықты. Қарсылық соншалықты күшті болды, 14 сәуірде Бакуш биге отставкаға кетуін ұсынды. "Мен сені тағайындамағандықтан, маған бас тарту туралы өтініш жасама" деп жауап берді. Мені өзіңе тапсырған адаммен сөйлесіп көрші", - деді. Бакуш билікте қалды, бірақ оған не бидің, не халықтың сенімдері артқан жоқ. Қақтығыстар жалғасып, саботаждық әрекеттер орын алды. Ламин Бей өзінің мыңдаған азаматтары тұтқында болған кезде тыныштыққа шақырудан бас тартты. Оған қысым жасау үшін 29 сәуірде оның қызы Закия ханшайымды тұтқындап, досы Рафия Борназмен диверсия жасауды жоспарлаған деп айыптады. Бейдің дәрігері Мохамед Бен Салем өкпе инфекциясынан зардап шегетініне қарамастан, оған баруына тыйым салынды. Өзінің қарсылығын көрсету үшін, бей жеке өзі қызы мен күйеуінің үйіне барып, үйді күзетіп тұрған полиция қызметкерлерінің әрқайсысына мың франк ақша берді. 7 маусымда болашақ Бей әл-Махалла Эссадок Бейдің жан-жағындағы Мохамед Ачури есімді адам сарай дәрігері Абдеррахмен Мамиге улы зат салынған қапты тапсырып, оны аспазшыға беруге бұйрық берілгенін мәлімдеді. Сұраққа түскенде ол генерал-майордың штаб бастығы Жак Грелетті және Джейкобсон деп аталатын екінші адамды кінәлады. Бұл оқиға қылмыстық іс қозғалғанына қарамастан, Ачури жоғалып кетті және бұл мәселе жасырылды. Тұтқынға алынған министрлер біртіндеп босатылып, кейбіреулері Ламин бидің айналасына жиналып, оған қолдау білдірді. Бакуш үкіметін бойкоттауды шешкен Бей ұлы Чедлиге көбірек арқа сүйеді және өзін сенімді деп санайтын кеңесшілермен қоршады, соның ішінде Мзали, Фархат Хачед, Хеди Нуира және Садок Мокаддем. Тиісті түрде жұмыс істейтін үкімет болмағандықтан реформалар туралы ұсыныстар біржақты түрде Парижден шығарылды және 28 шілдеде Бейге қол қою үшін ұсынылды. Де-Хаутеклокктың өкінішіне орай, Ламин-бей оларға бірден қол қоюдан бас тартты және оларды қарастыру үшін екі-үш ай уақыт қажет екенін айтты. 1 тамызда ол Карфагендегі сарайында Франция ұсыныстары туралы пікірлерін білу үшін түрлі көзқарасты білдіретін қырық тунистік беделді тұлғаны жинады. Бір ай бойы талқылаулар мен консультациялар жүргізгеннен кейін, қырық мүшелері француз ұсыныстарын қанағаттанарлықсыз деп қабылдамады. Ахмет Местиридің айтуынша, бас тарту туралы хаттаманы Нео-...

Қастандықтар мен террор (19521953)

Резидент-генерал француз реформаларына қол қою үшін бейге қысым жасауға тырысты. 30 қарашада ол әскерлерімен сарайды қоршап алды. Ұлтшыл кеңесшілерінің бәрі түрмеде немесе жер аударылғанда, бейдің оны қолдаушылары болмаған, тек кәсіподақ басшысы Фархат Хашид оны күнделікті көріп, табанды болуға шақырған. 1952 жылы 5 желтоқсанда Хачедті Солтүстік Африкадағы ұлтшылдарды жою үшін француз мемлекеті жүргізген "Қызыл қол" террористік тобы өлтірді. Бейге кеңес бере алатын немесе қолдау көрсететін кез келген адам жолдан шығарылды: Мохамед Салах Мзали Тунистен кетіп, Монастырда қалуға мәжбүр болды. Сыртқы әлемнен мүлдем оқшауланған бей француз үкіметінен ішкі автономия туралы келіссөздерді қайта бастауды сұрайды. 20 желтоқсанда Франция тарапынан теріс жауап беріліп, ол енді қарсылық көрсете алмады және бірнеше ай бұрын Парижде жаңа муниципалдық сайлау өткізуге мүмкіндік беретін жарлықтарға қол қойды. Боургиба Галит аралдарында тұтқынға шыққан кезінде бидің ұзақ уақыт бойы төтеп берген қысымын жақсы түсінген. Ол ақыры француз ұсыныстарын мақұлдап, өз шешімін қабылдағанын білгенде, ол былай деді: "Менің ойымша, осы қадірлі қартқа тастар тастаудың қажеті жоқ, ол ар-ожданы жоқ және осындай қысым жасай алатын жаумен жалғыз өзі үмітсіз жағдаймен күреседі. Ол сынғаннан гөрі, тағы да иіліп алған дұрыс деп ойлаған шығар". Қалай болғанда да, француздар енгізген реформалар өлі әріп болып қалды. Ұлттықлер кандидаттарға да, сайлаушыларға да қарсы террорлық науқанын бастады. Бұл 1953 жылы 1 шілдеде биліктегі отбасының өзі - Бей әл-Махалла Аззадин Бей өзінің сарайының ішінде өлтірілді, ол Бейдің позициясын әлсіретуде деп айыпталды. Сол жерде тұтқындалған қастандықшы әскери трибунал алдында сотталып, 1953 жылдың 28 қыркүйегінде өлім жазасына кесіліп, 1954 жылдың 14 сәуірінде атылды. Мұстафа бидің ұлы Ессадок би жаңа би әл-Маһалла болды. Ол Нео-Дестурға жанашырлық танытпады. 1953 жылдың 2 қыркүйегінде Жан де Гаутэклок Парижге қайта шақырылды.

Мзали үкіметі (19531954)

Жаңа резидент-генерал Пьер Воазардың келуінен кейін шиеленістер біршама төмендеді. Ол келген кезде Ламин Бей тыныштыққа шақырды - ол Де-Аутеклокке әрқашан бас тартқан нәрсе. Мыңдаған тұтқындар босатылды, цензура азайтылды. Алайда француз үкіметінен келген Воазардың нұсқаулары салыстырмалы тыныштықты уақытша ғана жасады - ол реформа саясатын тек Беймен ғана жүргізетін, бірақ Нео Дестурмен емес. Франция осылайша билеуші мен ұлтшылдардың арасында араздық тудыруды үміттенді. Ламин-бей жаңа генерал-резиденттің жағымды мінез-құлқына алданып қалмады. 1953 жылы 16 қазанда ол Тунис Карфаген жәрмеңкесінің ашылуына төрағалық етуден бас тартты, өйткені кейбір репрессиялық шаралар әлі де қолданыста болды. 1954 жылы 1 қаңтарда бірқатар ұлтшыл көшбасшылар босатылып, дереу бейдің қолына түсті. Алайда, Франция тарапынан өте қауіпті деп саналатын Бургиба, Воазардың босату туралы өтінішіне қарамастан, Ла Галитеде қамауда қалды. 1953 жылы 24 қарашада Бей Мзалиді жаңа реформалар пакетін Бас резидентпен келіссөздер жүргізу үшін тағайындады. 1954 жылдың 18 қаңтарында Бей жаңа үкімет құруды сұрап, жеткілікті жетістіктерге қол жеткізді. Жаңа келісілген үкімет құрылымының негізгі элементтері: министрлердің көпшілігі тунистік болуы керек еді; Ұлы везир үкімет басшысы ретінде әрекет етуі керек еді; Үкіметтік жарлықтарды жүзеге асыру үшін Бас резиденттің келісімі бұдан былай қажет болмады; жергілікті губернаторлар мен әкімдер тағайындалуы керек еді және Бас резидентке емес, Ұлы везирге жауап беруі керек еді; және ұлттық ассамблея құрылуы керек еді. Бірқатар ұлтшылдар, соның ішінде Хеди Нуира, бұл реформаларға мүмкіндік беруге дайын болды, бірақ Бургибаны босатудан бас тарту көптеген тунистіктер үшін, тіпті Бургибаның өзі үшін кедергі болды. "Еңбестік пен жер аударылудан қорқатын қарттың сәтсіздіктері, адал емес авантюристтің кіршік құмарлығы Тунисті қалған жалғыз байлығынан айыру қаупімен байланыстырады: ол ұлттық мемлекет ретінде қалыптасуы; халықаралық келісіммен танылған және Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы бекіткен заңды сипаты. Менің бостандықталуым белгісіз мерзімге кейінге қалдырылды" деді ол. 27 мамырда Бургиба, жақында Ла-Гайльттен Францияға қамауға алынған, 1950 жылы алған Нихан Ифтихардың Ұлы кресті биге қайтарылды. Мзали кабинеті 1954 жылы 17 маусымда отставкаға кетті және оның орнын басушы тағайындалмады. Өзінің жеңіліске ұшыраған күш-жігеріне қайғыра бій Воазардқа былай деп сендірді: "Бургибаны босатуды немесе шипажайға ауыстыруды сұрағаннан бері бір жыл бойы маған тек қауіп-қатерлер ғана түсті. Содан кейін оны менмен ақылдаспай, алыс аралға жібересің. Енді сіз оны Парижге жақын жерге көшіріп, мені осы көшірмені қамтамасыз ету арқылы алатын жақсы ниеттен айырасыз. Мен өз халқыммен байланысымды қалпына келтіру үшін мылтығымды алып, феллаха болуға дайынмын, өйткені сіз мені олардан ажырату үшін қолыңыздан келгеннің бәрін жасадыңыз.

Тәуелсіздік туралы келіссөздер (19541956)

1954 жылдың 31 шілдесінде жаңа француз премьер-министрі Пьер Мендес Франция Туниске келді. Оны Карфаген сарайында Ламин Бей қабылдады, онда ол Тунистің ішкі автономиясын жариялады. Бұл Бей үшін қуанышты сюрприз болды, өйткені ол өзінің сапары алдында Мендес Франция мен Нео-Дестуриандар арасындағы келіссөздерден қашықтықта ұсталды. Көп ұзамай бей өз азаматтарына арнаған сөзінде: "Біздің сүйікті еліміздің өмірінде жаңа кезең басталды. Бізге бүкіл Тунисте өткен ауыр күндерді еске алу қиын, ұлттық өміріміздегі бұл шешуші қадамға дейін, біз өз тағдырымызға сай, әлемге прогресске қарай сергек жүріп жатқан бір халықтың көрінісін ұсынуымыз керек. Бізді шақырған осы үлкен құдіретті іс-қимыл бізге тәртіп, бейбітшілік пен қауіпсіздік арқылы ғана жеміс бере алады, бұл елдің барлық тұрғындарының игілігіне айналады". Алайда, күштердің теңгерімінің биден қатаң түрде ауысқаны сөзсіз. Франция үшін Мзали үкіметінің сәтсіз тәжірибесі саяси институттарды тек беймен келіссөздер жүргізу арқылы дамытуға үміттенудің пайдасыздығын көрсетті. Жаңа генерал-резидент Пьер Бойер де Латур мұны тез түсінді, енді Нео Дестаурлар Тунистің жалғыз сұхбаттасушысы болды. Бейдің бірнеше рет күш салғандарына қарамастан, сараймен кеңеспей-ақ жаңа үкімет құрылды. Бұрынғы ықпалын қалпына келтіру үшін 10 тамызда ол француз үкіметінен бейликат институтын толық монархиямен ауыстыруды ұсынды, бұл оған өзіне тиісті деп санаған билікті береді. Ол, керісінше, Бардо келісімін толықтырған келісімдерге қол қоюға дайын болды. Бұл Франко-Тунистік ынтымақтастықты сақтау және Тунистегі француздық қатысуды сақтау үшін қажет. Сонымен қатар, ол Женевада сүргінде жүрген Салах бен Юсефпен байланыс орнатқан. Бұл тәсілдердің ешқайсысы да нәтиже бермеді. Алты айлық келіссөздер аяқталғаннан кейін 1955 жылдың 3 маусымында автономиялық келісімдерге қол қойылды. Бургиба 1 маусымда Туниске оралды, ол бейдiң үш ұлы мен тунистердiң алып демонстрациясы арқылы өткелден түсiп, қарсы алды. Елорданы жеңіспен кесіп өткеннен кейін, Бургиба Карфагендегі бейге барды, көрінеу, бірнеше ай бұрын ғана оның безендіруін қайтарып бергеніне мән бермеді және Тунистің бейлік билікке деген терең сүйіспеншілігін қозғаушы мәлімдеме жасады. 7 тамызда бей Франциямен келісілген конвенцияларға мөрін қойды, ал 1 қыркүйекте 1881 жылы протекторат құрылғаннан бері алғаш рет генерал-резидент рұқсат бермеген жарлықтарға мөрін қойды. 1955 жылы 29 желтоқсанда оның мөрі ел үшін Құрылтай жиналысын құру туралы жарлықты бекітті, сайлау 1956 жылы 8 сәуірде өткізілді. Тунисте конституциялық монархия қалыптасқандай болды. Шын мәнінде, тәуелсіздік жақындаған сайын, Ламин Бейдің билігі тез төмендей берді. Салах Бен Юсеф 1955 жылы 13 қыркүйекте жер аударылудан оралды, бұл бейге саяси билігін қалпына келтіре бастайды деген үміт берді. Ол Бен Юсефке жақын болды, ол 1943 жылы оның орнына отырғанда оған құрмет көрсеткен аздаған саясаткерлердің бірі болды. Алайда Бен Юсефтің ізбасарлары мен Бургибаның ізбасарлары арасында тез арада зорлық-зомбылық орын алды, бұл бейді олардың арасында төреші болуға тырысуға мәжбүр етті. Француздар полиция күштері бойынша өкілеттілікті генерал-резиденттен Тунис үкіметіне ауыстырды, оның министрлерін Бургиба таңдады, сондықтан Бен Юсефтің бейге берген ұсыныстары әсер етпеді. 2 желтоқсанда Бей генерал-резидентті (қазіргі жоғарғы комиссар) Роджер Сейдукті Францияның қоғамдық тәртіпке жауапкершілігін еске түсіру үшін шақырды, бірақ ол енді жоқ. Бастысы, билер отаршыл биліктің қайта қалпына келтірілуін талап етті. Оның үндеулері әсер етпегендіктен, ол өзіне қалған жалғыз билікті пайдаланды және алдағы сайлауға және жергілікті губернаторлар мен әкімдерді тағайындауға уәкілеттік беретін жарлықтарға мөрін қоюдан бас тартты. Бұл қадамды Бен Юсеф құптай отырып, министрлік алмастыруды талап етті, бірақ, әрине, бейді Бургиба мен оның ізбасарларынан одан әрі алшақтатты. Ол кері шегініп, келесі күні оларға қол қойды. Бен Юсеф 28 қаңтарда елден қашып кетті, содан кейін Тунисте оның ізбасарларына қарсы шабуыл жасалды, онда Бургиба француз офицерлері, әуе күштері мен ауыр артиллериясы бар армияға арқа сүйеді. Осы қатыгездікке үрейленген Ламин-бей 1956 жылы сәуірде Сейдоға өзінің тиімсіз наразылықтарын қайталады. Бұл тек Бургибаны ашуға мәжбүр етті, ол патша сарайына асығып, би мен оның отбасын Франциядан Туниске билік беруді тоқтатуға тырысып жатыр деп айыптады. 1956 жылы 20 наурызда Фр...

Француз әскери билігі Бизерте-Ферривильді және оңтүстік Тунисті (1956-1963 жж.)

1956 жылы Туниске тәуелсіздік берілгеннен кейін француз әскері Тунисте қалды және Бизерте мен Ферривилл қалалары мен әскери-теңіз базаларын, сондай-ақ Оңтүстік Тунистегі "әскери аймақты" толық бақылауда ұстады. Франция бұл аймақтарды басып алды, өйткені олар Тунистің осы аймақтарын Алжир соғысындағы күш-жігерлеріне көмектесу үшін маңызды деп санайды. 1957-1958 жылдары Франция мен Тунис арасындағы жанжал Тунис үкіметінің Алжир соғысындағы ФЛН көтерілісшілеріне жанама қолдау көрсетуі нәтижесінде болды. Тунисте БҰҰ, АҚШ және НАТО Францияны 1956 жылғы тәуелсіздік келісімін орындауға және Тунистегі барлық француз әскери аймақтарын босатуға мәжбүрледі. 1958 жылдың маусым айында Франция келісімге келіп, Бизерттен басқа барлық Тунистен шегінуге келісті. Оңтүстік Тунис аймағы мен Бизерте Ферривилл аймағының бір бөлігі Тунис үкіметінің қарамағына берілді. 1961 жылы Алжир соғысы соңғы кезеңінде болды, бұл француздардың жеңілуі мен эвакуациясына әкелді. Тунистегі француз әскерлерінің барлығы Тунисті тастап кетуін талап етті, өйткені Тунисте көптеген базаларды ұстауға арналған француз ақтауы енді жоқ. 1961 жылдың шілдесінде Тунистің әскері Бизерттегі француз әскерін блокадаға алды. Француздар әуе шабуылымен және Тунистің жеріне шабуыл жасап, блокаданы бұзды. Бұл шайқаста 630 тунистік және 30 француз сарбазы қаза тапты. Франция бұл шайқаста жеңіске жеткенде, оның Тунистегі іс-қимылы туралы жазуы қабырғаға ілікті. Француздардың Туниске шабуыл жасауы көптеген тунистіктерді ренжітті, ал француз әскері мен Тунис үкіметі арасындағы шиеленістер одан кейін нашарлады. 1963 жылдың қазан айында Франция толықтай Бизерт-Ферривильден кетіп қалды. Тунистің Франциядан толық тәуелсіздігіне қол жеткізді.