Кіріспе
Тунис мемлекетінің басшысы – Тунис президенті, ресми түрде Тунис Республикасының президенті (رئيس الجمهورية التونسية Reīs ej Jumhūrīye et Tūnsīye) 1957 жылғы 25 шілдеде лауазым құрылғаннан бері мемлекет басшысы болып табылады. Ол осы лауазымда президенттік жүйеде премьер-министр басқаратын үкіметтің көмегімен атқару билігін жүзеге асырады. 2022 жылғы Конституцияның 87-бабына сәйкес, ол Тунис қарулы күштерінің бас қолбасшысы болып табылады. Конституцияға сәйкес, президент тікелей жалпы сайлау арқылы бес жылға сайланады және бір рет қайта сайлануға құқылы. Тунис Республикасының алғашқы президенті Хабиб Бургиба болды, ол 1987 жылғы 7 қарашадағы «ақ төңкеріс» арқылы премьер-министрі Зин әл-Абидин Бен Али оны президенттік лауазымға тағайындағанға дейін 30 жыл бойы билікте болды. Бен Али өз кезегінде 23 жыл бойы билікте болды, 2011 жылғы 14 қаңтардағы Тунис революциясында құлағанға дейін. Ол Фуад Мебазааны уақытша президенттік лауазымға тағайындады, ол 2011 жылғы 13 желтоқсанда билікті ел тарихындағы алғашқы демократиялық президент – Конституциялық жиналыспен сайланған Монсеф Марзукиге тапсырды. Марзуки 2014 жылғы 31 желтоқсанда билікті өзінің ізбасары Бежи Каид Эссебсиге тапсырды, ол 2014 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жетіп, Тунис тарихында тікелей демократиялық жолмен сайланған екінші президент атанды. Эссебси 2019 жылғы 25 шілдеде қайтыс болды, ал Парламент спикері Мохамед Эннасер президенттік сайлау өткізілгенге дейін уақытша президенттік міндетін атқарды. Бургиба мен Бен Али 1956 жылғы тәуелсіздіктен бастап 2011 жылғы Тунис революциясына дейін үстем партияны басқарды. Республика президенті президенттік лауазымға сайланған жағдайда партиялық мәртебесінен бас тартуы тиіс. 2022 жылғы Тунис конституциялық референдумы Тунисті президенттік республикаға айналдырып, президентке кең өкілеттіктер берді, ал парламенттің рөлін шектеді. Қазіргі Тунис Республикасының президенті – Кайс Саид, ол 2019 жылғы 23 қазаннан бері лауазымда отыр.
The president of Tunisia, officially the president of the Republic of Tunisia (رئيس الجمهورية التونسية Reīs ej Jumhūrīye et Tūnsīye), is the head of state since the creation of the position on 25 July 1957. In this capacity, he exercises executive power with the assistance of a government headed by the Prime Minister in a presidential system. According to Article 87 of the 2022 Constitution, he is the commander in chief of the Tunisian Armed Forces. Under the Constitution, the president is elected by direct universal suffrage for a term of five years, renewable once. The first president of the Tunisian Republic was Habib Bourguiba, who remained in power for 30 years until he was removed through the white coup of 7 November 1987, by his Prime Minister Zine El Abidine Ben Ali, who appointed himself President of the Republic, and in turn remained in power for 23 years, until his fall in The Tunisian revolution on 14 January 2011. He then appointed Fouad Mebazaa as interim president, until he handed over power on 13 December 2011 to the politician Moncef Marzouki, the first democratic president in the country’s history, who was elected by the Constituent Assembly. Marzouki handed over power on 31 December 2014 to his successor, Beji Caid Essebsi, who won the 2014 presidential elections, thus becoming the second directly democratically elected president in the history of Tunisia, until his death on 25 July 2019, with Parliament Speaker Mohamed Ennaceur assuming the presidency temporarily until presidential elections are held. Bourguiba and Ben Ali also headed the ruling party, called the Neo Destour, Socialist Destourian Party then the Democratic Constitutional Rally, from independence in 1956 until the Tunisian revolution in 2011, when the President of the Republic must abandon his party status if he wins the presidency. The 2022 Tunisian constitutional referendum transformed Tunisia into a presidential republic, giving the president sweeping powers while largely limiting the role of the parliament. The current President of the Republic of Tunisia is Kais Saied, since 23 October 2019.
Тарих
1959 жылғы маусымда республикалық конституция қабылданғаннан бері, Франциядан тәуелсіздік алғаннан кейін үш жыл өткен соң, Тунисте төрт президент тікелей сайланды. Бірінші президент Хабиб Бургиба болды, ол 1957 жылы республика жарияланғаннан кейін елдің бірінші президенті атанды; ол 1956 жылы тәуелсіздік алғаннан бері премьер-министр ретінде елдің де-факто басшысы болды. Ол 1959 жылы ресми түрде осы лауазымға сайланды және 1975 жылы өмір бойы президент деп жарияланды. 1987 жылы премьер-министр Зин әл-Абидин Бен Алидің жасаған төңкерісінде медициналық жағдайына байланысты қызметтен алынды. Бен Али президент міндетін атқарушы болып тағайындалды, 1989 жылы өз бетінше сайланды және 2011 жылға дейін қызмет етті, ол өзінің билігіне қарсы наразылық кезінде қызметтен кетті. 2014 жылдың желтоқсан айында өткен елдің алғашқы еркін президенттік сайлауында Бежи Каид Эссебси екінші турда жеңіске жетті. Тәуелсіз мемлекет ретінде Тунистің тарихының көп бөлігінде батыстық үлгідегі саяси демократия болған жоқ және адам құқықтарын кеңінен бұзу фактілері болды. Осы себепті, 2009 жылғы Тунистегі президенттік сайлаулар халықаралық деңгейде сенімге ие бола алмады. Сайлау нәтижелері биліктегі партияның, Конституциялық Демократиялық Раллидің және оның бұрынғы Neo Destour және Социалистік Destourian партияларының күлдесіз үлкен жеңісіне әкелді. 1999 жылға дейін президенттікке кандидаттар кем дегенде 30 саяси тұлғаның қолдауын алуы керек болды – бұл тек RCD сияқты жақсы ұйымдастырылған партияның кандидаты үшін ғана мүмкін болатын. Тунистің саяси жүйесінде RCD-нің толық үстемдігін ескере отырып, оппозициялық кандидаттарға өздерінің тіркеу қағаздарына қол қою мүмкін болмады. Бұл талап алынып тасталғаннан кейін де, Бен Али үш рет қайта сайланды, оның ең төмен көрсеткіші 2009 жылы 89 пайызды құрады. Тунистің алғашқы республикалық конституциясы президентке кең ауқымды атқарушы және заң шығару өкілеттіктер берді. Шын мәнінде, жүйе аясында ол дерлік диктатор болды. Ол бес жылға сайланды, мерзімі шектеусіз болды. 1975 жылы үшінші толық мерзімінен кейін бес ай өткен соң, Бургиба өмір бойы президент деп жарияланды. 1987 жылдан 2002 жылға дейін президент бес жылдық мерзімге үш рет сайлана алатын, бірақ екі реттен артық қатарынан емес. Алайда, бұл ереже 2002 жылдың маусым айында жойылды. 2014 жылғы Конституция президенттік институтын маңызды институт ретінде сақтап қалды, бірақ оны өткен авторитарлық тәжірибелердің қайталануын болдырмау үшін көптеген тежеулермен және тепе-теңдіктермен қоршады. Ең бастысы, президент екі бес жылдық мерзімге ғана сайлана алады, тіпті олар қатарынан келмесе де. Конституция президенттің өкілеттігі мерзімін ұзартуға немесе оған екі мерзімнен артық сайлануға мүмкіндік беруге бағытталған кез келген түзетуді қатаң түрде тыйым салады. Қазіргі Конституцияға сәйкес, президент негізінен сыртқы саясат, қорғаныс және ұлттық қауіпсіздік салаларына жауапты, ал Үкімет басшысы (премьер-министр) ішкі саясатқа жауапты. 2011 жылдың қаңтар айында Зин әл-Абидин Бен Али биліктен қуылғаннан кейін премьер-министр Мохамед Ганнуши Конституцияның 56-бабына сүйене отырып, президенттің уақытша жоқтығы туралы мәлімдеме жасап, президент міндетін атқарушы рөлін өз мойнына алды. Алайда, Конституциялық сот бұл қадамды конституцияға қайшы деп таныды және Депутаттар палатасының төрағасы Фуад Мебазаа Конституцияның 57-бабына сәйкес президенттің тұрақты жоқтығына байланысты президент міндетін атқарушы болып тағайындалды. 2011 жылдың 12 желтоқсанында Монсеф Марзуки жаңадан құрылған Конституциялық жиналыс тарапынан Республиканың уақытша президенті болып сайланды.
Сайлаулар
Президент жалпыға бірдей сайлау құқығымен, өткен президенттік мерзімнің соңғы алпыс күнінде өткізілетін сайлауда көпшілік дауыспен сайланады. Конституцияның 74-бабында 35 жасқа толып, мұсылман дінін ұстанатын әрбір Тунис азаматының президенттікке үміткер болуға құқылы екендігі белгіленген. Үміткерлер сайланған жағдайда, бұрынғы азаматтығынан бас тартуға міндетті. Дауыс беру екі кезеңді сайлау түрінде өтеді, онда жеңімпаз барлық дауысты алады. 75-бапта егер бірінші кезеңде кандидаттардың бірі де дауыстардың абсолютті көпшілігін жинамаса, бірінші кезеңнің қорытынды нәтижелері жарияланғаннан кейін екі апта ішінде екінші кезең өткізіледі делінген. Бірінші кезеңде ең көп дауыс жинаған екі кандидат екінші кезеңге ұсынылады, және олардың арасынан ең көп дауыс жинаған кандидат президент болып сайланады. Егер дауыс бюллетеніндегі кандидаттардың бірі қайтыс болса, жаңа үміткерлерді іздеу жарияланады, жаңа сайлау күні 45 күннен кешіктірмей белгіленеді; бұл ереже кандидаттардың өздерінен бас тартуына қатысты қолданылмайды. Конституцияда сондай-ақ, президент лауазымын екі толық мерзімнен аспай, тізбектей немесе үзіліспен атқаруға болады, ал ол орнынан бас тартқан жағдайда мерзім толық орындалған деп есептеледі.
Тізім
Жоқ (Нөмір)ЕсімдеріҚызмет мерзімінің басталуыҚызмет мерзімінің аяқталуыСаяси бірлестікЕскермелер1Хабиб Бургиба25 шілде 1957 ж.7 қараша 1987 ж.Neo DestourМухаммед VIII әл-Аминнің бейі, Тунис бейінің премьер-министрі, Бургиба 25 шілде 1957 ж. республикалық режим жариялап, тәуелсіздікті жойды, оның президенті сайланды. 8 қараша 1959 ж. Тунис Республикасының президенті болып көп дауыспен сайланды, бұл сайлауда жалғыз кандидат болған Бургиба 18 наурыз 1975 ж. өмір бойы президенттікке сайланды. 7 қараша 1987 ж. премьер-министр Зин әл-Абидин Бен Али оны қызметтен босатты. SDP2Зин әл-Абидин Бен Али7 қараша 1987 ж.14 қаңтар 2011 ж.SDPБургиба президентінің премьер-министрі және ішкі істер министрі, Бен Али елді басқаруға тым ескі деп атап, мемлекет басшысын қызметтен босатты. 2010 жылдың желтоқсанында ол халықтың үлкен қарсылығына тап болды; ол 14 қаңтар 2011 ж. наразылық білдіргендердің қысымымен президенттік қызметтен кетіп, әйелі Лейла Бен Алимен бірге Сауд Арабиясына қашты. DCR 3Фуад Мебазаа15 қаңтар 2011 ж.13 желтоқсан 2011 ж.DCRДепутаттар палатасының төрағасы ретінде Мебазаа президент Бен Али Сауд Арабиясына кеткеннен кейін 15 қаңтар 2011 ж. Республиканың уақытша президенті болды. Ол Конституциялық ассамблеяны шақырады. Тәуелсіз4Монсеф Марзуки13 желтоқсан 2011 ж.31 желтоқсан 2014 ж.CFRТунис революциясынан кейін алғаш рет сайланған президент, ол президент Бен Алидің құлауына әкелді. Монсеф Марзуки тәуелсіздік алғаннан бері биліктегі партиядан шықпаған алғашқы президент.5Беджи Каид Эссебси31 желтоқсан 2014 ж.25 шілде 2019 ж. †Nidaa Tounes2014 жылғы президенттік сайлауда екінші турда қарсыласы Марзукиге қарсы жеңіске жетіп, Каид Эссебси революциядан кейін демократиялық жолмен тікелей сайланған алғашқы президент болды. Ол 25 шілде 2019 ж. қызмет бабында қайтыс болды. 6Мұхаммед Эннасейур25 шілде 2019 ж.23 қазан 2019 ж.Nidaa TounesХалық өкілдері жиналысының уақытша спикері ретінде 90 күнге дейін қызмет етеді.7Кайс Саид23 қазан 2019 ж.қазіргі уақытТәуелсіз2019 жылғы президенттік сайлауда екінші турда Набиль Каруиге қарсы жеңіске жетіп, Саид Республиканың алғашқы тәуелсіз сайланған президенті болды. Ол сондай-ақ тәуелсіздік алғаннан кейін дүниеге келген алғашқы президент, сондай-ақ өзінің алдыңғыларының бірінің мандатында дүниеге келген алғашқы президент. 2021 жылдың 25 шілдесінде ол Парламентті тоқтатты және үкімет басшысы Хичем Мечичини қызметтен босатты, содан кейін жаңа Конституцияны қабылдаудың алдындағы кезеңде ерекше өкілеттіктер туралы жарлық жариялады.
Соңғы сайлау
КандидатПартияБірінші турЕкінші турДауыс%Дауыс%Кайс СаидТәуелсіз620,71118.402,777,93172.71Набил Каруи«Тунис жүрегі» партиясы525,51715.581,042,89427.29Әбделфатах МоруЭннахада қозғалысы434,53012.88Әбделкрим ЗбидиТәуелсіз361,86410.73Юсеф Шахед«Тунис гүлденсін» партиясы249,0497.38Сафи СаидТәуелсіз239,9517.11Лотфи МраихиРеспубликалық халық одағы221,1906.56Сейфеддин МахлуфҚұрмет партиясы147,3514.37Абир МуссиБос дестуриандық партиясы135,4614.02Мохамед АббуДемократиялық ағым122,2873.63Монсеф МарзукиҚозғалыс партиясы100,3382.97Мехди ЖумааТунис баламасы61,3711.82Монги РахуиХалық фронты27,3550.81Хешми ХамдиМахаббат ағыны25,2840.75Хамма ХаммамиТәуелсіз23,2520.69Элиес ФакфакхЭттакаттоль партиясы11,5320.34Саид Аиди«Ватаным» партиясы10,1980.30Омар МансурТәуелсіз10,1600.30Мохсен Марзук«Тунис жобасы» партиясы7,3760.22Хамади ДжебалиТәуелсіз7,3640.22Нежи ЖаллулТәуелсіз7,1660.21Абид Брики«Тунис алға» партиясы5,7990.17Сельма Эллуми Рекик«Үміт» партиясы5,0930.15Мохамед Эсгаир НуриТәуелсіз4,5980.14Слим РиахиЖаңа ұлттық одақ4,4720.13Хатем БулабиарТәуелсіз3,7040.11Бос дауыстар23,867– –Жарамсыз дауыстар68,344– –Барлығы3,465,184100.00 100.00Тіркелген сайлаушылар/қатысу7,074,56648.98 7,074,56655.02Дереккөзі: ISIE, ISIE