Кіріспе

2005 жылы Оңтүстік Тынық мұхитында болған 5-ші санаттағы циклон Перси - 2004-2005 жылдары Оңтүстік Тынық мұхитында пайда болған үшінші және соңғы 5-ші санаттағы циклон. 2004-2005 жылдары Оңтүстік Тынық мұхитінде пайда болған циклондық маусымның жетінші аты аталған дауыл және төртінші және соңғы қатты тропикалық циклон. Перси 23 ақпанда тропикалық дауыл ретінде пайда болды. Келесі бірнеше күн ішінде, жүйе шығысқа оңтүстік-шығысқа қарай қозғалған кезде ұйымдасты, 26 ақпанда Австралия аймағы шкаласы бойынша 1-ші санаттағы тропикалық циклонға дейін күшейді. Жүйе тез күшейіп, сол күні 4-ші санатты деңгейге жетті. Келесі күні Персиді жоғары қысымның кедергілі жотасы оңтүстікке қарай бағыттады, ал дауыл құрылымын эллипстік пішінде созып, оны 3-санатты мәртебеге қайта әлсіретті. Кейін дауыл тез күшейіп, 2 наурызда 5-ші санаттағы тропикалық циклон ретінде ең жоғары қарқынына жетті. Кейін Перси желдің күшейіп, әлсіреп, келесі күні оңтүстік-шығысқа қарай бұрылды. 5 наурызда Перси экстратропикалық дауылға айналды, бірақ көп ұзамай тарады. Перси сол жылы Оңтүстік Тынық мұхитының ақпандағы циклондарының ең зардап шеккені болды, өйткені ол Кук аралдарын соққыға ұшыратты, олар әлі де Мина, Нэнси және Олаф циклондарының әсерінен айығып келе жатқан еді. Перси кейін Токелау аралын қиратты, көптеген адамдар үйсіз қалды және миллиондаған долларлық мүлік зақымдалды (бұл шығынның нақты саны жоқ болса да). Дауылдың алдын ала ескертулері болғандықтан, өлім-жітім болған жоқ, тек бірнеше адам жарақат алған.

Метеорологиялық тарих

23 ақпанда Фиджи метеорологиялық қызметі тропикалық бұзылыстың 10F, тувалулық Фунафути атоллінің батысында муссонның төменгі деңгейінде пайда болғанын хабарлады. Жүйе 250 hPa қырқалық осьтің оңтүстігінде, дифлюентті аймақта орналасқан. Желдің бұрылуы мен күндізгі өзгеруі дамуға әсер еткен. Теңіздің бетіндегі температура (SST) шамамен 31 °C болды. Кейін 24 ақпанда қысу айтарлықтай төмендеді. Ағып кету барлық квадранттарда оңтайлы және дамып келеді. Түнде тропикалық депрессия жарылыс дамуына ұшырады, мұндағы терең конвекция салқындаған кезде кеңістікте және ұйымда өседі. Сондай-ақ, төменгі деңгейдегі қан айналымы орталығының (LLCC) айналасына спиральді жолақтар тығыз оралып тұрды. Депрессия төмен жел қиылысы мен судың жылы температурасы бар аймақта орналасқандықтан, дауыл 24 ақпанда 1800 UTC-де Перси тропикалық дауылға тез күшейе алды. Осы уақытта Перси Фонгафаледен шығысқа қарай 120 миль (193 км) жерде орналасқан және 26 ақпанда Перси Америка Самоасынан солтүстікке қарай 400 миль (644 км) жерде орналасқан 1-санатты мәртебеге жетті. Перси шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай қозғалғанда, дауылдың оңтүстік-батысында қысқа толқын пайда болды. Бұл циклонның Факофа мен Суэйнс аралы арасынан өткен кезде 3-ші санаттағы дауылға дейін күшейгенін білдірді. Перси сол кезде 4-ші санаттағы ең жоғарғы деңгейіне жетті, өйткені оның желдері жоғарыға жетті және оның ортасындағы барометриялық қысым 925 миллибарға дейін төмендеді. 27 ақпанда Перси циклоны жоғары қысымды жотаға тап болды, бұл оның алға қарай жылдамдығын бәсеңдетті. Осыған байланысты циклонның құрылымы эллипстік болып, циклонның 3-ші санаттағы мәртебесіне дейін әлсіреген. 28 ақпанда Перси Пукакупа және Нассау аралдарын 3-ші санаттағы тропикалық циклон ретінде айналып өтті, ол оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай жылжи берді. Сол кезде циклон оңтүстік-шығысқа қарай бағытталып, қайта құрыла бастады. 2 наурызда Перси ең күшті шамаға жетті, желдің жылдамдығы Саффер Симпсонның дауылдық шкаласы бойынша 160 миль/сағатта жетіп, барометрлік қысымы 900 миллибарға жетті. Перси циклоны 5 санатты 18 сағат бойы сақтап қалды, ол Палмерстон аралының батысында 177 шақырым жерде орналасқан. 5 категорияға жеткеннен кейін Перси желдің күшейуі салдарынан әлсіре бастады. Перси циклоны әлсіреген кезде 20С тропикалық депрессиядан оңтүстікке қарай өтті. Жоғары деңгейдегі су астында қалған Перси шығысқа қарай бұрылды, бұл процесте 24S тропикалық депрессиядан өтіп, басқа су астында қалды. 4 наурызға қарай Перси орталығы негізгі конвекция аймағынан бөлініп кетті және Перси тез тропикалық дауылға айналды. Перси тропикалық дауыл 20 километрге дейін жылдамдатылып, экстратропикалық дауылға айналды.

Дайындықтар

Перси тропикалық циклонның күшін тез жеткізген кезде, синоптиктер америкалық Самоа мен Токелау аймақтарына ескертулер мен ескертулер шығара бастады. Перси шығысқа қарай жылжып келе жатқанда, 12-24 сағат ішінде дауылдың 2-ші немесе 3-ші санаттағы дауылға көтерілетінін болжады. Бұл арада Токелауда дауылдың болуы мүмкін екені туралы ескерту жасалды. 26 ақпанда синоптиктер Персидің қазіргі бағытында қалатынын және Атафу аралын 2015 жылға дейін жіберіп алмағанын болжады, бірақ дауыл аралға бұрқасын жел мен қатты жаңбыр әкелуі мүмкін. Алайда, синоптиктер Перси Токелауға жетеді деп болжады. Америка Самоасында Суэйнс аралына дауыл туралы ескертулер берілді, ал Америка Самоасының қалған бөлігі дауылға қарсы күзетуде болды. Кейін Токелаудағы дауыл туралы ескертулер Персидің Атафудан солтүстікке қарай 121 шақырымға көшкеніне байланысты дауыл туралы ескертулерге ауыстырылды. Нукуну мен Факаофода циклон жел, қатты жаңбыр және төменгі жерлерде су тасқыны болуы мүмкін деп болжады. Синоптиктер Перси циклоны оңтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Кук аралдарының солтүстігіндегі Пукакупа және Нассау аралдарына тікелей соғады деп болжады. Осыған байланысты эвакуацияларға бұйрық берілді және Раротонгада шұғыл баспаналар іске қосылды. Сондай-ақ, Перси қатты дауыл туғызатынын болжады. Бірлескен тайфун туралы ескерту орталығы мен NOAA дауылдың 1224 сағат ішінде күшейе түсетіні туралы болжады. Сонымен қатар, болжау модельдері Перси циклоны бірнеше апта бұрын Олаф циклоны сияқты бағыт алады деп болжады. Бұл Кук аралдарының оңтүстігіндегі билік өкілдеріне адамдарды көшіруге бұйрық берді.

Әсерлер

Перси тропикалық циклоны Токелау, Самоа, Америка Самоасына, сондай-ақ Солтүстік және Оңтүстік Кук аралдарына әсер етті, онда ол кең таралған залал келтірді. Осыдан бұрын болған Мина, Нэнси және Олаф сияқты Перси де Свенс аралы, Токелау аралдары мен Кук аралдарының солтүстігінде үлкен залал келтірді. Алайда, ескертулердің жақсы орындалуынан өлім-жітім болған жоқ, тек бірнеше адам жарақат алған. Перси 1966 жылы осы аймақты лайлап кеткен циклоннан бері Токелауды соққылаған ең ауыр циклон болды.

Токелау

Перси Токелауға 25-27 ақпан аралығында соқтығысты, онда Нукунону, Факаофо және Атафу атолдарының үшінде кең таралған залал келтірілді. Жаңа Зеландияға тәуелділік әсер ететін жүйенің алдында FMS Токелаудың барлық аймағына дауыл туралы ескерту жасады, ол сол күні Нукуноно және Факаофо атолдарына дауыл туралы ескерту жасады. Алайда бұл ескертулер аралдарда қабылданбады және жаңа Зеландиядан телефон арқылы циклонның жақындап қалғаны туралы алғашқы хабарлама келді. Сол күні Америка Құрама Штаттарының Паго-Пагодағы метеорологиялық қызметі дауыл туралы ескерту жасады.

Америка Самоасы мен Токелау

Персиден соққан қатты желдер Свенс аралындағы электр және байланыс желілерін бұзды. Аралмен байланыс орнату үшін жасалған күш-жігер бір апта бойы сәтсіз аяқталды. Алайда дауылдан кейін дауылдан аман қалған сегіз адам аман қалды, бірақ аралдардағы он бір ғимараттың тоғызы қираған немесе қатты зақымдалған. Америка Самоасындағы залал аз болды. Токелауда Перси ағаштарға зақым келтіріп, электр желілерін құлатты. Факаофода Персидің дауыл толқыны теңіз қабырғасына зақым келтіріп, жағажайдың ерозиясына себепші болды. Бір үй қираған, ал басқалары қатты зақымдалған. Перси кокостың көп өнімін бүлдірді, ал циклон малдың 50% -ын қырып тастады. Атафуда да осындай залал болған, өйткені дауыл UHF мұнарасы мен бірнеше қоймаларды зақымдаған. Дауылдың әсерінен банан мен пандандар да егіліп, егіндіктер де зардап шекті. Атафудағы мектептер аз ғана зақымдалды (негізінен желден). Перси сондай-ақ күн электр стансасына зақым келтіріп, оны жұмыссыз қалдырды. Перси әлсіреп бара жатқанда оңтүстік Кук аралдарын да соққыға ұшыратты, бірақ ол жердегі залал аз болды.

Салдары

Перси циклонынан кейін де көмекке келу шаралары жүргізілді. Суэйнс аралында құтқарушы ұшақ азық-түлік пен заттарды тастады. Токелауда жергілікті биліктің көптеген өкілдері циклонның әсерінен мұхитқа және аралдың басқа жерлеріне адам қалдықтары, қоқыс және басқа да қалдықтар шашырап кеткендіктен, олар ластанудан қорқады. Сондай-ақ, масалар мен басқа да жәндіктер көбейіп, денге қызуының таралу қаупі арта түсті. Сонымен қатар, дауыл ауруханалардың көбін зақымдап, жарақат алғандар мен үйлерін тастап кеткендерге көмек көрсетуді қиындатты. Персиден кейін жергілікті тұрғындар төтенше жағдай жоспарларын оңай түсінбегендіктен, үкімет дайындығына сын айтылды. Персидің қолынан қаза тапқан Нукунонудағы мектептің құрылысы нашар, ол зардап шеккен, ал алдын ала ескерту жүйесі де жоқ еді. Сондай-ақ, тұрғындардың көбі бірнеше сағат бұрын өткен қоғамдық іс-шарадан кейін дауылға дайындалуға аз уақыт қалды.