Кіріспе
1954 жылы Ресей Федеративтік Социалистік Социалистік Республикасынан Украина КСР-іне 1954 жылы Жоғарғы Совет Президиумы Крым облысын Ресей Федеративтік Социалистік Социалистік Республикасынан Украина КСР-іне берді. Аумақ Кеңес Одағының ішінде Украина КСР-мен "жақын байланыста" деп танылған болатын, ал оның өзі Ресей мен Украина Одағының үш жүз жылдығына орай өткізілді. 1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін Украина КСР КСРО-дан бөлініп шықты және Украина Крым Автономиялық Республикасы ретінде аумаққа егемендігін жүзеге асыруды жалғастырды. 1991 жылдан кейін екі онжылдықтан астам уақыт бойы Ресей Крымдағы украиндық әкімшілікті дауламады, бірақ 2014 жылдың 18 наурызында Крым Ресейдің әскери оккупациясына түскеннен кейін Ресейге қосылған кезде бұл ұстанымын қайтарып алды. Крымның Кеңес дәуіріндегі берілуі екі ел арасындағы Ресей-Украина соғысының салдарынан дауласу тақырыбы болып қала берді, өйткені Ресей үкіметі украиндар 2022 жылы басталған Украинаға ресейлік шабуылды тоқтату үшін келіссөздер арқылы кез келген келісімнің бөлігі ретінде аумақ бойынша Ресейдің егемендігін мойындауы керек деп мәлімдеді.
In 1954, the Presidium of the Supreme Soviet transferred the Crimean Oblast to the Ukrainian SSR from the Russian SFSR. The territory had been recognized within the Soviet Union as having "close ties" to the Ukrainian SSR, and the transfer itself commemorated the Union of Russia and Ukraine Tercentenary. Amidst the dissolution of the Soviet Union in 1991, the Ukrainian SSR seceded from the Soviet Union and Ukraine continued to exercise sovereignty over the territory as the Autonomous Republic of Crimea. For just over two decades after 1991, Russia did not dispute the Ukrainian administration in Crimea, but retracted this stance on 18 March 2014, when Crimea was annexed by Russia after coming under Russian military occupation. The Soviet era transfer of Crimea has remained a topic of contention between the two countries in light of the Russo Ukrainian War, as the Russian government has stated that the Ukrainians must recognize Russia's sovereignty over the territory as part of any negotiated settlement to end the Russian invasion of Ukraine, which began in 2022.
Ресей империясының Қырымды аннексиялауы (1783)
Ресей империясына қосылғанға дейін Қырым жарты аралы Қырым хандығының қол астында болды. Мұсылман түркілік Қырым татарлары Осман империясының ықпалы астында болды, сонымен қатар Ресей империясымен шекаралас болды. 1774 жылы 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Ресей мен Осман империясы Крым хандығына Кюкук-Кайнарка келісім-шарты арқылы араласпауға келісті. 1783 жылы Осман империясының құлдырауынан кейін Ресей империясы Қырым хандығын өзіне қосып алды. Ресейдің ішінде жарым арал бірнеше ішкі әкімшіліктер арасында берілді. Ресей империясы мен Ресей КСР-і кезінде, 1954 жылы Украина КСР-іне берілмейінше, Қырым 14 әкімшілікке қарады.
Крым татарларының КСРО-да жер аударылуы
Крым Кеңес Одағы кезінде халық санының өзгеруіне ұшырады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қырым татарларының немістермен бірлесіп жұмыс істегендігіне байланысты барлық Қырым татарлары Кеңес өкіметімен жер аударылды және жарым аралда басқа халықтар, негізінен орыстар мен украиндықтар қоныстанды. Қазіргі заманғы сарапшылар бұл депортация советтердің Дарданеллге кіру және түрік ұлты туыстары бар Түркияда аумақ алу немесе Совет Одағының шекаралық аймақтарынан азшылықтарды алып тастау жоспарының бір бөлігі болды дейді. Депортация кезінде 8 мыңға жуық қырым татарлары қаза тапты, ал ондаған мың адам кейіннен қатал жер аударылу жағдайларынан қайтыс болды. Қырым татарларының жер аударылуы 80 000 үй-жайын және жерлерін тастап кетумен аяқталды. Атаулы азаматтығы жоқ автономиялық республика 1945 жылы 30 маусымда Ресей КСРО-ның құрамына кіретін облысқа төмендетілді.
Конституциялық тұрғыдан қарастыру
2009 жылы орыс сайтындағы "Правда" мақаласында айтылғандай. 1954 жылы 19 ақпанда Жоғарғы Кеңестің Президиумы жиналды, онда 27 мүшесінің тек 13-і болды. Кворум болмаған, бірақ шешім бірауыздан қабылданды. Гарвард университетінің "Қышқы соғыс" зерттеулерінің профессоры Марк Крамер жаңа дереккөздердің пайда болғанын, Ресейдің КСРО мен Украинаның КСРО-ның республика парламенттері Қырымның берілуіне келісім бергенін және осылайша "Одақ Республикасының аумағы оның келісімінсіз өзгертілмеуі мүмкін" деп жазылған Кеңес Конституциясының 18-бабына сәйкес келгенін көрсетті. " деген сұраққа жауап беріп, КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының отырысының хаттамасы Ресей КСРО-сы мен Украина КСРО-сы өздерінің республика парламенттері арқылы келісім бергенін көрсетеді, бірақ Крамер сонымен қатар "Кеңес одағындағы құқықтық жүйе негізінен ойдан шығарылған" деп айтты. 2015 жылғы 27 маусымда Ресей Федерациясы Қырымды аннексиялағаннан кейін Ресей Федерациясының Бас Прокуроры Сергей Мироновтың "Әділ Ресей" партиясының жетекшісі Сергей Мироновтың 1954 жылғы Қырымды беру заңдылығын бағалау туралы өтінішін қабылдады және бұл беру РСФСР-дің 1937 жылғы Конституциясын да, Кеңес Одағы Конституциясын да бұзғанын мәлімдеді. Ресейдің Бас прокурорының орынбасары Сабир Кехлеров қол қойған құжаттың мәтіні былай деп жазылған: "РСФСР Конституциясы да, КСРО Конституциясы да [соның арқасында УКСРО-ның Конституциясы да] КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумына одақтық республикаларға мүше Автономиялы Кеңес Социалистік Республикаларының конституциялық құқықтық мәртебесін өзгертуді қарастыруға өкілеттік бермейді. Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, 1954 жылы РСФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумы мен КСРО Крым облысын Ұлы КСРО-ға беру туралы Совет қабылдаған шешім РСФСР Конституциясына (Негізгі заң) немесе КСРО Конституциясына (Негізгі заң) сәйкес келмеді".
Мотивация
Крым облысының Украинаға берілуі - 1654 жылы Переяслав келісімінің 300 жылдығына орай жасалатын "символикалық әрекет" деп сипатталды. Ол сондай-ақ Коммунистік партияның бірінші хатшысы Никита Хрущевке де қатысты, бірақ құжатқа қол қойған адам Кеңес Одағының заң жүзінде мемлекет басшысы болған Климент Ворошилов болды. Крым Республикасы мен Украина КСР арасындағы экономикалық және мәдени байланыстардың тығыздығына байланысты және Украинаның Ресеймен одақтасуының 300 жылдығына орай (советтер одағында Переяслав келісімі деп те аталады) берілді. Гарвард университетінің "Қара соғыс" зерттеулерінің профессоры Марк Крамер де бұл трансфердің Украина Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Алексей Кириченконың қолдауы арқылы Хрущевтің премьер-министр Георгий Маленковқа қарсы тұрмайтын саяси ұстанымына көмектесу үшін жасалғанын мәлімдеді. Крамер бұл көшірудің мақсаты украиндық КСР-дегі этникалық орыстардың санын ұлғайту деп санайды, ол өзі ұйымдасқан украиндық ұлтшыл қарсылыққа байланысты бұрынғы поляк аумағын біріктіру проблемаларын бастан кешірді. Никита Хрущевтің немересі, саясаттанушы Нина Хрущева оның мотивациясы туралы былай деді: "Бұл біршама символикалық, орталықтандырылған жүйені қайта құруға тырысу және сонымен қатар, толық ашылуы, Никита Хрущев Украинаны қатты жақсы көретін, сондықтан менің ойымша, ол белгілі бір дәрежеде сүйікті республикасына қатысты жеке жест болды. Ол орыс ұлтынан еді, бірақ Украинаға деген үлкен сүйіспеншілігі бар еді". Қрымдағы Севастополь Қара теңіз флотының орны болғандықтан, бұл совет, содан кейін Ресейдің сыртқы саясатының негізгі элементі болды, Украинаны Ресейге "Мәңгі бірге" деп байланыстыратын плакат жарияланды. Сонымен қатар, Украина мен Қырым экономикасының бірігуі және Қырымның Украина даласының табиғи жалғасы екендігі туралы пікірлер де айтылды. Сондай-ақ, Крымның кейбір бөліктерін славян халықтарымен, негізінен орыстар мен украиндықтармен, 1944 жылы Крымдағы Крым татарларын Орталық Азияға кең көлемде депортациялағаннан кейін, Крымның кейбір бөліктерін қайта тұрғызуға деген ниет болды.
Салдары
Бұл көшіру Украинадағы орыс ұлтының санын шамамен бір миллионға арттырды. Александр Руцкой сияқты танымал ресейлік саясаткерлер бұл трансферді даулы деп санады. Крымның заңға сай берілуіне қатысты даулар Украина мен Ресей арасындағы қарым-қатынаста, әсіресе Крымның ішкі саясатында, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі алғашқы жылдары өзекті мәселе болды. 1992 жылдың қаңтар айында Ресейдің Жоғарғы Кеңесі Никита Хрущевті Ресей халқына опасыздық жасады деп айыптап, оның конституциялық емес екенін күмәнге ұшыратты және ол заңсыз деп мәлімдеді. Ресейдің бұрынғы вице-президенті Александр Руцкой бұл "жасалма схема" екенін және құжатқа қол қойған адамдар күн сәулесінің әсерінен немесе маскүнемдіктен зардап шеккен болуы керектігін айтты. Севастопольдің мәртебесі туралы және оның Крым облысынан тәуелсіздік алғандығы және ешқашан ресми түрде берілмегені туралы түсініспеушілік болды, бірақ кейіннен ол Украина мен Ресей арасындағы Беловеж келісімдерінде Украина аумағы ретінде аталған. 1997 жылы Ресей Федерациясы мен Украина арасындағы келісім-шартта Ресей Украинаның шекарасын мойындады және Украинаның Қырымға егемендігін қабылдады. Келісімнің қолданысы 2019 жылдың 31 наурызында аяқталды.
Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялау (2014)
2014 жылғы "Құрмет төңкерісінен" кейін Севастополь мен Қырым аумақтары Ресей Федерациясына тиесілі болды; Крым халқының 96% "Иә" деп дауыс берген референдумнан кейін аннексия ресмиленді. Бұл қадамды Украина үкіметі айыптап, Қирымды Украинаның бөлігі ретінде тануды жалғастырып отырған БҰҰ-ның көптеген мемлекеттері елемеді. Венеция комиссиясы (консультативтік орган Еуропа Кеңесінің саласындағы конституциялық құқық) 2014 жылы пікірін шығарды, қорытындылау бойынша референдум болды заңсыз бойынша украиналық конституция және "жағдайлар Қырымда мүмкіндік бермейді өткізу референдумға сәйкес еуропалық демократиялық стандарттар".