Кіріспе

Йорк қаласының тарихы, Англия Йорк қаласының тарихы, Англия, қала ретінде б.з.б. бірінші мыңжылдықтың басына жатады, бірақ Йорк аймағындағы адамдардың болуы туралы археологиялық дәлелдер б.з.б. Римдіктер кезінде Йорк қала болғандықтан, оның кельт аты римдік дереккөздерде (Eboracum және Eburacum) жазылған; 400 жылдан кейін, Англдер аймақты басып алып, есімді халық этимологиясымен Ежелгі ағылшын Эофорвик немесе Эофорвикке бейімдеді, бұл "жабайы шошқалар қаласы" немесе "жабайы шошқаларға бай" дегенді білдіреді. Кейінірек бұл аймақты басып алған викингтер өз кезегінде есімді халық этимологиясымен норвег тілінде "жабайы шошқалар шығанағы" деген мағынаны білдіретін Jórvík деп өзгертті, "jór" ескі норвег тіліндегі "jfurr" деген сөздің қысқартылуы. Қазіргі Уэльс атауы - Efrog. Англияның солтүстігіндегі Англия қонысынан кейін, Англиялық Йорк алдымен Дейраның, кейін Нортумбрияның астанасы болды, ал 7 ғасырдың басында Йорк Нортумбрия патшаларының маңызды патшалық орталығы болды. 1066 жылғы Нормандық жаулап алудан кейін Йорк едәуір зақымдалды, бірақ уақыт өте келе Йоркшир графлығының әкімшілік орталығы ретінде маңызды қалалық орталыққа айналды. Кейінгі ортағасырлық дәуірдің көп бөлігінде Йорк өркендеді; 14 ғасырдың соңғы жылдары мен 15 ғасырдың алғашқы жылдары ерекше өркендеумен сипатталды. Ағылшын Азамат соғысы кезінде қала Роялистердің бекінісі ретінде қарастырылды және қоршауға алынып, 1644 жылы Лорд Фэрфакс басқарған Парламент күштерінің қол астына алынды. Соғыстан кейін, Йорк солтүстіктегі басымдығын сақтап қалды және 1660 жылы Лондон мен Норвичтен кейін Англиядағы үшінші ірі қала болды. Қазіргі Йорк 34 қорғалатын аймақ, 2084 атаулы ғимарат және 22 атаулы ескі ескерткіш бар. Жыл сайын мыңдаған туристер ортағасырлық ғимараттарды, римдіктер мен викингтердің қалдықтарын, сондай-ақ грузин сәулет өнерін көруге келеді.

Тарихи-қазақтық қоныстар

Археологиялық деректерге сүйенсек, адамдар Йорк аймағына б.з.д. 8000 мен 7000 жылдар аралығында қоныстанған, бірақ олардың тұрақты немесе уақытша қоныстар болғаны белгісіз. Оқшауланған тас балталар қазіргі Йорк қаласы орналасқан жерде, әсіресе Оуз өзенінің оңтүстік-батыс жағалауында, қазіргі Скарборо көпірінің жанында, қала орталығынан тыс жерде, неолит кезеңінде адамдардың болғанын көрсетеді. Адамдардың өмір сүруіне дәлел ретінде қола дәуіріне дейін темір жол мен Оуз өзені арасында Холгейт Бектің қолында табылған қыш құралдар мен қару-жарақтар, Оуз өзенінің екі жағында табылған жерлеулер мен қола бұйымдар және Бутхемде табылған ыдыс-аяқ бар. Оузе өзенінің оңтүстік-батыс жағалауындағы аймақтың маңында темір дәуіріндегі жерлеулер табылды, онда неолит балталары шоғырланған. Осы кезеңнен қалған басқа да аз ғана табылған заттар Йорктің өзінен табылған, бірақ темір дәуірінің соңғы кезеңіндегі ферманың дәлелі 5 км қашықтықтағы Набурн қаласында Лингкрофт фермасында ашылған.

Римдік Eboracum

Римдіктер Йорк айналасындағы тайпаларды бриганттар мен паризилер деп атаған. Йорк осы екі рудың шекарасында болған болуы мүмкін. Британияны Римдіктер жаулап алған кезде Бриганттар Римнің клиенті мемлекетіне айналды, бірақ олардың басшылығы Римге жаулаушылыққа айналған кезде, Рим генералы Квинт Петилиус Сериалис Хэмбердің солтүстігіндегі Тоғызыншы легионға басшылық етті. Йорк 71 жылы құрылды, онда Сериалис және Тоғызыншы легион әскери бекіністі (кастра) Оуза өзенінің үстіндегі жазық жерде Фосс өзенінің қиылысына жақын жерде салды. Кейіннен қамал таспен қайта салынған, аумағы 50 акр жерді алып, онда 6000 сарбаз тұратын. Эбуракум туралы ең алғашқы белгілі атау - Римнің Виндоланда бекінісі мен Адрианның қабырғасындағы ағаштан жасалған тақташа. Римдік бекіністің көп бөлігі Йорк минстерінің іргетастары астында жатыр, ал минстердің астындағы қазбалар бастапқы қабырғалардың кейбірін ашып берді. 109 және 122 жылдар аралығында 9-шы легион гарнизоны 6-шы легионмен алмастырылды. 117 жылдан кейін Тоғызыншы легионның құжатты іздері жоқ, оған не болғаны туралы әртүрлі теориялар ұсынылды. Алтыншы легион Римдіктердің 400-жылғы Римдік басқыншылығының соңына дейін Йорк қаласында қалды. Йорк өзін-өзі басқарумен, жергілікті байлардан, соның ішінде саудагерлер мен ардагер сарбаздардан тұратын кеңеспен айналысты. Йорк қаласында Римнің діни сенімдерінің дәлелі табылды, соның ішінде Марсқа, Геркулеске, Юпитерге және Фортунаға арналған құрбандық үстелдері, ал фалликалық амулеттер - сәттілік сыйлықтарының ең көп кездесетін түрі. Анықтама саны жағынан ең танымал құдайлар Йорк пен Ана құдайдың рухани бейнесі (джин) болды; жергілікті немесе өңірлік құдайлардың дәлелдері де бар. Сонымен қатар, Йорк қаласында христиан қауымы да болды, бірақ ол алғаш рет қашан құрылғаны белгісіз және ол туралы археологиялық дерек жоқ. Бұл қауымның алғашқы дәлелі - Арль кеңесіне (314) Еборак епискобы Эбориустың қатысқаны туралы құжат, ал епископтар сонымен қатар 325 жылы Никеяның бірінші кеңесіне, Сердика кеңесіне және Аримин кеңесіне қатысты. 400 жылы Йорктің тағдыры нашарлай бастады. Қала Оузе және Фосс өзендерінен мерзімді қысқы су тасқынына ұшырап жатты, оның кемежай жағындағы нысандары бірнеше фут балшық астында қалды және қаланы бекініспен байланыстыратын негізгі рим көпірі қаңырап бос қалған болуы мүмкін. Осы уақытқа дейін Эборакум, әрине, халық орталығы болған жоқ, бірақ ол билік орталығы болып қала берген. Колония су тасқыны деңгейінен жоғары тұрса да, ол да негізінен тасталып, бір уақыт бойы халықтың шағын лентасын ғана сақтады. және жеке римдік үйлер, әсіресе қала маңындағы виллалар, римдіктер кеткеннен кейін де қоныстанған. Кейбір ғалымдар әдеби деректерге сүйене отырып, Йорк британиялықтар үшін маңызды аймақтық орталық болып қала берді деп болжайды. 830 жылы жазылған Historia Brittonum-дың бірнеше қолжазбаларында 28 немесе 33 "цивитеттер" тізімі бар, олар бастапқыда Рим билігі астындағы британдық тайпалық орталықтарды сипаттау үшін пайдаланылған, бірақ мұнда ескі уэльстік cair (caer) деп аударылған және "көмекті қалаларды" білдіретін болуы мүмкін. Осы қоныстардың ішінде Каир Эврадж бар. Кейін мәтінде Айда Берницияның алғашқы ағылшын патшасы және Каир Эвразде билік еткен деп жазылған. Бұл әдетте ескі римдік Eburacum-тың мұрагері ретінде қабылданады. Бұл ескертпе Римнен кейінгі Эвраздегі оқиғалар туралы болжамдарға әкелді. Кристофер Аллен Снайдер Эборакумның әлі де жұмыс істеп тұрғанына дәлел келтіреді, мүмкін ол әскери форпост немесе Бригантистің ескі аумағына негізделген кішігірім патшалықтың ордасы болған шығар. Снайдер тарихшы және археолог Ник Хигхемнің айтуынша, Рим дәуірінің аяғында елді мекеннің құлдырауы соншалықты төмендеді, сондықтан ол Римнен кейінгі маңызды аймақтық орталық болған деп айтуға болмайды.

Англосаксондық Эофорвик

Бұл аймаққа V ғасырдың басында ағылшындар қоныс аударды. Осы кезеңнен бастап ағылшындық деп танылатын зираттар пайда болды. 6 ғасырдағы кремациялық зираттар Йорк маңында Тау мен Хьюортта қазба жұмыстары жүргізілді; дегенмен, қала ішінен бірнеше нысан бар, ал Йорк осы кезеңде тұрақтанған-болмағаны белгісіз. 400 жылдан кейін бекіністің тағдыры анық емес, бұл Англияға қарсы Романо-британдық күшінің негізі болған деп ойлау мүмкін емес. Су басу аймағын қалпына келтіру 7 ғасырға дейін Нортумбрияның Эдвинінің қол астында басталмады. Солтүстік Англияда Англ қоныстанғаннан кейін, Йорк Дейраның астанасы болды және патшалық Бернициямен біріккенде, астаналардың бірі болды, кейін Нортумбрия деп аталды. VII ғасырдың басында Йорк Нортумбрия патшаларының маңызды патшалық орталығы болды, өйткені бұл жерде Йорктың Паулин (кейіннен Санкт Паулин) өзінің ағаш шіркеуін, Йорк Minster-дің алғысын орнатты, және 627 жылы Нортумбрияның королі Эдвин шомылдыру рәсімінен өтті. Алғашқы министрлік 627 жылы салынған деп есептеледі, бірақ ертедегі министрліктің орналасқан жері дау-дамайға толы. Кейінгі ғасырларда Йорк маңызды патшалық және шіркеу орталығы, епископтың, ал кейіннен 735 жылдан бастап архиепископтың ордасы болды. Англиялық Йорк туралы өте аз мәлімет бар және бірнеше құжаттары сақталған. Бұл жерде Альма Софияға (Қасиетті Даналыққа) арналған отыз құрбандық үстелінің шіркеуі салынып, содан кейін монастырьдің құрылысы мен қайта құрылысы жүргізілгені белгілі. Йорк Нортумбриялық билік кезінде кітапхана мен мектептің, яғни Санкт-Петер мектебінің ата-бабасының құрылуымен білім беру орталығы болды. Алкуин, кейінірек Карл Македонскийдің кеңесшісі, оның ең көрнекті шәкірті, содан кейін шебері болды. Бұл патшалық және шіркеу орталығы туралы археологиялық мәліметтер әлі де аз. Римдік бекініс қабырғаларындағы қазбалар олардың көп бөлігіне аздап болса да сақталып қалған болуы мүмкін екенін көрсетті, ал римдік жолмен бос орынды толтыру үшін салынған шағын шаршы мұнара - Англиан мұнарасы Англиан кезеңінің жөндеуі болуы мүмкін. Қабырғалар мен қақпалардың сақталуы, кем дегенде, бекіністің ішінде Рим көшелерінің үлгісі сақталғанын көрсетеді. Әрине, Йорк минстерінің астындағы қазба жұмыстары Рим бас ғимаратының үлкен залы әлі де тұрғанын және 9 ғасырға дейін қолданылғанын көрсетті. 8 ғасырда Йорк Англияның басқа аймақтарымен, Солтүстік Франциямен, Төменгі елдермен және Рейнландпен сауда байланыстары орнатылған белсенді сауда орталығы болды. Фишергейттегі Фосс және Уз өзендерінің қиылысы маңындағы қазба жұмыстары кезінде 7 және 9-ғасырларға жататын ғимараттар табылды. Бұл қала Рим орталығынан алыста орналасқан, патшалық және шіркеулік ғасырға қызмет еткен сауда қонысы болуы мүмкін. Бұл және басқа да табылған жерлер 7-9 ғасырларда өзендер желісін ұстанатын, Оузе өзені бойымен ұзақ сызықты қоныстанған және Фосс өзенінің кей бөлігімен созылып кеткен.

Викинг Жорвик

866 жылы қарашада "Ұлы жалған әскер" деп аталатын үлкен даниялық викингтер әскері Нортумбрия корольдігіндегі қақтығысқа байланысты қарсылықсыз Йоркті басып алды. Келесі жылы олар қаланы солтүстіктің қайтарып алуға тырысқанда ұстады; әскер сол жылы кетіп, жергілікті қуыршақ патшаны Йорктің және олар бақылаған Йорктің айналасындағы аймақтың басқаруына қойды. 875 жылы әскер оралды және оның басшысы Хафдан Йоркті қолға алды. Йорктан викинг патшалары тарихшыларға "Жорвиктің патшалығы" деп аталатын аймақты басқарды, ал даниялықтар Патшалық пен Йоркке көшіп келіп, көптеп қоныстанды. Йорк қаласында 14 ғасырдың аяғында Порта Принципалис Синистраның, римдік қоныстың батыс қақпа ғимаратының, қазіргі Король алаңы ретінде сақталған жерінен тыс жердегі аумаққа қатысты жазылған ежелгі норвег тіліндегі Конунгсгурта, Король соты, бәлкім, римдік қамалдың шығыс қақпасының қалдықтарына негізделген викингтік патша сарайының орнын көрсетеді. 954 жылы соңғы викинг патшасы Эрик Блудакс қуылды, ал оның патшалығы жаңадан құрылған англосаксон мемлекетіне қосылды. Бұл дәуірдегі атақты ғалымдар арасында Йорк архиепискобы Вулфстан II де болды. Викинг дәуірінде Йорк қаласында бірнеше шіркеулер салынған, соның ішінде 1055 жылға дейін Маригейтте салынған Сент Олав шіркеуі, Норвегияның королі Сент Олафқа және биіктігі 11-ғасырдың басында көтерілген 10-ғасырлық мұнарасы бар Сент Мэри Бишофилл-Жігітке арналған.

Орта ғасырлар

1066 жылғы Нормандық жаулап алудан кейін, Йорк аймақтық бүлікке жауап ретінде Жеңімпаз Уильям бастаған солтүстікке жазалау (1069) іс-әрекетімен едәуір зақымдалды. Қалада Оуза өзенінің екі жағында екі қамал тұрғызылды. Уақыт өте келе, Йорк Йоркшир графлығының әкімшілік орталығы ретінде, архиепископтың ордасы ретінде және кейде 13 және 14 ғасырларда патша үкіметінің баламалы ордасы ретінде маңызды қалалық орталыққа айналды. Бұл маңызды сауда орталығы болды. Жеңіс салдарынан бірнеше діни үйлер, соның ішінде Сент-Мария аббатшылығы мен Киелі Үштік монастыры құрылды. Патшаның иелігінде болған қалада шерифтің қорғауындағы едәуір еврей қауымы да болды. 1190 жылы 16 наурызда қала тұрғындарының тобыры Йорктегі еврейлерді шерифтің бақылауында болған қамалдың қорғанына (кейіннен Клиффорд мұнарасымен ауыстырылды) қашуға мәжбүр етті. Қалдықты өртеп, еврейлерді қырғынға ұшыратты. Яһудилерге қарыздар болған жергілікті билеушілер осы қырғынға себепкер болған немесе оған қарсы ештеңе істемеген болса керек. Бұл оқиға Британиядағы яһудилерге қарсы кеңінен шабуылдар жасалып жатқан уақытта болды. Йорктегі еврей қауымы қырғыннан кейін қалпына келді және 1290 жылы Англиядан яһудилерді қуып жібергенге дейін Йоркте яһудилер болды. Орта ғасырдың соңғы кезеңінде Йорк өркендеді. Ортағасырлық 21 шіркеу толықтай немесе ішінара сақталған, бірақ олардың сегізін ғана ғибадат үшін үнемі қолданады. Қалада ортағасырлық дәуірдегі ағаштан жасалған көптеген ғимараттар сақталған. 19 ғасырда шұңқырларды тазарту кезінде ортағасырлық архитектураның кейбір ескі үлгілері, мысалы ортағасырлық Су жолақтары, қаладағы кейбір ескі үлгілер алынып тасталды, ал Шамблз сияқты көшелер әлі күнге дейін сақталған. Шамблз негізінен ортағасырлық дәуірден кейін пайда болған, онда жоғары қабаттармен ағаштан жасалған дүкендер көп. Бастапқыда бұл көшеде ет сатушылар жұмыс істеген, бірақ қазір ол көбінесе сувенирлік дүкендерден тұратын танымал туристік нысан. Кейбірінде сыртқы сөрелер мен ет қойылған ілгектер сақталған. Ортағасырлық қала қабырғалары, олардың кіреберіс қақпалары бар, барлар деп аталатын, бүкіл қаланы қамтиды және осы күнге дейін сақталған. Қала сонымен қатар округтік корпорация ретінде тағайындалды, оған тиімді округтік мәртебе берілді. 14 ғасырдың соңғы жылдары мен 15 ғасырдың алғашқы жылдары ерекше өркендеумен сипатталды. Осы кезеңде "Йорк Мистери Плейс" - түрлі қолөнер гильдиялары орындаған және Корпус Кристи циклына байланысты діни сайыстардың (немесе пьесалардың) тұрақты циклі өсті. Бұл кезеңмен байланысты маңызды тұлғалардың арасында Николас Блэкберн аға, 1412 жылы Лорд-мэр және жетекші саудагер болды. Ол әйелі Маргарет Блэкбернмен бірге Солтүстік көшедегі Барлық қасиеттілер шіркеуінің шығыс терезесінде шыныда бейнеленген. 15 ғасырдың соңында экономикалық құлдырау және Йорктің аймақтық маңыздылығының төмендеуі орын алған көрінеді. Қаланың жаңа гильдия залының құрылысы ғасырдың ортасында өсіп келе жатқан белгісіздікке қарамастан азаматтық сенімді көрсетуге тырысу ретінде қарастырылуы мүмкін. Брэндсби және Хамбер керамикасы осы уақытта қалада танымал болды.

Ерте заманауи

1472 жылы Минстердің аяқталуынан кейін ғасырда маңызды ғимараттар аз болды, бұл ерекшеліктер Корольдің сарайының аяқталуы (ол 1537 жылдан 1641 жылға дейін Солтүстік Кеңесіне арналған) және 1570 жылы Гай Фокс шомылдыру рәсімінен өткен Сент-Майкл ле Белфрей шіркеуінің қайта құрылысы. Монастырлар таратылған кезде қаланың барлық монастырь мекемелері, соның ішінде Сент-Леонардс ауруханасы және 1539 жылы Сент-Мария аббатшылығы жабылды. 1547 жылы он бес шіркеу жабылып, олардың саны қырықтан жиырма беске дейін қысқарды, бұл қаланың халқының азаюын көрсетеді. Англиядағы реформация Рим католиктік дінін заңсыз деп танытқанмен, католикалық христиандар қауымы Йорк қаласында қалды, бірақ бұл негізінен жасырын болды. Оның мүшелері 1586 жылы діни қызметкерді баспана бергені үшін өлтірілген Маргарет Клитероу және 1605 жылы Парламент үйлерін жарытқысы келген Гай Фокс болды. Парламентпен үзілістен кейін король Карл I 1642 жылы алты айға Йоркте өзінің сотын құрды. Кейіннен, ағылшын азаматтық соғысы кезінде қала роялистердің бекінісі ретінде қарастырылды және қоршауға алынып, 1644 жылы лорд Фэрфакс басшылығымен парламенттік күштер басып алды. Соғыстан кейін, Йорк солтүстіктегі бұрынғы беделін баяу қалпына келтірді және 1660 жылға қарай Лондонда және Норвикте Англияның үшінші ірі қаласы болды. 1686 жылы Бар монастырына католиктерге қарсы заңдар бойынша жасырын түрде негіз салынды, бұл Англиядағы ең көне монастырь болды. Йорк реформаланбаған палатаға екі мүшесін сайлады. Судьялар үйі - I дәрежелі қала үйі, ол 1711 және 1726 жылдар аралығында салынған және кейіннен Йорк замонындағы Ассиздердің тоқсан сайынғы сессияларына қатысқан судьяларды орналастыру үшін пайдаланылған. 1739 жылы 22 наурызда жол қарақшысы Дик Турпин Йорктың үлкен қазылар алқасы үйінде жылқы ұрлағаны үшін айыпты деп танылып, 1739 жылы 7 сәуірде Кнавесмайрда асылды. Турпин Сент-Джордж шіркеуінің зиратында жерленген, оның қабір тасында оның аты Джон Палмер де көрсетілген. 1740 жылы Монкгейтте қаланың алғашқы ауруханасы, Йорк округінің ауруханасы ашылды және ол 1745 жылы үлкен ғимаратқа көшірілді. Құрылыс қоғамдық жарнамен қаржыландырылды. Ғимарат 1851 жылы сол жерде кеңейтіліп, 1976 жылы Йорк аудандық ауруханасы ашылғанда жабылды.

Қазіргі заманғы

1796 жылы квакер Уильям Тук ақыл-ой аурулары үшін аурухананы құрды. 1830 жылы Йоркшир мұражайы ашылды, ал 1831 жылы Британдық ғылымды дамыту қауымдастығы өзінің алғашқы кездесуін өткізді. "Темір жол патшасы" Джордж Хадсонның күш-жігерінің арқасында, Йорк 19 ғасырда темір жолдың негізгі орталығы болды, бұл мәртебе 20 ғасырға дейін сақталды. Коллиергейт бұрғылау залы 1872 жылы, ал Тауэр-стрит бұрғылау залы 1885 жылы аяқталды. 1942 жылы 29 сәуірде Йоркті неміс люфтваффесі Жауабын беру үшін Байдекер блиц кезінде бомбалады; 92 адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Рейдте зақымдалған ғимараттарға темір жол вокзалы, Роунтри фабрикасы, Сент-Мартин-ле-Гранд шіркеуі, Бар монастыры және Гильдия залы кірді, ол 1960 жылға дейін қалпына келтірілмеген. Салқын соғыс кезінде No 20 топтың штаб-пәтері, Корольдік бақылаушылар корпусы, қаланың Холгейт ауданында жаңадан салынған Йорк салқын соғыс бункеріне көшірілді. Ол 1961 жылы 16 желтоқсанда ашылды, 1991 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін ағылшын мұрасының иелігіндегі мұражайға айналды. 1971 жылы Йорк армияның салют станциясы болды, жылына бес рет, мысалы, Королеваның туған күніне салют жасалды. Бұл күні Йорк қаласында армияның 1900 жылдығын атап өтті. Йорк университеті Хеслингтон мен Корольдің сарайларында ашылды және алғашқы студенттерді 1963 жылы қабылдады. 1975 жылы Йорктің орталығына жақын жерде Ұлттық теміржол мұражайы ашылды. 2000 жылдың қазан мен қараша айларында Уз өзені көтеріліп, Йорк өте қатты су тасқынына ұшырады; 300-ден астам үйді су басты, бірақ ешкім ауыр зардап шекпеді.