Кіріспе

Дания королі 1534–1559 жылдар аралығында Кристиан III (12 тамыз 1503 – 1 қаңтар 1559) 1534 жылдан бастап Дания королі, ал 1537 жылдан бастап 1559 жылы қайтыс болғанға дейін Норвегия королі болды. Өзінің билігі тұсында Кристиан шіркеу мен тәж арасындағы байланысты нығайтты. Ол протестанттық реформацияның бөлігі ретінде лютерандық дінді өзінің мемлекеттерінде мемлекеттік дін ретінде орнатып, Дания-Норвегия королі атанды.

Балалық шақ

Кристиан Данияның болашақ патшасы Фридрих I мен Бранденбургтың Аннасының үлкен ұлы болды. Ол Фридрих I негізгі резиденция етіп жасатқан Шлезвигтегі Готторф сарайында дүниеге келді. 1514 жылы, он жасқа толғанда, Кристианның анасы қайтыс болды. Төрт жыл өткен соң, әкесі Помераниялық Софияға (1498–1568) қайта үйленді. 1523 жылы Фридрих I өзінің туған інісі Кристиан II орнына Дания патшасы болып сайланды. Әкесі патша болғаннан кейін жас Кристианның алғашқы мемлекеттік қызметі – қашқын Кристиан II үшін берік тұрған Копенгагенді бағындыру болды. 1526 жылы Холштейн және Шлезвиг герцогтықтарының штадтхолдері, ал 1529 жылы Норвегияның вице-королі ретінде Кристиан III үлкен әкімшілік қабілеттерін көрсетті.

Діни көзқарастар

Кристианның алғашқы ұстазы Вольфганг фон Утенхоф (шамамен 1495–1542) және оның лютерандық тәлімгері, әскери генерал Иоганн Ранцау (1492–1565) екеуі де жас ханзадаға ықпал еткен, құлшыныспен реформа жасауға ұмтылған адамдар болды. Олардың ынтасымен, 1521 жылы Германияға саяхат еткен кезде, ол Мартин Лютердің сөзін тыңдау үшін Вормс қаласындағы мәжіліске қатысты. Лютердің аргументтері оны қызықтырды. Ханзада лютерандық көзқарастарын жасырмады. Оның ашық айтуы оны тек Рим-католик басымдығы бар Мемлекеттік кеңеспен (Ригсраад) ғана емес, сонымен қатар сақтықпен және кешіктіре отырып шешім қабылдайтын әкесімен де қақтығысқа түсірді. Шлезвигтегі өз сарайында ол епископтардың қарсылығына қарамастан, протестанттық реформацияны енгізуге бар күшін салды. 1528 жылғы Шіркеу ережесі арқылы лютеран шіркеуін Шлезвиг-Гольштейннің мемлекеттік шіркеуі етіп бекітті.

Данияның королі ретінде билік етуінің алғашқы жылдары

1533 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, 1534 жылы шығыс Ютландиядағы Рай қаласында өткен жиында Кристиан Данияның патшасы деп жарияланды. Рим-католик епископтары мен ақсүйектері басым болған Ригсраад герцог Кристианды патша ретінде қабылдаудан бас тартып, Кристиан II-ні Дания тағына қайтару үшін Ольденбург графы Кристоферге жүгінді. Кристиан II әр түрлі уақытта римдік католиктерді де, протестант реформаторларын да қолдаған. Кристиан III-ке қарсы граф Кристофер Рингстед ландстингінде және Лунд соборының жанындағы Санкт-Либер төбесінде (Sankt Libers hög) Скания ландстингінде регент деп жарияланды. Бұл 1534 жылдан 1536 жылға дейін протестант және католик күштері арасында екі жылдық азамат соғысына, «Графтың таласы» (Grevens Fejde) деп белгілі болған соғысқа әкеп соқты.

Азамат соғысы (Конт қақтығысы)

Граф Кристофер Зеландияның көп бөлігі, Скания, Ганза лигасы және солтүстік Ютландия мен Фюннің шағын шаруаларының қолдауын алды. Кристиан III Ютландия ақсүйектерінен қолдау тапты. 1534 жылы Клемент (шамамен 1484–1536) бастаған шаруалар солтүстік Ютландияда көтеріліс ұйымдастырып, лютерандық дворяндардың иеліктерін тонады. Ақсүйектер мен олардың вассалдары Свендструпке жиналды, бірақ шаруалардан ауыр жеңіліске ұшырады. Тақтың қауіпті екенін сезген Кристиан III Ханза мемлекеттерімен келісім жасасты, осы арқылы өзінің сенімді кеңесшісі Йохан Ранцауды протестанттық неміс жалдамалы әскерімен солтүстікке жіберуге мүмкіндік алды. Клемент және оның әскері солтүстікке қашып, Аалбор қаласының қабырғаларында паналады. Желтоқсан айында Ранцаудың әскері қабырғаны бұзып, қалаға шабуыл жасады. Клемент қашуға үлкерді, бірақ бірнеше күннен кейін ұсталды. 1535 жылы ол сотталып, басы кесілді. Ютландия көбінесе бағынышқа алғаннан кейін, Кристиан Сканнияны бағындыруға көшті. Ол протестант швед патшасы Густав Вазадан көтерілісшілерді бағындыруға көмек сұрады. Густав дереу екі әскерін жіберіп, Орталық Скания мен Халландты қиратты. Шаруалар Лошульт шайқасында қанды жеңіліске ұшырады. Шведтер 1535 жылдың қаңтарында берілген және өртенген Хельсинборг қамалына шабуыл жасады. Ранцау әскерін Фюнге көшіріп, 1535 жылдың маусымында Фюндегі Экснебьергте граф Кристофердің әскерін жеңді. Граф Кристофердің күштері 1536 жылдың шілдесіне дейін Мальмё мен Копенгагенде тұрып, бірнеше айлық қоршаудан кейін берілді. Олардың капитуляциясымен Кристиан III Дания тағына берік орналасты, ал Даниядағы Рим католик күштері бағынышқа алынды.

Норвегиядағы соғыс пен төңкерістен кейін

Патшалығын жаулап алған патша мен оған қарсы қаруланған халық арасындағы өзара сенім бірден орнамайды. Кристиан III таққа отыруының жағдайы Данияны шетелдік үстемдік қаупіне ұшыратты. Кристиан Данияны германиялық герцогтықтардың ақсүйектерінің көмегімен басып алды. Оның әскерін және дипломатиялық саясатын Голштейн мен неміс дворяндары басқарды. Кристиан III билігінің алғашқы алты жылы Даниялық Ригсраэд пен неміс кеңесшілері арасындағы күреске толы болды, олардың екеуі де патша арқылы билік етуге тырысты. Даниялық партия бастапқыда жеңіске жетіп, жарғыға тек туған даниялықтар ғана мемлекеттің жоғары лауазымдарын иеленуі керек деген шарттарды енгізуге қол жеткізді, бірақ патшаның неміс кеңесшілері оның билігінің алғашқы жылдарында да маңызды рөлде болды. Кристиан III-тің жеңісі ақырында Даниядағы католик дінінің аяқталуына әкелді, бірақ католиктер әлі де Мемлекеттік кеңесті бақылайды. Кристиан III өзінің неміс жалдамалы әскерлері арқылы Мемлекеттік кеңестегі үш епископты тұтқындауға бұйрық берді (1536 жылдың 12 тамызы). Кейіннен кейбір католик епископтары оның бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Кристианның графтық дау үшін қарызы зор болды, ал шіркеу жерлерін тәркілеу (бұрын дворяндарға вассалдық міндеттемелерден босатылған шаруалардың жерлері) оған кредиторларына қарызды төлеуге мүмкіндік берді. 1537 жылы Кристианның Норвегиядағы төңкерісі оны 1814 жылға дейін Даниямен нақты одақта тұрып, мұрагерлік патшалыққа айналдырды. Ол сондай-ақ лютеран дінін Норвегияның мемлекеттік діні деп жариялады және 1537 жылдың 2 қыркүйегінде Гьебле Педерсонды оның алғашқы лютерандық епископы етіп тағайындады.

Кейінгі билік

Император Карл V және тұтқынға алынған Кристиан II-нің басқа туыстарынан Кристиан III-ге төнген қауіп-қатерлер оны Данияның магнаттары мен ақсүйектеріне сүйену арқылы елдегі наразылықты басу қажеттігіне көндірді. 1542 жылы Копенгагенде өткен Жоғарғы сотта (Herredag) Дания ақсүйектері Кристианға неміс жалдамалы әскерлеріне болған ауыр қарызын төлеу үшін барлық мүлкінің жиырмадан бір бөлігін берді. Кристиан III-нің сыртқы саясатының негізгі бағыты – Германияның протестант князьдерімен және Франциямен одақтасуы болды. Бұл Карл V-тің үздірілмейтін қарсылығына қарсы салмақ болды, ол Кристиан II-нің қыздарының Скандинавия корольдіктеріне мұрагерлік құқығын қолдауға бекінген еді. 1542 жылы Карл V-ке қарсы соғыс жарияланды. Неміс протестант князьдері сенімсіз одақтастар болып шықса да, голландиялық кемелерге арналған Зундты жабу Кристианның қолындағы тиімді қаруға айналды, нәтижесінде Голландия Карл V-ті 23 мамырда Шпейердегі мәжілісте Дания және Норвегиямен бейбіт келісімге келуге мәжбүр етті.

Холштейн мен Шлезвигтің бөлінуі

Осы бейбітшілікке дейін Кристиан III өзінің сол кездегі ең кіші жарым ағалары Джон Үлкен (Ханс ден Эльдр) және Адольф атынан Холштейн және Шлезвиг герцогтіктерінің барлығын басқарды. Олар ең кіші інісі Фредерикке Киелі Рим империясы шегіндегі діни мемлекеттің діни басқарушысы болуға бағыт берді. 1544 жылы үш аға Холштейнді (Киелі Рим империясының вассалдық аймағы) және Шлезвигті (Данияның вассалдық аймағы) бөлісті. Ағалар мен герцогтіктердің өкілдері арасындағы келіссөздерден кейін, герцогтіктердің кірістері жекелеген аймақтар мен жерлерді әрбір үш ағаға бөлу арқылы үш тең бөлікке бөлінді, ал қалалардан алынатын салықтар мен кедендік алымдар сияқты жалпы кірістер бірлесіп жиналды, бірақ содан кейін ағалар арасында бөлісті. Кірістері тараптарға берілген жерлер Холштейн мен Шлезвигті тіркіштей етіп көрсетті, бұл техникалық тұрғыдан жаңа, жеке герцогтіктердің құрылуына кедергі келтірді.

Соңғы жылдар

Кристианның соңғы күндері сыртқы саясаты Шпейер келісімімен (1544) орнатылған бейбітшілікті сақтауға бағытталған. Ол 1546 жылғы Шмалькальдия соғысына қатысудан бас тартты және 1553 жылы Зиверхаузен шайқасында Саксонияның Морисінің жеңілісінен кейін император мен Саксония арасында делдалдық жасады. 1549 жылы Ландскрона бекінісінің құрылысын бастады. Сондай-ақ, 1549 және 1557 жылдар аралығында Сандербор қамалын қайта жаңартып, оны бекіністен жаңа Ренессанс стиліндегі төрт қанатты қамалға айналдырды. 1555 жылдың ақпан айында ол католик Мария I тарапынан екі жарым жылға қамауға алынған ағылшын Библиясын аударған және Эксетер епискобы болған Майлз Ковердейлдің (1488–1569) ісіне сәтті араласты. Ковердейл содан кейін босатылып, Англиядан кетуге рұқсат алды. Кристиан III 1559 жылдың 1 қаңтарында Колдингхуста қайтыс болды және Роскильде соборында фламанд мүсіншісі Корнелис Флорис де Вриендт (1514–1575) салған жерлеу монументіне жерленді.

Ескерткіштер

1579 жылы Фредерик II голланд суретшілеріне Роскильде соборында Кристиан III-ге ескерткіш қоюды тапсырды. Кристиан III 2013 жылы Швецияның Карл XVI Густав ашқан Ландскронадағы Даңқ аллеясында құрметті тасқа ие болды.