Христиан V: Дания және Норвегияның абсолюттік монархісі

Кіріспе

Дания мен Норвегияның патшасы 1670 - 1699 жылдар аралығында. Христиан V (15 сәуір 1646 - 25 тамыз 1699) – 1670 жылдан 1699 жылы қайтыс болғанға дейін Дания мен Норвегияның патшасы болды. Халық арасында жақсы қадірленген, ол Дания мен Норвегияда корольдің билігін заңдастырған жарлықтан кейін Фредериксборг сарайының шіркеуінде абсолюттік монарх ретінде дәстүрлі түрде киеленген алғашқы патша болды. Кристиан әкесінің Хольштейн ақсүйектерімен қатар Дания және Норвегияның қара халықтарын мемлекеттік қызметке қабылдауын жеделдетіп, аристократияға қарсы абсолюттік жүйені нығайтты. Патша ретінде ол архитектура арқылы абсолюттік монарх ретіндегі билігін көрсетуді қалап, Данияның Версаль сарайына ие болу армандады. Ол 1671 жылғы Дания тағының креслосын алғаш рет пайдаланды, ол ішінара осы мақсатта жасалған. Оның ұраны: Pietate et Justitia (Имандылық және әділдік).

Алғашқы жылдар

Кристиан 1646 жылдың 15 сәуірінде Фленсбург қаласындағы Дуборг сарайында дүниеге келді. Ол Данияның сол кездегі принці Фредерик пен оның жұбайы Софи Амалия Брансвик-Каленбергтен туған алғашқы заңды баласы болды. Принц Фредерик король Кристиан IV-тің кіші ұлы еді, бірақ 1647 жылдың маусымында ағасы, Данияның сайланған принці Кристианның қазасы Фредерикке Дания тағына мұрагер болу мүмкіндігін ашты. 1648 жылы король Кристиан IV қайтыс болғаннан кейін Фредерик III Дания мен Норвегияның королі болды. Принц Кристиан 1650 жылдың маусымында әкесінің мұрагері ретінде тағайындалды. Бұл ерікті таңдау емес, іс жүзінде автоматты мұрагерлік болды. Камергері Кристофер Парсбергтің сүйемелдеуімен Кристиан Голландия, Англия, Франция және Германия арқылы ұзақ шетел сапарына шықты. Осы сапарда ол жас Людовик XIV сарайында абсолютизмнің ең жарқын көрінісін көрді және патшалардың құдайдан берген құқығы туралы теорияны естіді. 1663 жылдың тамызында Данияға оралды. 1664 жылдан бастап оған Мемлекеттік кеңестің отырыстарына қатысуға рұқсат берілді. 1665 жылы Корольдік заңмен мұрагерлік ресми түрде бекітілді. Кристиан 1665 жылдың тамызында Копенгагенде, қыркүйекте Оденсе мен Виборгта, ал 1666 жылдың шілдесінде Норвегияның Кристиания қаласында мұрагер ретінде құттықталды. Король болмас бұрын ол Мемлекеттік кеңес пен Жоғарғы сотқа қабылданды.

Кiру

1670 жылы 9 ақпанда король Фредерик III 60 жасында Копенгаген қамалында 22 жылдық билігінен кейін қайтыс болды. Әкесі қайтыс болған соң Фредерик 24 жасында Дания мен Норвегияның тағына екінші абсолюттік монарх ретінде көтерілді. Ол келесі жылдың 7 маусымында Фредериксборг сарайының шіркеуінде ресми түрде тәж кигізілді, содан кейін абсолюттік монархия дәуірінде Дания монархтарының тәж кигізілетін дәстүрлі орны болды. Ол Дания-Норвегияның тұңғыш мұрагерлік патшасы болды, осының құрметіне Дания-Норвегияға қымбат жаңа тәждер мен әсем жаңа салтанатты қылыш сыйланды.

Билік

Жалпы алғанда, Кристиан V-нің жеке батылдығы мен әдептілігі оны қарапайым халық арасында танымал етті, бірақ оның беделін Скания соғысында Данияға Сканияны қайтарып алуға жасаған сәтсіз тытысы құртты. Соғыс Данияның экономикалық ресурстарын ешқандай нәтижесіз сарп етті. Кристианның қарапайым халыққа танымал болуының бір себебі, оның Дания және Норвегия қарапайым халқына мемлекеттік қызметке жол бергенімен түсіндірілуі мүмкін, бірақ оның ақсүйектердің ықпалын шектеу әрекеттері әкесінің абсолютизмге ұмтылысын жалғастырды. Аристократ емес адамдарды мемлекеттік қызметке тарту үшін ол граф және барон жаңа шендерін құрды. Патшаның осылай көтерген қарапайым адамдардың бірі – Педер Шумахер, Кристиан V оны 1670 жылы Гриффенфельд графы, ал 1674 жылы Данияның жоғары кеңесшісі етіп тағайындады. Білікті мемлекет қайраткері Гриффенфельд, Дания-Норвегия Швецияға шабуыл жасағанда, ел Франциямен одақтас болған кезде, Еуропаның ірі державасы Францияның күшін жақсы түсінді. Біраз ойланғаннан кейін Кристиан V 1675-1679 жылдардағы Скания соғысын Швецияға қарсы бастарды, Дания 1658 жылы Роскильде шарты бойынша жоғалтқан Сканияны қайта басып алу мақсатымен. Гриффенфельд болжағандай, Швецияның күшті одақтасы Франция, Данияның одақтасы Нидерландымен бейбітшілік шартын диктат етті. Дания 1675-1679 жылдардағы Скания соғысы кезінде Швецияға қарсы шайқаста жеңіске жеткеніне қарамастан, екі ел арасындағы Скандинавия түбегіндегі шекараны өзгерту туралы Данияның үміттері көңіл көшірді. Соғыс күш-жігерінің нәтижелері Дания-Норвегия үшін саяси және қаржылық тұрғыдан тиімсіз болды. Дания-Норвегия экономикасына келтірілген зиян зор болды. Осы кезде Кристиан V саяси зиянды қалпына келтіру үшін өзінің ең тәжірибелі сыртқы саясат кеңесшісінің болмауына тап болды. 1676 жылы ол Гриффенфельдті сатқын деп жариялап, құрбан етуге көндірілді, және қарсыластарының талабымен Гриффенфельд өмірінің соңына дейін түрмеге қамалды. Замандастары Кристиан V-тің кеңесшілеріне тәуелді деп есептеді. Дания монархы бұл пікірді жоққа шығаруға тырыспады. Ол өзінің естеліктерінде «аң аулау, махаббат, соғыс және теңіз істері» өміріндегі басты қызығушылықтары екенін жазды. Кристиан V 1683 жылы Дания кодексін (Danske Lov) енгізді, ол Данияның барлық аймағы үшін алғашқы заң кодексі болды. Ол сондай-ақ 1687 жылы Норвегияда 1604 жылғы Кристиан IV-нің Норвегия кодексін алмастыру үшін ұқсас Norske Lov (Норвегия кодексі) енгізді. Ол сондай-ақ 1688 жылғы жер тізімін енгізді, ол біріккен монархияның жер құнын анықтап, әділ салық салу жүйесін құруға бағытталған. Кристиан V билігі кезінде апатты өрттер мен соғыстарға байланысты төмендеген Данияның мал саудасы қалпына келтірілді, мал және егін экспорты Фредерик III заманынан асып түсті, мыңдаған ірі қара мал Ютландия арқылы кіріп-шықты. Дания корольінің Германиядағы Ольденбург графтығына еніп, бордақыланғаннан кейін, ірі қара мал Ведельдегі үлкен нарыққа жетті. Одан ірі қара мал Штаде, Гамбург және Любек арқылы Солтүстік Германияның барлық аймақтарына қайта сатылды. XVII ғасырдың соңында халық санының өсуіне байланысты сиыр еті, дәнді дақылдар мен балыққа сұраныс Солтүстік Германияда да, Балтық жағалауында да артып келеді. Оңтүстікке жөнелтілген мал саны бойынша 1680 жылы әр нарықта 40 000 ірі қара мал болды. Балық және дәнді дақылдар сияқты дәстүрлі экспорттық тауарлар XVII ғасырдың басынан бері экспортын арттырды. Данияның экспорттаған ауыл шаруашылығы өнімдері, әсіресе ірі қара мал, Дания патшалық отбасына, аристократтарға және қала тұрғындарына Германия мен Нидерландыдан көп пайда әкелді. Оның тұсында, патшаның ғылымға жеке қызығушылығы болмаса да, астроном Оле Рёмердің еңбегі арқасында ғылымда алтын ғасыр болды. Ол аң аулау барысында болған жазадан кейін қайтыс болды және Роскильде соборында жерленді.

It is generally argued that Christian V's personal courage and affability made him popular among the common people, but his image was marred by his unsuccessful attempt to regain Scania for Denmark in the Scanian War. The war exhausted Denmark's economic resources without securing any gains. Part of Christian's appeal to the common people may be explained by the fact that he allowed Danish and Norwegian commoners into state service, but his attempts to curtail the influence of the nobility also meant continuing his father's drive toward absolutism. To accommodate non aristocrats into state service, he created the new noble ranks of count and baron. One of the commoners elevated in this way by the king was Peder Schumacher, named Count of Griffenfeld by Christian V in 1670 and high councillor of Denmark in 1674. Griffenfeld, a skilled statesman, better understood the precarious situation Denmark Norway placed itself by attacking Sweden at a time when the country was allied with France, the major European power of the era. After some hesitation, Christian V initiated the Scanian War (1675–1679) against Sweden in an attempt to reconquer Scania which Denmark had lost under the Treaty of Roskilde in 1658. As Griffenfeld predicted, Sweden's stronger ally France was the party that dictated the peace with Denmark's ally the Netherlands, and in spite of Danish victory at sea in the battles against Sweden in 1675–1679 during the Scanian War, Danish hopes for border changes on the Scandinavian Peninsula between the two countries were dashed. The results of the war efforts proved politically and financially unremunerative for Denmark Norway. The damage to the Danish Norwegian economy was extensive. At this point, Christian V no longer had his most experienced foreign relations counsel around to repair the political damage — in 1676 he had been persuaded to sacrifice Griffenfeld as a traitor, and to the clamour of his adversaries, Griffenfeld was imprisoned for the remainder of his life. Christian V was also often considered dependent on his councillors by contemporary sources. The Danish monarch did nothing to dispel this notion. In his memoirs, he listed "hunting, love making, war and maritime affairs" as his main interests in life. Christian V introduced the Danish Code (Danske Lov) in 1683, the first law code for all of Denmark. He also introduced the similar Norske Lov (Norwegian Code) of 1687 to replace Christian IVs Norwegian Code from 1604 in Norway. He also introduced the land register of 1688, which attempted to work out the land value of the united monarchy in order to create a more just taxation. During the reign of Christian V, Denmark's trade in cattle that had declined due to catastrophic fires and wars had been restored, and livestock and crop exports had also surpassed Frederick III, with thousands of cattle entering and leaving Jutland through the Oxen Way. After entering and fattening in the Danish King's German enclave County of Oldenburg, the cattle reached the big market in Wedel. From there, cattle are resold to all parts of North Germany via Stade, Hamburg and Lübeck. As the population continues to soar at the end of the seventeenth century, demand for beef, grains and fish is increasing, both throughout North Germany and on the Baltic coast alone. In terms of the number of livestock shipped to the South, in 1680 each market had reached 40,000 cattle. Traditional export commodities, including fish and grains, have increased their exports since the beginning of the seventeenth century. The agricultural products exported by Denmark, especially cattle, have made a lot of money from Germany and the Netherlands for the Danish royal family, the aristocrats and the town residents. During his reign, science witnessed a golden age due to the work of the astronomer Ole Rømer in spite of the king's personal lack of scientific knowledge and interest. He died from the after effects of a hunting accident and was interred in Roskilde Cathedral.