Кіріспе

Неміс математигі, картограф және зерттеуші (1733–1815)

Карстен Нибур, немесе Карстен Нибур (17 наурыз 1733, Людингворт – 26 сәуір 1815, Мельдорф, Дитмаршен) – Дания қызметінде болған неміс математигі, картограф және зерттеуші. Ол 1761–1767 жылдарғы Данияның Арабия экспедициясына қатысқандығымен әйгілі. Ол 1817 жылы әкесінің өмірін жариялаған даниялық-неміс мемлекет қайраткері және тарихшы Бартольд Георг Нибурдың әкесі болды.

Ерте өмір және білім

Нибур Людингвортта (қазіргі Куксхавеннің бір бөлігі, Төменгі Саксония) сол кездегі Бремен-Верден аймағында дүниеге келген. Оның әкесі Бартольд Нибур (1704–1749) табысты шаруа болған және өзіне тиесілі жері болды. Карстен мен оның әпкесі жергілікті мектеп мұғалімінен үйде білім алды, содан кейін Куксхавенге жақын Оттерндорфтағы латын мектебіне оқуға түсті. Нибур бастапқыда геодезист болуға ниеттенген, бірақ 1757 жылы Геттингендегі Георг Август университетіне оқуға барып, сол кездегі Германияның ең прогрессивті жоғары білім орнында оқыды. Нибур, әлдебір зиялы студент болғандықтан, 1760 жылы Иоганн Давид Михаэлис (1717–1791) оны Данияның Фредерик V (1722–1766) ұйымдастырған Арабия экспедициясына (1761–1767) қатысушы ретінде ұсынды. Экспедицияға дейін бір жарым жыл бойы Нибур математика, картография және навигациялық астрономияны 18 ғасырдың көрнекті астрономдарының бірі Тобиас Майерден (1723–1762) оқыды, ол географиялық ұзындықты анықтау үшін Ай қашықтығы әдісінің авторы еді. Арабия экспедициясы кезінде Нибур жасаған байқаулар осы әдістің теңізде жүрген теңізшілер үшін дәлдігін және қолдануға ыңғайлы екенін көрсетті.

Отбасы және кейінгі мансап

1773 жылы Нибур корольдік дәрігердің қызы Кристиан София Блюменбергке үйленді және бірнеше жыл Дания әскери қызметінде болды, бұл оған Копенгагенде тұруға мүмкіндік берді. 1776 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1778 жылы ол Дания-Холштейн мемлекеттік қызметіне қабылданып, Мельдорфқа (Дитмаршен) көшіп барды. 1806 жылы ол Etatsrat шеніне көтерілді, ал 1809 жылы Данеброг орденінің рыцарі атанды, бұл Дания-Норвегияның ең жоғары наградаларының бірі.

Жазу және зерттеу

Нибурдың алғашқы кітабы «Арабияның сипаттамасы» 1772 жылы Копенгагенде жарық көрді, Дания үкіметі оның көптеген суреттерін ойып, басып шығаруға субсидия берді. Бұған 1774 және 1778 жылдары Нибурдың «Арабия мен басқа да елдерге сапар жазуы» атты еңбегінің алғашқы екі томы жарық көрді. Бұл еңбектер (әсіресе 1778 жылы жарық көргені), және әсіресе Персеполисте табылған клинопись жазуларының дәл көшірмелері, клинописьтің жазылуын түсіндіру үшін өте маңызды болды. Нибурдың басылымынан бұрын клинопись жазулары көбінесе әшекейлік безендіру деп есептелген, ал оған дейін ешқандай дәл дешифровка немесе аударма жасалмаған. Нибур Персеполисте табылған үш тілдік жазулардың шын мәнінде үш түрлі клинопись екенін көрсетті (ол оларды I, II және III класс деп атады) және оларды солдан оңға қарай оқуға болатынын анықтады. Оның үш тілдік жазулардың дәл көшірмелері шығыстанушыларға клинописьтің кодын ашуға қажетті кілтті берді, соның нәтижесінде ежелгі парсы, аккад және шумер тілдері ашылды. «Сапар жазуының» үшінші томы да экспедиция материалдарына негізделген, бірақ Нибур қайтыс болғаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң, 1837 жылы оның қызы мен көмекшісі Йохан Николаус Глойердің редакторлығымен жарияланды. Нибур сонымен қатар Африканың ішкі аймақтары, Осман империясының саяси және әскери жағдайы және басқа да тақырыптар туралы мақалаларын Германияның «Deutsches Museum» журналына жариялады. Ол сондай-ақ өзінің досы, араб экспедициясының натуралисі Питер Форссколдың «Descriptiones animalium», «Flora Aegyptiaco Arabica» және «Icones rerum naturalium» (Копенгаген, 1775 және 1776) атты еңбектерін редакциялап, жариялады. Нибурдың француз және голланд тілдеріне жасалған аудармалары оның өмірінде жарық көрді, ал Роберт Херон дайындаған үш томдық ағылшын тіліндегі қысқартылған аудармасы 1792 жылы Эдинбургте «Арабия арқылы саяхаттар» деген атпен жарық көрді. Бұл аударманың факсимильді басылымы «М. Нибур» авторлығымен екі томдық түрінде Ливан кітапханасы (Бейрут) тарапынан жарық көрді (жарық көрген жылы көрсетілмеген). Мемлекеттік қаражат Нибурдың алғашқы кітабын басып шығару шығындарының тек бір бөлігін ғана, ал қалған екі томның шығындарының осыған ұқсас немесе одан да аз бөлігін қамтыды. Томдардың жарық көруін қамтамасыз ету үшін Нибур шығындардың 80% астам бөлігін өзі төлеуге мәжбүр болды. Барлығында Нибур өзінің өмірінің он жылын, 1768–1778 жылдар аралығын, экспедициядан алынған алты томдық деректерді жариялауға арнады. Ол Геттинген мен Копенгагенде экспедицияны жоспарлаған және қалыптастырған ғалымдардан дерлік ешқандай көмек алмады. Данияның Арабия экспедициясының нәтижелері әлемдік ғылымға пайдалы болғанын қамтамасыз еткені – Нибурдың экспедицияның табыстарын жариялауға деген шешімділігі болды.

Шығармалары

Нибур, Карстен. Арабия сипаттамасы. Жеке бақылаулар және ел ішінде жиналған хабарлар бойынша. Копенгаген, 1772 жыл. Нибур, Карстен. Араб және басқа да көрші елдерге саяхаттар. 2 томдық. Копенгаген, 1774–1778 жылдар. Нибур, Карстен. "Шығыстағы ұзындық өлшеулер туралы" ("Über Längen Beobachtungen im Orient u. s. w." атты мақаласынан). Жер және аспан туралы айлық хабарлама 4 (1801), 240–253 беттер. Нибур, Карстен. Tobias Mayer-дің жас жылдары туралы хабарлама, Дәния патшалық кеңесінің судьясы Карстен Нибурдан алынған, Жер және аспан туралы айлық хабарлама 8 (1803), 45–56 беттер, және 9 (1804), 487–491 беттер. Нибур, Карстен. Арабия және басқа да жақын елдердегі саяхаттар. 3-томдық. Карстен Нибурдың Сирия және Палестина, Кипр, Кіші Азия және Түркия арқылы Германия мен Данияға жасаған саяхаттары, Дж. Н. Глойер және Дж. Ольшаузен редакциясымен. Гамбург, 1837 жыл. Нибур, Карстен. Rejsebeskrivele fra Arabien og andre omkringliggende Lande, Ханс Кристиан Финк аударған, Михаэль Харбсмайердің кіріспесімен. 2 томдық, Копенгаген, 2003 жыл. Нибур, Карстен. Beskrivelse af Arabien ud fra egne iagttagelser og i landet selv samlede efterretinger, Ханс Кристиан Финк аударған, Нильс Петер Лемхе кіріспесімен. Копенгаген, 2009 жыл.