Кіріспе

Дания мен Норвегияның патшасы 1766-1808 жылдар аралығында Кристиан VII (29 қаңтар 1749 – 13 наурыз 1808) – Дания мен Норвегияның патшасы және 1766 жылдан өліміне дейін, 1808 жылға дейін Шлезвиг пен Холштейн герцогы болды. Оның ұраны "Gloria ex amore patriae" ("Отанға деген сүйіспеншілік арқылы даңқ") еді. Кристиан VII билігі психикалық сырқатпен белгіленді. Билігінің көп бөлігінде Кристиан тек атақты патша болды. Оның патшалық кеңесшілері билік күресінің нәтижесіне қарай өзгеріп отырды. 1770-1772 жылдары оның сарай дәрігері Иоганн Фридрих Струензе елдің де-факто билеушісі болды және Кристиан VII қол қойған прогрессивті реформаларды енгізді. Струензе 1772 жылы төңкеріс салдарынан қызметтен алынды, содан кейін елге Кристианның әкесінен туған әйелі Джулиана Мария, жартылай інісі Фредерик және даниялық саясатшы Ове Хёег Гулдберг басшылық етті. 1784 жылдан Кристиан VII қайтыс болғанға дейін, 1808 жылға дейін Кристианның ұлы, кейіннен Фредерик VI, ресми емес регент ретінде әрекет етті.

Тууы және отбасы

Кристиан 1749 жылғы 29 қаңтарда таңертеңгі сағаттарда Копенгагендегі патшалық резиденциясы – Christiansborg сарайының Корольдік бөлмесінде дүниеге келді. Ол Дания және Норвегияның билеуші монархі Фредерик V пен оның бірінші әйелі, Ұлыбританиядан Луизаның төртінші баласы және екінші ұлы болды. Жаңа туған ханзада сол күні түстен кейін корольдік мойындаушысы Иоганн Бартоломей Блюмге крещение рәсімінен өтті және қайтыс болған әкесі, король Кристиан VI-ның құрметіне аталды. Оның спонсорлары король Фредерик V (оның әкесі), королева-ана София Магдалина (оның анасының анасы), принцесса Луиза (оның әпкесі) және принцесса Шарлотта Амалия (оның әкесінің әпкесі) болды. Кристиан дүниеге келген кезде екі үлкен әпкесі болды – ханшайым София Магдалена және ханшайым Вильгельмина Каролина. 1750 жылы отбасы тағы бір қызымен, ханшайым Луизамен толықты. 1751 жылы, Кристианның дүниеге келгеніне үш жылға жуық уақыт өткен соң, оның анасы, Луиза патшайым алтыншы баласын күтіп жүргенде 27 жасында қайтыс болды. Келесі жылы оның әкесі Брауншвейг-Вольфенбюттель герцогинясы Джулиана Марияға үйленді, ол 1753 жылы Кристианның жартылай бауыры, принц Фредерикке өмір сыйлады.

Балалық шағы мен білімі

Анасы ерте қайтыс болғаннан кейін, ханзада ата-аналық қамқорлықтан көп бөлігін ала алмады. Оның келіншегі, королева Юлиана Мария оған қызығушылық танытпады, өз ұлы, принц Фредерикке көбірек мән берді. Әкесі де әдетке беріліп, ішімдікке құмар болғандықтан, ұялшақ, нәзік балаға, сондай-ақ эпилепсияға бейім балаға немқұрайды болды. Дегенмен, ертедегі тарихшылар Кристианның тартымды мінезі мен зор қабілеті болғанын, бірақ нашар білім алғанын және қатыгез тәрбиеші, Ревентлоу графы Кристиан Дитлев Фредерик Ревентлоу тарапынан жүйелі түрде қорқытылып, тіпті сабалағанын айтады. Ол зиялы болған және саналы сәттері болған сияқты, бірақ дәрігер Вигго Кристиансеннің пікірінше, Кристиан VII-нің психикалық сырқаты (1906) туралы зерттемесінде, оның ауыр эмоционалдық проблемалары, мүмкін шизофрения болған.

Кiру

Ұзаққа созылған сырқаттан кейін Фредерик V 1766 жылғы 14 қаңтарда, небәрі 42 жасында қайтыс болды. Әкесі қайтыс болған соң Кристиан Дания мен Норвегияның тағына 17 жасқа толуына бірнеше апта қалғанда, алтыншы абсолюттік монарх ретінде көтерілді. Сол күні Кристиан Кристианборг сарайының балконынан король деп жарияланды. Кристианның билеуі психикалық аурумен сипатталды, ол үкімет шешімдеріне әсер етті, және оның билеуінің көп бөлігінде Кристиан тек атақты король болды. Оның жиі мастурбация жасауы патша сарайының дәрігерлерін ерекше алаңдатты. Оның патшалық кеңесшілері тақ төңірегіндегі күрес нәтижесіне қарай өзгеріп отырды.

Неке

Сол жылы жас патша өзінің бірінші туысы, Ұлыбританияның 15 жасар принцессасы Каролина Матильдаға династиялық неке бойынша үйленді. Олардың никесі 1765 жылы айтылған болатын. Оның ағасы, Ұлыбритания королі Георг III, үйлену тойына алаңдағанмен, күйеу жігіттің психикалық ауруы бар екенін білмеді. Олар 1766 жылдың 1 қазанында Лондондағы Сент-Джеймс сарайының Корольдік шіркеуінде өкілдікпен үйлену рәсімін өткізді, онда принцессаның інісі, Йорк және Олбани герцогы Эдуард ханзада күйеу жігіттің өкілі ретінде әрекет етті. Копенгагенге келгеннен кейін, 1766 жылдың 8 қарашасында Кристиансборг сарайындағы патшалық шіркеуде тағы бір үйлену рәсімі болды. Тойлық тойлар мен кештер тағы бір айға созылды. 1767 жылдың 1 мамырында Кристиан VII мен Каролина Матильда Кристиансборг сарайының патшалық шіркеуінде Дания мен Норвегияның патшасы және патшайымы болып тағайындалды. Неке бақытсыз болды, ал үйленгеннен кейін патша ең жаман құлықтарға, әсіресе, әдепсіздікке берілді. 1767 жылы ол Стовлет Катрин атты әйелмен қарым-қатынасқа түсті. Соңында ол психикалық жағдайы нашарлап, есінен ауды. Осы кезеңдегі симптомдардың ішінде параноя, өзін-өзі жарақаттау және галлюцинациялар болды. Патша патшайымға қызығушылық танытпады және оның жатын бөлмесіне тек қана қажет болған жағдайда ғана барып тұратын. Ревердил патша атынан жазылған махаббат хаттарымен, оның ішінде, некені жүктілікке жеткізуге және осылайша тақ мұрагерін табуға тырысып, араласуға мәжбүр болды. 1768 жылдың 28 қаңтарында патшайым Каролина Матильда Кристиансборг сарайында патшалық жұптың ұлы және тақ мұрагері, болашақ король Фредерик VI-ны дүниеге әкелді.

Струензе

Криштанның жеке дәрігері, прогрессивті және радикалды ойшыл Иоганн Фридрих Струензее оның кеңесшісі болды және 1760-шы жылдардың соңында елде де-факто регентке дейін билікке көтерілді, онда ол кең таралған прогрессивті реформалар енгізді. Струензе Копенгагендегі сарайдан қабылдамаған аристократтардың ағартушылық айнасының тәрбиеленушісі болды. Ол шебер дәрігер болғандықтан, Шлезвиг-Гольштейн аймағына сапар барып, корольдің денсаулығын жақсартқаннан кейін оның құрметіне ие болды. 1768 жылдың 5 сәуірінде ол корольдің саяхатшы дәрігері (Livmedikus hos Kong Christian VII) болып тағайындалды және 1768 жылдың 6 мамырынан 1769 жылдың 12 қаңтарына дейін Ханновер арқылы Париж мен Лондонға корольдің шетелдік сапарында бірге жүрді. Ол 1768 жылдың 12 мамырында Алтонадан кеткеннен кейін бір аптадан соң мемлекеттік кеңесші (etatsråd) атағын алды. Назарсыз қалған және жалғыздыққа тоңған Каролина Матильда Струензеемен махаббатқа түсті. 1770 жылдан 1772 жылға дейін Струензе де-факто елдің регенті болды және Кристиан VII қол қойған прогрессивті реформаларды енгізді. Струензе 1772 жылы төңкеріс салдарынан биліктен құлатылды, содан кейін елге Кристианның әкесінің әйелі Джулиана Мари, оның жартылай бауыры Фредерик және даниялық саясатшы Ове Хоге Гулдберг басшылық етті.

Ажырасу

1772 жылы король Каролина Матильдадан екі бала туғаннан кейін одан ажырасты: болашақ король Фредерик VI және принцесса Луиза Августа. Көптеген жаңғырту және бостандық реформаларын жүзеге асырған Струензе сол жылы тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Кристиан, анасы, королева Джулиана Марияның қысымымен Струензеге тұтқындау және өлім жазасы туралы бұйрыққа қол қойды, ол осы некені бұзу үшін күшті күшпен әрекет етті. Каролина Матильда өзінің құрметін сақтап қалды, бірақ балаларынан айырылды. Ақырында ол Даниядан кетіп, қалған өмірін ағасының неміс жері – Ганновер курфюрсттығындағы Сель қамалында жер аударылып өткізді. Ол 1775 жылғы 10 мамырда 23 жасында қызыл жегіден қайтыс болды.

Кейінгі өмірі

1772 жылдан бастап Кристиан тек атақты ғана патша болды. 1772 мен 1784 жылдар аралығында Дания-Норвегияны оның кеңілі Джулиан Мари патшайымы, жартылай ағасы Фредерик және дат саясаткері Ове Хог Гулдберг басқарды. 1784 жылдан бастап оның ұлы Фредерик тұрақты түрде регент принц ретінде билік жүргізді. Бұл регенттік кезең либералдық, сот және ауыл шаруашылығы реформаларымен, сондай-ақ театр соғысының, француз революциялық соғыстарының және Наполеон соғыстарының басталуымен байланысты болды. Осы кезде Норвегиядағы тәуелсіздік қозғалысы күшейді.

Өлім және мұрагерлік

Кристиан 1808 жылғы 13 наурызда Шлезвигтің Рендсбург қаласында 59 жасында инсульттан қайтыс болды. Ол испандық қосымша әскерлерді көргенде қорқып, соның салдарынан инсульт алған деген әңгімелер тарағанмен, корольдің өмірбаянын жазған Ульрик Ланген сыртқы себеп болған дегенді көрсетпеді. Ол Роскильде соборында жерленді, ал оның орнын ұлы Фредерик VI иеленді.

Ғылымға қосқан үлесі

1769 жылы Данияның Кристиан VII венгр астрономы Микса Хельді (Максимилиан Хель) Вардоға шақырды. Хель Венераның транзитін бақылады, ал оның есептеулері сол кезге дейінгі Жер-Күн арақашықтығын ең дәл анықтады (шамамен 151 миллион километр). Хельдің серігі Янош Сайнович саам, фин және венгр тілдерінің (барлығы фин-уғыр тілдер отбасының мүшелері) бір-бірімен байланысын зерттеді.

Сахна

1827 жылы: Струензее – Майкл Биердің 1827 жылғы драмасы, оның ағасы Джакомо Мейербиердің сахналық музыкасымен қойылған (Штутгарт және Тюбинген: Котта, 1829, алғашқы қойылымы 1828 жылы Мюнхенде болды). Бұл пьеса Пруссия королі Фредерик Вильгельм III-нің тұсында тыйым салынған, бірақ оның ізбасары, көбірек либералды Фредерик Вильгельм IV рұқсат бергеннен кейін 1856 жылы Берлинде алғаш рет қойылды. 1991: Каролина Матильда – 1991 жылы Корольдік Дания балеті сахналаған, Флеминг Флиндт хореографиялаған және Сэр Питер Максвелл Дэвис музыкасына қойылған екі актілі балет. 2008: Корольдік дәрігердің сапары (Livlægens besøg) – 2008 жылы Корольдік Дания операсы сахналаған, Бо Холтеннің 1999 жылғы Энквист романы негізінде жазылған либреттоға композицияланған опера.

Дания тілінде

Дехн Нильсен, Хеннинг. Христиан VII. "Жаңылған король". Сезам, Копенгаген, 2000 жыл. "Den Store Danske" энциклопедиясы. Данияның ұлттық лексиконы/Гильдендал, Копенгаген, 1996 жыл.

Энквист, Пер Олов. "Дәрігердің келуі". Norstedts Förlag, Стокгольм, 1999 жыл.
Фьельструп, тамыз. "Кристиан VII корольі мен Каролина Матильда патшайымының ажырасу процесі". Strubes Forlag, 1968 жыл. Хансен, Норман Холл. "Каролина Матильда". Ejnar Munksgaards Forlag, Копенгаген, 1947 жыл.

Холм, Свен. "Струензе осы жерде болды". Дания радиосы, Копенгаген, 1981 жыл.
Лэйн Р. Д. және Эстерсон А.: "Отбасылық өмір". Rhodos, Копенгаген, 1974 жыл.

Лауринг, Палле. "Тарихи суреттер". Aschehoug Dansk Forlag, Копенгаген, 1960 жыл.
Ревердил, Эли Соломон Франсуа. "Струензе және Дания сарайы 1760-1772 жылдар". A. F. Høst & Søn Forlag, Копенгаген, 1917 жыл.
Салмонсеннің сөздігі. Schultz, Копенгаген, 1926 жыл.
Стенструп, Йохан және басқалар (ред.). "Дания мемлекетінің тарихы". Det Nordiske Forlag, Копенгаген.