Кіріспе

1993 жылғы итальяндық фильм Бонусмалус (лат. "жақсы жаман") термині кезектесіп сыйақы (бонус) немесе жазалау (малус) беретін бірқатар бизнес-келісімдер үшін қолданылады. Ол, мысалы, байланыс орталығы мен сақтандыру саласында қолданылады.

Шақыру орталықтары

Call-орталықтарда бонус-малус - бұл Call-орталық қызметтерін сатып алатын компания (сатып алушы) мен Call-орталық қызметтерін ұсынатын компания (Call-орталық) арасындағы келісімшарттың бір компаниядан екіншісіне төлем жасауға мүмкіндік беретін бөлімі. Келісімшарттың бір бөлігі ретінде екі компания да негізгі көрсеткіштердің жиынтығын келіседі. Бұл - байланыс орталығының жұмыс істеу деңгейін өлшейтін көрсеткіштер. Егер колл-орталық нашар жұмыс істесе, онда малус төлемі (колл-орталық компаниясының сатып алушыға төлемі) болады. Егер колл-орталық жақсы жұмыс істесе, онда сатып алушыдан колл-орталық компаниясына бонус төленеді. Бонус-малус төлемдері колл-орталық қызметтерінің қалыпты құнына қосымша болып табылады.

Сақтандыру

Сақтандыру саласында бонус-малус жүйесі (BMS) - бұл клиенттің жеке талаптары бойынша төлеген сыйлықақыны реттейтін жүйе. Бонус - бұл полисті жаңарту кезінде, егер өткен жылы ешқандай талап қойылмаса, берілетін сыйлықақыдан берілетін жеңілдік. Малус - өткен жылы төлем талап етілсе, сыйақының көтерілуі. Бонус-малюс жүйелері көлік сақтандыру саласында өте кең таралған. Бұл жүйе Ұлыбритания мен Австралияда ешқандай талап қою бойынша жеңілдік (NCD) немесе ешқандай талап қою бойынша бонус деп аталады. BMS-тің негізгі қағидасы бойынша, сақтанушының талап ету жиілігі неғұрлым жоғары болса, сақтандыру шығындары да соғұрлым жоғары болады. Бұл принцип барлық сақтанушыларға ортақ болатын жоғары шегерімге жататын сақтандыру шартында да қолданылады.

Автомобильді сақтандыру

Әлемдегі сақтандырушылардың көпшілігі автомобиль жауапкершілігін сақтандыруда қандай да бір дәрежеде бағалауды енгізді. Мұндай жүйелер ақаулық апаттары үшін қосымша ақы төлейді және "жауапсыздықтар бойынша жеңілдіктер" деп аталатын жеңілдіктер арқылы айыппұлсыз жылдарды марапаттайды. Ең әдеттегі BMS жүргізушілерді сыныптарға бөледі, онда әр сыныптың негізгі сыйлықақыға қолданылатын өзіндік жеңілдіктері немесе үстеме ақылары бар. Бонус/Малюс сыныптар кестесі бойынша бонустық жыл шарттың жылдығына сәйкес бір немесе бірнеше градусқа төмендеуді білдіреді. Талап келісімшарттың жылдығына байланысты Бонус/Малус шкаласында берілген сандық деңгейді көтереді. Жалпы алғанда, бір дәреже 5% жеңілдікке немесе үстеме ақыға сәйкес келеді. Бастау класы жүргізушінің жасына, жынысына, тұрғылықты жеріне, машинаның ат күшіне байланысты болуы мүмкін. Әр елдің заңдары әр түрлі, олар сақтандырушы қаншалықты жоғарылатуы немесе төмендетуі мүмкін, рұқсат етілген бонус немесе малус мөлшері және сақтандырушылар жүргізушінің бастапқы класын бағалау үшін қандай статистиканы пайдалана алады. Бонус-малус жүйелеріне қатысты академиялық әдебиет әдетте белгілі бір мерзімдегі талаптардың саны Пуассонның үлестірімін ұстанады деп болжайды. Осыған байланысты, Поусонның таралуының λ параметрі, яғни талаптардың жиілігін білдіретін параметр, нақты белгілі деп есептеледі және полис үшін тәуекел метрикасы ретінде қызмет етеді. Дегенмен, прагматикалық тұрғыдан алғанда, бұл параметрді толық білу мүмкін емес, сондықтан бағалау процесінің тұтастай белгісіздігімен бағалаудың қандай да бір түрін қажет етеді. Нәтижесінде практикалық тәсілдер оны модальдық аралықтар арқылы немесе, мысалы, жұмсақ сандарды қолдану арқылы орналастыруды қамтиды.

Бонус аштығы

Бонус-малус жүйесінде сақтандыру клиенті көзқарасына негізделген негізгі сұрақ бар, яғни "Сақтандыру клиенті келтірілген шығынды өзі көтере ме, әлде ол сақтандыру компаниясына талап қою керек пе?" Осылайша, сақтандыру клиенті болашақтағы сыйлықақының өсуін болдырмау үшін, сақтандыру компаниясынан өтемақы алу арқылы шығынды қаржыландырудың орнына, болған шығынды өзін-өзі қаржыландыруды таңдап, кішігірім шығынды өзі көтереді. Бұл стратегия сақтандыру клиенті бонустық аштық деп аталады. Бұл стратегияда сақтандыру клиенті шығын болғаннан кейін ең тиімді қаржылық альтернативаны таңдайды. Бонус-малус жүйесі бонустық аштықты ескеруі тиіс.

Басқарушылардың сыйақысы

Басшыларды өтеуге, әсіресе банктерде, бонус-малус жыл сайынғы бонустар деклавта ұсталатын (тезден иеленбейді) және болашақ жылдары шығын болған жағдайда ретроактивті түрде азайтылуы (қайта өндірілуі) мүмкін схемаларды білдіреді. Бұл ынталандыруларды жақсырақ сәйкестендіру және директорлардың ұзақ мерзімді көзқарасын ынталандыру, қысқа мерзімді пайда әкелуі мүмкін тәуекелдерді (осылайша алғашқы жылдары бонустар) қабылдауға кедергі келтіру, бірақ ұзақ мерзімді шығындармен (әдеттегі бонус жүйесі бойынша жазаланбайтын). Мұндай жүйені 2008 жылдың қаңтарында Рагхурам Ражан ұсынған болатын. Автор Джим Коллинз басшылардан өз ақшаларымен акциялар сатып алуды күтуді ұсынды (бұл 1990 жылдары IBM-де жасалғандай), жоғары жақтан сыйақы алу және төмен жақтан тәуекел жасау. 2008 жылдың қарашасында UBS AG өзінің басшыларының сыйақыларын төлеу жүйесін өзгерткенін жариялады, ол "бонусмалус" деп аталды.