Моральдық тәуекел: экономикалық және этикалық аспектілер

Кіріспе

Экономикада моральдық қауіп – экономикалық субъектінің тәуекелге ұшырауын арттыруға деген ынтасы бар жағдай, себебі ол осы тәуекелтің толық салдарына жауапты болмайды. Мысалы, егер кәсіпорын сақтандырылған болса, сақтандыру компаниясы тиісті шығындарды өтейтінін білгенде, оның тәуекелге бару ықтималдығы артуы мүмкін. Моральдық қауіп қаржылық мәміле жасалғаннан кейін тәуекелді қабылдаған тараптың әрекеттері шығынды көтеретін тарапқа зиян келтіретіндей өзгеретін жағдайда туындауы мүмкін. Бұл ақпараттың теңсіздігінің бір түрі ретінде пайда болуы мүмкін, онда тәуекелге баратын тарап мәміленің мақсаттары туралы тәуекел салдарына қатысты тараптан көбірек біледі және ақпарат аз болған тараптың көзқарасынан тым көп тәуекелге ұмтылуға немесе ынталануға бейім. Мысалы, бас-агент қатынасы (агенттік теориясы деп те аталады), онда бір тарап – агент, екінші тарап – басшының атынан әрекет етеді. Бірақ басшы мен агент арасында мүдделер қақтығысы туындағанда бас-агент мәселесі пайда болуы мүмкін. Егер агент өзінің әрекеттері немесе ниеттері туралы басшыдан артық ақпаратқа ие болса, онда агент пен басшының мүдделері сәйкес келмесе, агент басшының көзқарасынан тым тәуекелді әрекет етуге бейім болуы мүмкін.

Тарих

Дембе мен Боденнің зерттеулеріне сәйкес, бұл термин 17 ғасырға дейін жетеді және 19 ғасырдың соңында ағылшын сақтандыру компаниялары тарапынан кеңінен қолданылды. Терминнің бастапқы қолданылуы теріс мағыналармен байланысты болды, ол алдау немесе әдепсіз мінез-құлықты білдірді (әдетте сақтандырылған тараптан). Алайда, Дембе мен Боден 18 ғасырда шешім қабылдауды зерттеген көрнекті математиктердің «адамгершілік» терминін «субъективті» мағынасында қолданғанын атап көрсетеді, бұл терминнің нағыз этикалық мағынасын жасырады. Моральдық тәуекел ұғымы 1960 жылдары экономистердің қайта зерттеу нысаны болды, бұл экономист Кен Ароутан басталды және ол әдепсіз мінез-құлықты немесе алаяқтықты білдірмейді. Экономистер бұл терминді тәуекелдердің орын ауыстыруы немесе толық бағалана алмауы салдарынан туындайтын тиімсіздіктерді сипаттау үшін пайдаланады, ал қатысушы тараптардың этикасы мен моральдық қасиеттерін сипаттау үшін емес. Роуэлл мен Коннелли орта ғасырлық теологиялық және ықтималдық әдебиеттерінде анықталған экономикалық ойдағы маңызды өзгерістерді анықтау арқылы моральдық тәуекел терминінің пайда болуын егжей-тегжейлі сипаттайды. Экономика мен философияның «моральдық тәуекел» ұғымын түсіндірудегі әртүрлі көзқарастары оның түпкі себептерін түсінуде маңызды айырмашылықтарға әкеледі. Экономикада «моральдық тәуекел» көбінесе утилитаризмнің зиянды дамуымен байланысты. Керісінше, философия мен этика «моральдық тәуекелді» жеке тұлғалар мен қоғамның моральдық мінез-құлқысын қамтитын кең көзқараспен қарастырады. «Моральдық тәуекелдің» түпкі себебі әлеуметтік тұрғыдан экономикалық агенттердің әдепсіз мінез-құлқы болып табылады. Олардың мақаласы сонымен қатар сақтандыру саласы әдебиетінде кездесетін моральдық тәуекелдің басым нормативтік түсінігін экономикалық әдебиетте кездесетін оң пікірлермен салыстырады және қарама-қайшылықтарды көрсетеді. Сақтандыру әдебиетінде жиі «моральдық тәуекелдер» деп сипатталатын нәрсе, жақыннан зерделегеннен кейін, тығыз байланысты ұғымның – кері таңдаудың сипаттамасы болып шығады.

According to research by Dembe and Boden, the term dates back to the 17th century and was widely used by English insurance companies by the late 19th century. Early usage of the term carried negative connotations, implying fraud or immoral behavior (usually on the part of an insured party). Dembe and Boden point out, however, that prominent mathematicians who studied decision making in the 18th century used "moral" to mean "subjective", which may cloud the true ethical significance in the term. The concept of moral hazard was the subject of renewed study by economists in the 1960s, beginning with economist Ken Arrow, and did not imply immoral behavior or fraud. Economists use this term to describe inefficiencies that can occur when risks are displaced or cannot be fully evaluated, rather than a description of the ethics or morals of the involved parties. Rowell and Connelly offer a detailed description of the genesis of the term moral hazard, by identifying salient changes in economic thought, which are identified within the medieval theological and probability literature. Due to the different approaches taken by economics and philosophy in interpreting the concept of “moral hazard,” there are significant differences in their understanding of its underlying causes. In economics, “moral hazard” is often attributed to the malignant development of utilitarianism. In contrast, philosophy and ethics view “moral hazard” from a broader perspective that includes the moral behaviour of individuals and society as a whole. The root cause of “moral hazard” is due to the immoral behaviour of economic agents from a social perspective. Their paper also compares and contrasts the predominantly normative conception of moral hazard found within the insurance industry literature with the largely positive interpretations found within the economic literature. Often what is described as "moral hazard[s]" in the insurance literature is upon closer reading, a description of the closely related concept, adverse selection.

Қаржылық

1998 жылы Нью-Йорк Федералды резервінің басшысы Уильям Дж. Макдоно, «Ұзақ мерзімді капитал менеджментінің» қарсы тараптарына шығын болдырмау үшін фирманы өз басқаруына алды. Бұл қадамды бұрынғы ФРС төрағасы Пол Волкер және басқалар моральдық тәуекелді арттыру деп сынады. Тайлер Коуэн «Кредиторлар дұрыс емес қаржы институттарына берген несиелерін ФРС өтейтініне сене бастады, себебі мұндай институттардың құлдырауы әлемдік несие жүйесіне қауіп төндіретін еді» деген қорытынды жасады. ФРС төрағасы Алан Гринспен моральдық тәуекелдің қаупін мойындағанмен, әлемдік экономика қауіпте екенін айтып, «Ұзақ мерзімді капиталды» ретпен тарату саясатын қорғады. Егер тәуекелге ұшырағандар, ықтимал шығындардың толық салмағын көтермейтінін түсінсе, үкіметтер, орталық банктер немесе басқа да институттардың несие беруші мекемелерге қаржылық көмек көрсетуі болашақта тәуекелді несие беруге ынталандыруы мүмкін. Несие беруші мекемелер несие беру арқылы тәуекелге түсуі керек, ал ең тәуекелді несиелер әдетте ең жоғары табыс әкеледі. Салық төлеушілер, салымшылар және басқа кредиторлар жиі қарыз беруші мекемелердің тәуекелді қаржылық шешімдерінің кем дегенде бір бөлігін мойнына алуға мәжбүр болады. Көптеген сарапшылар ипотекалық қағаздардың кейбір түрлері моральдық тәуекелге ықпал етеді деп санайды. Ипотекалық қағаздарды секьюритизациялау ипотека берушілерге берген ипотекаларының өтелмеуі мүмкін деген тәуекелді басқаларға жүктеуге және оларды өз баланстарында ұстап тұрмауға мүмкіндік береді. Ипотекалық секьюритизацияның бір түрі, «агенттік секьюритизациясы» деп аталады, онда дефолт тәуекелін ипотека берушілерден ипотекалық қағаздарды сатып алатын секьюритизациялау агенттігі сақтайды. Осылайша, бұл агенттіктер несие берушілерді бақылауға және несие сапасын тексеруге ынталандырылады. «Агенттік секьюритизациясы» - бұл мемлекеттік агенттік Ginnie Mae немесе пайда табу үшін мемлекеттік қолдаумен жұмыс істейтін Fannie Mae және Freddie Mac секьюритизациялары. Олар Батыс Еуропада жиі қолданылатын «қамтамасыз етілген облигацияларға» ұқсас, себебі секьюритизациялау агенттігі дефолт тәуекелін сақтайды. Екі модель бойынша да инвесторлар тек пайыздық тәуекелді ғана қабылдайды, бірақ қарызды өтеусіз қалдыру тәуекелін емес. Секьюритизацияның тағы бір түрі, «жекелеген белгіленген» секьюритизацияда, дефолт тәуекелі әдетте секьюритизациялаушы ұйымға сақталмайды. Оның орнына, секьюритизациялаушы ұйым дефолт тәуекелін инвесторларға жүктейді. Секьюритизациялаушы субъектіде несие берушілерді бақылау және несие сапасын сақтау үшін ынтасы азаяды. «Жекелеген белгіленген» секьюритизация - инвестициялық банктер, коммерциялық банктер және банктік емес ипотекалық несие берушілер сияқты қаржы институттарымен құрылған секьюритизацияларды білдіреді. Субстандартты ипотекалық дағдарысына дейінгі жылдары жекелеген белгіленген секьюритизациялар төмен сапалы, жоғары тәуекелді ипотекаларды сатып алу және секьюритизациялау арқылы жалпы ипотекалық секьюритизацияның үлесі ретінде өсті. Агенттік секьюритизациясы өз стандарттарын біршама төмендеткен көрінеді, бірақ агенттік ипотекалары жекелеген белгіленген секьюритизациялардағы ипотекаларға қарағанда әлдеқайда қауіпсіз болып қалды және дефолт деңгейі жағынан жақсы нәтижелер көрсетті. Экономист Марк Занди Moody's Analytics компаниясынан моральдық тәуекелді субстандартты ипотекалық дағдарысының түпкі себебі деп сипаттады. Ол «Ипотекалық несиелердің тәуекелдері соншалықты кең таралды, ешкім бір ғана несие сапасы туралы уайымдауға мәжбүр болмады. Қауіпті ипотекалар біріктіріліп, кез келген проблемалар үлкен топқа таратылып, жауапкершілікке деген ынта төмендеді» деп жазды. Ол сондай-ақ «Қаржы компаниялары банктер сияқты нормативтік қадағалауға жатпады. Салық төлеушілер [дағдарысқа дейін] банкротқа ұшыраған жағдайда жауапкершілікке тартылмады, тек олардың акционерлері мен басқа кредиторлары ғана жауапкершілікке тартылды. Қаржы компаниялары оларды мүмкіндігінше қарқынды өсуден бас тартқызбады, тіпті бұл дәстүрлі несиелік стандарттарды төмендетуді немесе көз жұмып қарауды білдірсе де» деп жазды. Моральдық тәуекел қарыз алушыларда да болуы мүмкін. Қарыз алушылар ақшаны ойсыз инвестициялағанда немесе жұмсағанда (қаржы берушінің пікірінше) абайсыздық танытуы мүмкін. Мысалы, кредит картасы компаниялары қарыз алушылардың карталарымен жұмсай алатын соманы жиі шектейді, себебі мұндай шектеулер болмағанда, қарыз алушылар қарыз алған ақшаны ойсыз жұмсап, дефолтқа ұшырауы мүмкін. Америкада ипотекалық қағаздарды секьюритизациялау 1983 жылы Salomon Brothers компаниясында басталды, онда әр ипотеканың тәуекелі келесі сатып алушыға берілді, ал бастапқы ипотекалық институтта қалмады. Бұл ипотекалар және басқа да қарыздық құралдар үлкен қарыз жинағына енгізілді, содан кейін жинақтың үлестері көптеген кредиторларға сатылды. Осылайша, кез келген нақты несиенің сауатты екенін, осы нақты несиені қамтамасыз ететін активтердің құны дұрыс екенін, несие бойынша төлемдерді жасауға жауапты қарыз алушы қағаздарға қол қойған тілді оқи алатынын және жаза алатынын, тіпті қағаздардың бар екенін және жақсы реттелгенін тексеруге жауапты ешкім жоқ. Бұл субстандартты ипотекалық дағдарысын тудырған болуы мүмкін деген пікір бар. Өз ақшасын қарызға бермейтін брокерлер тәуекелді несие берушілерге жүктеді. Несие берушілер ипотекаларды андеррайтингтен кейін көп ұзамай инвесторларға сатты, тәуекелді оларға жүктеді. Инвестициялық банктер ипотекаларды сатып алып, ипотекалық қағаздарды тәуекелі әртүрлі кесектерге бөлді. Инвесторлар қағаздарды сатып алып, дефолт және алдын ала төлеу тәуекеліне қарсы қорланды, осы тәуекелдерді одан әрі жылжытты. Таза капиталистік сценарийде, тәуекелді соңғы ұстаған адам (музыкалық орындықтар ойыны сияқты) ықтимал шығындарға тап болады. Алайда, субстандартты дағдарыста ұлттық несиелік органдар (АҚШ-тағы Федералды резерв) азаматтардың барлығы үшін соңғы тәуекелді өз мойнына алды. Басқалар қаржы институттарына қаржылық көмек көрсету тәуекелді несие беруге ынталандырмайды, себебі несие беруші мекемелерге көмек көрсетілетініне кепілдік жоқ деп санайды. Кез келген көмек көрсету алдында корпорацияның құнының төмендеуі, бизнес операцияларында дұрыс зерттеу жүргізбеген басшылардың тәуекелдік және спекуляциялық шешімдерін болдырмайды. Тәуекел мен шығынның салмағы Lehman Brothers компаниясына анық болды, ол көмек көрсетуден пайда көре алмады, сондай-ақ Citibank және Countrywide Financial Corporation сияқты басқа да қаржы институттары мен ипотекалық компанияларға, олардың құны субстандартты ипотекалық дағдарыс кезінде төмендеді.

In 1998, William J. McDonough, head of the New York Federal Reserve, helped the counterparties of Long Term Capital Management avoid losses by taking over the firm. This move was criticized by former Fed Chair Paul Volcker and others as increasing moral hazard. Tyler Cowen concludes that "creditors came to believe that their loans to unsound financial institutions would be made good by the Fed – as long as the collapse of those institutions would threaten the global credit system." Fed Chair, Alan Greenspan, while conceding the risk of moral hazard, defended the policy to orderly unwind Long Term Capital by saying the world economy is at stake. Financial bailouts of lending institutions by governments, central banks or other institutions can encourage risky lending in the future if those that take the risks come to believe that they will not have to carry the full burden of potential losses. Lending institutions need to take risks by making loans, and the riskiest loans usually have the potential for making the highest return. Taxpayers, depositors and other creditors often have to shoulder at least part of the burden of risky financial decisions made by lending institutions. Many have argued that certain types of mortgage securitization contribute to moral hazard. Mortgage securitization enables mortgage originators to pass on the risk that the mortgages they originate might default and not hold the mortgages on their balance sheets and assume the risk. In one kind of mortgage securitization, known as "agency securitizations," default risk is retained by the securitizing agency that buys the mortgages from originators. These agencies thus have an incentive to monitor originators and check loan quality. "Agency securitizations" refer to securitizations by either Ginnie Mae, a government agency, or by Fannie Mae and Freddie Mac, both for profit government sponsored enterprises. They are similar to the "covered bonds" that are commonly used in Western Europe in that the securitizing agency retains default risk. Under both models, investors take on only interest rate risk, not default risk. In another type of securitization, known as "private label" securitization, default risk is generally not retained by the securitizing entity. Instead, the securitizing entity passes on default risk to investors. The securitizing entity, therefore, has relatively little incentive to monitor originators and maintain loan quality. "Private label" securitization refers to securitizations structured by financial institutions such as investment banks, commercial banks, and non bank mortgage lenders. During the years leading up to the subprime mortgage crisis, private label securitizations grew as a share of overall mortgage securitization by purchasing and securitizing low quality, high risk mortgages. Agency Securitizations appear to have somewhat lowered their standards, but Agency mortgages remained considerably safer than mortgages in private label securitizations and performed far better in terms of default rates. Economist Mark Zandi of Moody's Analytics described moral hazard as a root cause of the subprime mortgage crisis. He wrote that "the risks inherent in mortgage lending became so widely dispersed that no one was forced to worry about the quality of any single loan. As shaky mortgages were combined, diluting any problems into a larger pool, the incentive for responsibility was undermined." He also wrote, "Finance companies weren't subject to the same regulatory oversight as banks. Taxpayers weren't on the hook if they went belly up [pre crisis], only their shareholders and other creditors were. Finance companies thus had little to discourage them from growing as aggressively as possible, even if that meant lowering or winking at traditional lending standards." Moral hazard can also occur with borrowers. Borrowers may not act prudently (in the view of the lender) when they invest or spend funds recklessly. For example, credit card companies often limit the amount borrowers can spend with their cards because without such limits, borrowers may spend borrowed funds recklessly, leading to default. Securitization of mortgages in America started in 1983 at Salomon Brothers and where the risk of each mortgage passed to the next purchaser instead of remaining with the original mortgaging institution. These mortgages and other debt instruments were put into a large pool of debt, and then shares in the pool were sold to many creditors. Thus, there is no one person responsible for verifying that any one particular loan is sound, that the assets securing that one particular loan are worth what they are supposed to be worth, that the borrower responsible for making payments on the loan can read and write the language in which the papers that he/she signed were written, or even that the paperwork exists and is in good order. It has been suggested that this may have caused the subprime mortgage crisis. Brokers, who were not lending their own money, pushed risk onto the lenders. Lenders, who sold mortgages soon after underwriting them, pushed risk onto investors. Investment banks bought mortgages and chopped up mortgage backed securities into slices, some riskier than others. Investors bought securities and hedged against the risk of default and prepayment, pushing those risks further along. In a purely capitalist scenario, the last one holding the risk (like a game of musical chairs) is the one who faces the potential losses. In the sub prime crisis, however, national credit authorities (the Federal Reserve in the US) assumed the ultimate risk on behalf of the citizenry at large. Others believe that financial bailouts of lending institutions do not encourage risky lending behavior since there is no guarantee to lending institutions that a bailout will occur. Decreased valuation of a corporation before any bailout would prevent risky, speculative business decisions by executives who fail to conduct proper due diligence in their business transactions. The risk and the burdens of loss became apparent to Lehman Brothers, which did not benefit from a bailout, and other financial institutions and mortgage companies such as Citibank and Countrywide Financial Corporation, whose valuation plunged during the subprime mortgage crisis.

Есепке алу ережелерінде моральдық тәуекелді ынталандыру

2017 жылғы Базель банктік қадағалау комитетінің (банктік секторды халықаралық реттеуші) есебінде бухгалтерлік есеп ережелері (әсіресе, #9 және #13 МСФО) ұйымдарға қаржы құралдарының нақты құнын анықтауда маңызды дискрециялық құқық беретіні және осы құқық моральдық қауіптің мүмкін көзі болып табылатыны айтылды: "Моральдық қауіптің мінез-құлқына бухгалтерлік дискрециялық құқықтың әсер ететінін көрсететін деректер (қосымша) сақтық бағалау талаптарының қажеттілігін көрсетеді". Банктік реттеушілер дискрециялық құқықты шектеу және бағалау тәуекелін азайту үшін шаралар қабылдады, яғни қаржы құралдарын бағалаудағы белгісіздіктерден туындайтын банктердің балансына қатысты тәуекелді азайту үшін. Көптеген тұсынан есептік ережелермен байланысы бар және қаржы құралдарын бағалаудағы банктерге берілген дискрециялық құқықты шектеу арқылы моральдық қауіпке түрткіболуды азайтатын жанама әсері бар егжей-тегжейлі сақтық талаптарын қамтитын бірқатар нормативтік құжаттар жарияланды.

2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысына байланысты

Көптеген ғалымдар мен журналистер 2008 жылғы қаржы дағдарысында моральдық тәуекелдің рөлі болды деп санайды, себебі қаржы нарығындағы көптеген қатысушылар тәуекелді арттыруға мүдделі болуы мүмкін. Жалпы алғанда, қаржы дағдарысына дейін моральдық тәуекел үш түрлі жолмен көрінуі мүмкін:

Активтерді басқарушылар басқа адамдардың ақшасын басқару кезінде көбірек тәуекелге баруға ынталандырылған болуы мүмкін, әсіресе егер олар қордың табысының бір пайызы ретінде төленсе. Егер олар көбірек тәуекелге батса, өздері үшін жоғары сыйақы күте алады және басқалардың ақшасын жұмсағандықтан, шығыннан белгілі бір деңгейде қорғалды. Басқалар моральдық тәуекелдің қаржы дағдарысында рөл атқармағанын үш негізгі себеппен дәлелдеді. Біріншіден, егер компания толық құлдыраса, үкіметтік көмек тек компанияға үлкен шығын келгеннен кейін ғана беріледі. Сондықтан, көмек күтілгенімен, ол фирманың шығынға ұшырауына кедерес бола алмайды. Екіншіден, ірі банктер дағдарысты күтпегенін көрсететін бірнеше деректер бар, демек үкіметтік көмек күтпеген, бірақ FCIC бұл пікірге қарсы тұруға тырысты.

Сақтандыру саласы

Моральдық тәуекелді сақтандырушылар мен ғалымдар зерттеді, мысалы Кеннет Ароу, Том Бейкер және Джон Найманның еңбектерінде. Бұл термин бастапқыда сақтандыру саласынан келген. Сақтандыру компаниялары клиенттерін тәуекелдерден (мысалы, өрттен немесе көлік апатынан) қорғау, клиенттерді тәуекелді мінез-құлыққа итермелеуі мүмкін деп уайымдады (мысалы, төсекте темекі шегу немесе қауіпсіздік белбеуін тақпау). Бұл мәселе компанияларды клиенттерін қорғаудан тиімсіздікке ұшыратуы мүмкін, өйткені клиенттерге қажетті қорғау деңгейінен бас тартуға әкелуі мүмкін. Экономистер бұл тиімсіздіктің себебі ақпараттың теңсіздігі екенін айтады. Егер сақтандыру компаниялары клиенттерінің әрекеттерін толық бақылай алса, олар тәуекелді әрекеттер таңдайтын клиенттерге (мысалы, төсекте темекі шегу немесе қауіпсіздік белбеуін тақпау) сақтандырудан бас тарта алады, соның арқасында тәуекелге (өрт немесе апат) қарсы толық қорғауды қамтамасыз етеді және тәуекелді мінез-құлықты ынталандырмайды. Алайда, сақтандыру компаниялары клиенттерінің әрекеттерін толық бақылай алмайтындықтан, толық ақпарат болған жағдайда қамтамасыз етілетін қорғау деңгейін ұсынудан бас тартады. Экономистер моральдық тәуекелді кері таңдаудан ажыратады, бұл сақтандыру саласында туындайтын тағы бір мәселе, ол жасырын әрекеттерге емес, жасырын ақпаратқа байланысты. Көрінбейтін әрекеттерге байланысты мәселе сақтандыру саласынан тыс жерлерде де пайда болады. Ол банк және қаржы саласында да кездеседі: егер қаржы институты соңғы құрал ретінде несие берушімен қорғалғандығын білсе, ол қорғау болмағанда жасамайтын тәуекелді инвестициялар жасауы мүмкін. Сақтандыру нарықтарында моральдық тәуекел сақтандырылған тараптың мінез-құлқы сақтандырушы үшін шығындарды арттыратын тәрілде өзгеретін кезде пайда болады, өйткені сақтандырылған тарап енді бұл мінез-құлқының толық шығындарын көтермейді. Жеке тұлғалар енді медициналық қызметтердің құнын төлемейтіндіктен, олар басқа жағдайда қажет болмайтын қымбат және күрделі медициналық қызметтерді сұрауға қосымша ынта алады. Мұндай жағдайларда адамдар шамадан тыс тұтынуға бейім, себебі енді медициналық қызметтердің толық құнын төлемейді. Мінез-құлықтың екі түрі өзгеруі мүмкін. Бірі – тәуекелді мінез-құлық, нәтижесінде оқиғаға дейінгі моральдық тәуекел туындайды. Сақтандырылған тараптар тәуекелге ұшырап, сақтандырушы төтеуі керек болатын жағымсыз салдарға әкеледі. Мысалы, көлікке сақтандыру жасағаннан кейін, кейбіреулер көлікті құлыптауға көңіл бөлмеуі немесе көбірек жүргізуі мүмкін, осылайша ұрлық немесе апат тәуекелін арттырады. Өртке қарсы сақтандыру сатып алғаннан кейін, кейбіреулер өрттің алдын алуға көңіл бөлмейді (мысалы, төсекте темекі шегу арқылы немесе өрт сөндіру сигнализациясының батареясын ауыстыруды ұмыту арқылы). Су тасқынының тәуекелін басқаруда тағы бір мысал келтірілген, онда сақтандырудың болуы су тасқынына ұшыраған мүліктерде су тасқынынан қорғау және төзімділік шараларын енгізуге бағытталған күш-жігерді әлсіретеді деп ұсынылған. Мінез-құлықтың екінші түрі – тәуекелдің жағымсыз салдарына олар туындағаннан кейін және олардың шығындарын жабу үшін сақтандыру жасалғаннан кейін реакция. Бұл жағдай оқиғадан кейінгі моральдық тәуекел деп аталады. Сақтандырылған тараптар тәуекелге ұшырап, жағымсыз салдарға әкелетін тәуекелді мінез-құлыққа бейім емес, бірақ олар сақтандыру көлемі артатын сайын тәуекелдің жағымсыз салдары үшін сақтандырушыдан көбірек төлеуді сұрайды. Мысалы, медициналық сақтандырусыз, кейбіреулер денсаулығы нашарлағандықтан медициналық көмекке жүгінбеуі мүмкін. Алайда, медициналық сақтандыру қолжетімді болғаннан кейін, кейбіреулер сақтандыру компаниясынан басқа жағдайда қажет болмайтын медициналық емделудің құнын төлеуді сұрауы мүмкін. Кейде моральдық тәуекел соншалықты күшті болады, сақтандыру полисін жасау мүмкін болмайды. Қосалқы сақтандыру, қосалқы төлемдер және шегерімдер тұтынушылардың қалтадан шығындарын арттыру арқылы моральдық тәуекелдің тәуекелін азайтады, бұл олардың тұтынуға деген ынтасын төмендетеді. Бұл әдістер тұтынушылардың өз қалтасынан шығындарды көбейту арқылы жұмыс істейді, осылайша сақтандырылған тараптың шамадан тыс тұтынуға ынталандыруын азайтады. Мысалы, жеке тұлғалардан медициналық сақтандыру шығындарының бір бөлігін қосалқы сақтандыру, қосалқы төлем немесе өз есебінен төлеуді талап ету арқылы сақтандыру компаниялары адамдарға медициналық көмекті аз тұтынуға ынталандыруы мүмкін және қажетсіз талаптарды жасаудан аулақ болуға көмектеседі. Бұл сақтандырылған және сақтандырушы тараптардың мүдделерін үйлестіру арқылы моральдық тәуекелді азайтуға көмектеседі.

Moral hazard has been studied by insurers and academics, such as in the work of Kenneth Arrow, Tom Baker, and John Nyman. The name comes originally from the insurance industry. Insurance companies worried that protecting their clients from risks (like fire, or car accidents) might encourage those clients to behave in riskier ways (like smoking in bed or not wearing seatbelts). This problem may inefficiently discourage those companies from protecting their clients as much as the clients would like to be protected. Economists argue that the inefficiency results from information asymmetry. If insurance companies could perfectly observe the actions of their clients, they could deny coverage to clients choosing risky actions (like smoking in bed or not wearing seat belts), allowing them to provide thorough protection against risk (fire or accidents) without encouraging risky behavior. However, since insurance companies cannot perfectly observe their clients' actions, they are discouraged from providing the amount of protection that would be provided in a world with perfect information. Economists distinguish moral hazard from adverse selection, another problem that arises in the insurance industry, which is caused by hidden information, rather than hidden actions. The same underlying problem of non observable actions also affects other contexts besides the insurance industry. It also arises in banking and finance: if a financial institution knows it is protected by a lender of last resort, it may make riskier investments than it would in the absence of the protection. In insurance markets, moral hazard occurs when the behavior of the insured party changes in a way that raises costs for the insurer since the insured party no longer bears the full costs of that behavior. Because individuals no longer bear the cost of medical services, they have an added incentive to ask for pricier and more elaborate medical service, which would otherwise not be necessary. In those instances, individuals have an incentive to over consume, simply because they no longer bear the full cost of medical services. Two types of behavior can change. One type is the risky behavior itself, resulting in a before the event moral hazard. Insured parties then behave in a more risky manner, resulting in more negative consequences that the insurer must pay for. For example, after purchasing automobile insurance, some may tend to be less careful about locking the automobile or choose to drive more, thereby increasing the risk of theft or an accident for the insurer. After purchasing fire insurance, some may tend to be less careful about preventing fires (say, by smoking in bed or neglecting to replace the batteries in fire alarms). A further example has been identified in flood risk management in which it is proposed that the possession of insurance undermines efforts to encourage people to integrate flood protection and resilience measures in properties exposed to flooding. A second type of behavior that may change is the reaction to the negative consequences of risk once they have occurred and insurance is provided to cover their costs. That may be called ex post (after the event) moral hazard. Insured parties then do not behave in a more risky manner that results in more negative consequences, but they ask an insurer to pay for more of the negative consequences from risk as insurance coverage increases. For example, without medical insurance, some may forgo medical treatment due to its costs and simply deal with substandard health. However, after medical insurance becomes available, some may ask an insurance provider to pay for the cost of medical treatment that would not have occurred otherwise. Sometimes moral hazard is so severe that it makes insurance policies impossible. Coinsurance, co payments, and deductibles reduce the risk of moral hazard by increasing the out of pocket spending of consumers, which decreases their incentive to consume. These methods work by increasing out of pocket expenses for consumers, thereby reducing the incentive for the insured to engage in excessive consumption. For example, by requiring individuals to pay a portion of their health care costs through coinsurance, copayment, or deductibles, insurance providers can give people an incentive to consume less health care and avoid making unnecessary claims. This can help reduce moral hazard by aligning the interests of the insured and the insurer.

Сандық мысал

Денсаулық сақтау нарығында медициналық сақтандыру сатып алудың салдарынан туындауы мүмкін моральдық тәуекелді қарастырайық. Денсаулық сақтау бірлігінің шекті құны 10 доллар тұрақты деп есептейік, ал жеке тұлғаның сұранысы Q = 20 − P формуласымен берілген. Таза бәсекелестік нарығында тепе-теңдік бағасы бірлікке 10 доллар болады және жеке тұлға 10 бірлік денсаулық сақтау қызметін тұтынады. Енді осы жеке тұлғаның медициналық сақтандыруы бар екенін қарастырайық. Егер бұл сақтандыру жеке тұлға үшін денсаулық сақтауды тегін етсе, онда жеке тұлға денсаулық сақтауға 0 доллар төлейді және осылайша 20 бірлік тұтынады. Баға әлі де 10 доллар болады, бірақ шығындарды сақтандыру компаниясы төлейді. Бұл мысал медициналық сақтандыруда моральдық тәуекелдің қалай пайда болатынын сандық тұрғыдан көрсетеді. Жеке тұлға тепе-теңдік мөлшерінен артық денсаулық сақтау қызметін тұтынады, өйткені ол қосымша қызметтің құнын өзі төлемейді.

Экономикалық теория

Экономикалық теорияда моральдық тәуекел – мәміледен кейін бір тараптың мінез-құлқы екінші тарапқа зиян келтіруі мүмкін жағдай. Мысалы, автокөлік ұрлығына қарсы сақтандырылған адам көлігін құлыптауға немқұрайлы болуы мүмкін, себебі көлік ұрлығының жағымсыз салдары енді (ішінара) сақтандыру компаниясының жауапкершілігінде болады. Бір тарап қанша тәуекелге бару керектігін шешеді, ал екінші тарап жағдай нашарлаған жағдайда шығындарды көтереді, тәуекелден қорғалған тарап тәуекелге толыққанды ұшырағандағыдан өзгеше әрекет етеді. Микроэкономикада агенттік теориясы шешім қабылдау өкілеттігін тапсырған басшы мен қызметті орындайтын агент арасындағы қарым-қатынасты талдайды. Бұл теория – агенттер мен басшылардың қарым-қатынасында туындаған мәселелерді зерттеу және шешу үшін қолданылатын маңызды ұғым, ол негізгі агенттік проблемасы деп аталады. Теория екі санатқа бөлінеді: 1) моральдық тәуекел моделі және 2) теріс таңдау моделі. Соңғысын қорытындыласақ, теріс таңдау екі тараптың тең емес немесе асимметриялық ақпаратқа ие болған кезде пайда болады. Келісім-шарт теориясы (агенттік теорияны қамтиды) аясында теріс таңдау моделінде агент келісім-шарт жасалғанға дейін жеке ақпаратты сақтайды, ал моральдық тәуекел моделінде агент келісім-шарт жасалғаннан кейін жеке ақпаратты жасырады. Келісім-шарт теориясына сәйкес, моральдық тәуекел жасырын әрекет болған жағдайда туындайды. Бенгт Холмстрем былай деді: «Адамдар тәуекелді бөліскенде, олардың жеке әрекеттері нәтижелердің ықтималдық үлестіріміне әсер ететін жағдайларда моральдық тәуекел мәселесі туындауы мүмкін екені ұзақтан бері белгілі». Моральдық тәуекел кездейсоқ оқиғаның нәтижесі туралы асимметриялық ақпарат (немесе тексеру мүмкін еместігі) болған кезде екі түрге бөлінеді. Экс-анте моральдық тәуекел – кездейсоқ оқиғаның нәтижесіне дейінгі мінез-құлықтың өзгеруі, ал экс-пост – нәтижеден кейінгі мінез-құлықты қамтиды. Мысалы, денсаулық сақтану компаниясы белгілі бір кезеңде адамды сақтандырғанда, оның соңғы денсаулығын нәтиже ретінде қарастыруға болады. Бұл кезеңде үлкен тәуекелге бару – экс-анте моральдық тәуекел, ал сақтандыру компаниясын алдау үшін жоқ денсаулық проблемасы туралы жалған мәлімдеме жасау – экс-пост моральдық тәуекел. Екінші мысал – банк кәсіпкерге тәуекелді бизнеске несие беруі. Кәсіпкердің тым тәуекелге түсуі – экс-анте моральдық тәуекел, бірақ қасақана төлемді тоқтату (жоба табысты болғанда, сәтсіздікке ұшырады деп қате мәлімдеу) – экс-пост моральдық тәуекел. Харт пен Холмстремнің (1987) айтуынша, моральдық тәуекел модельдерін жасырын әрекетке және жасырын ақпаратқа арналған модельдерге бөлуге болады. Бірінші жағдайда келісім-шартқа қол қойылғаннан кейін агент басшы бақылай алмайтын әрекетті (мысалы, күш деңгейін) таңдайды. Соңғы жағдайда келісім-шартқа қол қойылғаннан кейін агенттің түрін анықтайтын кездейсоқ жеребелеу болады (мысалы, тауарға деген оның бағасы немесе күш жұмсауының құны). Әдебиетте моральдық тәуекелдің неліктен бірінші жақсы шешімге (толық ақпарат болғанда қол жеткізілетін шешімге) қол жеткізілмейтінін түсіндіретін екі себеп талқыланды. Біріншіден, агент тәуекелге қарсы болуы мүмкін, сондықтан агентке ынталандыру мен агентті сақтандыру арасында компромисс болады. Екіншіден, агент тәуекелге бейтарап, бірақ байлыққа шектеулі болуы мүмкін, сондықтан агент басшыға төлем жасай алмайды және ынталандыруды қамтамасыз ету мен агенттің жауапкершілігі шектеулі рентасын азайту арасында компромисс болады. Моральдық тәуекел туралы келісім-шарт теориясына алғашқы үлес енгізгендердің қатарында Оливер Харт пен Санфорд Дж. Гроссман болды. Осы уақыттан бері моральдық тәуекел моделі бірнеше кезеңдер мен бірнеше тапсырмалар жағдайында, тәуекелге қарсы және тәуекелге бейтарап агенттермен кеңейтілді. Сондай-ақ жасырын әрекет пен жасырын ақпаратты біріктіретін модельдер де бар. Байқауға келмейтін айнымалылар туралы деректердің жоқтығына байланысты келісім-шарт теориялық моральдық тәуекел моделін тікелей сынап көру өте қиын, бірақ далалық деректермен бірнеше сәтті сынақтар жүргізілді. Эксперименталды экономика құралдарын пайдалана отырып, моральдық тәуекел теориясының тікелей сынақтары зертханалық жағдайда жүзеге асырылады. Мұндай жағдайда Хоппе мен Шмиц (2018) моральдық тәуекел теориясының негізгі тұжырымдарын растады.

In economic theory, moral hazard is a situation in which the behavior of one party may change to the detriment of another after the transaction has taken place. For example, a person with insurance against automobile theft may be less cautious about locking their car because the negative consequences of vehicle theft are now (partially) the responsibility of the insurance company. A party makes a decision about how much risk to take, while another party bears the costs if things go badly, and the party insulated from risk behaves differently from how it would if it were fully exposed to the risk. In microeconomics, agency theory analyses the relationship between the principal, the party who delegates decision making authority, and the agent, who executes the service. This theory is a key concept used to explore and resolve issues that have arisen within the relationship of agents and principals, which is known as the principal agent problem. The theory is subdivided into two categories: (1) the moral hazard model and; (2) the adverse selection model. To summarise the latter, adverse selection arises when two parties hold unequal or asymmetric information. In the instance of contract theory (which encompasses agency theory), in the adverse selection model the agent holds private information before the contract is created with the principal, whereas in the moral hazard model the agent is informed of the withheld information privately after the contract is created with the principal. According to contract theory moral hazard results from a situation in which a hidden action occurs. Bengt Holmström said this:
It has long been recognized that a problem of moral hazard may arise when individuals engage in risk sharing under conditions such that their privately taken actions affect the probability distribution of the outcome. Moral hazard can be divided into two types when it involves asymmetric information (or lack of verifiability) of the outcome of a random event. An ex ante moral hazard is a change in behavior prior to the outcome of the random event, whereas ex post involves behavior after the outcome. For instance, in the case of a health insurance company insuring an individual during a specific time period, the final health of the individual can be thought of as the outcome. The individual taking greater risks during the period would be ex ante moral hazard whereas lying about a fictitious health problem to defraud the insurance company would be ex post moral hazard. A second example is the case of a bank making a loan to an entrepreneur for a risky business venture. The entrepreneur becoming overly risky would be ex ante moral hazard, but willful default (wrongly claiming the venture failed when it was profitable) is ex post moral hazard. According to Hart and Holmström (1987), moral hazard models can be subdivided in models with hidden action and models with hidden information. In the former case, after the contract has been signed the agent chooses an action (such as an effort level) that cannot be observed by the principal. In the latter case, after the contract has been signed there is a random draw by nature that determines the agent's type (such as his valuation for a good or his costs of effort). In the literature, two reasons have been discussed why moral hazard may imply that the first best solution (the solution that would be attained under complete information) is not achieved. Firstly, the agent may be risk averse, so there is a trade off between providing the agent with incentives and insuring the agent. Secondly, the agent may be risk neutral but wealth constrained and so the agent cannot make a payment to the principal and there is a trade off between providing incentives and minimizing the agent's limited liability rent. Among the early contributors to the contract theoretic literature on moral hazard were Oliver Hart and Sanford J. Grossman. In the meantime, the moral hazard model has been extended to the cases of multiple periods and multiple tasks, both with risk averse and risk neutral agents. There are also models that combine hidden action and hidden information. Since there is no data on unobservable variables, it is quite difficult to be able to test directly the contract theoretic moral hazard model, however there have been some successful indirect tests with field data. Direct tests of moral hazard theory are feasible in laboratory settings, using the tools of experimental economics. In such a setup, Hoppe and Schmitz (2018) have corroborated central insights of moral hazard theory.

Басқарушылық экономика

Менеджерлік экономика саласында моральдық қауіп – жеке адам немесе ұйым, осындай әрекеттермен байланысты шығындарды басқа тарап төлейтінін білгендіктен, тәуекелдік мінез-құлыққа бару жағдайы. Бұл құбылыс көбінесе ақпараттың тең еместігі кезінде туындайды, яғни бір тарап екіншісінен көбірек ақпаратқа ие болады. Мысалы, еңбек қатынасындағы қызметкер, кез келген жағымсыз салдары жұмыс берушіге тиетінін түсініп, тәуекелдік әрекеттерге бара қанады. Моральдық қауіпті азайту үшін компаниялар екі тараптың мүдделерін үйлестіру және тәуекелдік мінез-құлық мүмкіндігін төмендету мақсатында нәтижеге байланысты сыйлықақы, бақылау және іріктеу сияқты түрлі механизмдерді қолдануы мүмкін.