Кіріспе

Төлем үшін бір ұйымнан екіншісіне шығын тәуекелін әділ бөлу. Сақтандыру – қаржылық шығыннан қорғану құралы, онда белгілі бір жарна төлеу шартымен бір тарап екінші тарапқа белгілі бір шығын, зиян немесе жарақат болған жағдайда өтемақы төлеуге келіседі. Бұл тәуекелді басқарудың бір түрі, ол көбінесе кездейсоқ немесе белгісіз шығын тәуекелінен қорғану үшін қолданылады. Сақтандыру қызметін ұсынатын ұйым сақтандырушы, сақтандыру компаниясы, сақтандыру операторы немесе андеррайтер деп аталады. Сақтандыруды сатып алатын адам немесе ұйым полис иесі деп, ал полис бойынша қамтылған адам немесе ұйым сақтандырылған тұлға деп аталады. Сақтандыру мәмілесі сақтандырушының сақтандырылғанға өтемақы төлеуге берген уәдесіне қарықтары сақтандырушыдан төлем (премия) түрінде кепілді, белгілі және салыстырмалы түрде аз шығынды қабылдаудан тұрады. Шығын қаржылық сипатта болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, бірақ оны қаржылық өлшемдерге келтіруге болады. Бұдан өзге, бұл көбінесе сақтандырылғанның меншік құқығы, иелігі немесе бұрынғы қатынасы арқылы белгіленген сақтандыру мүддесіне қатысты болады. Сақтандырылған сақтандыру шарты деп аталатын келісім-шартты алады, онда сақтандырушы сақтандырылғанға немесе оның тағайындалған бенефициарына немесе иеленушісіне өтемақы төлейтін жағдайлар мен талаптар егжей-тегжейлі сипатталады. Сақтандыру шартында көзделген сақтандыру үшін сақтандырушы полис иесінен алған ақша сомасы премия деп аталады. Егер сақтандырылған сақтандыру шартымен қамтылған шығынға ұшыраса, ол сақтандырушыға талап арызын береді, оны талаптарды реттеуші өңдейді. Сақтандырушы талапты өтемес бұрын сақтандыру шартында көзделген міндетті төлем шегерім деп аталады (немесе денсаулық сақтандыру шартында қосымша төлем). Сақтандырушы өзінің тәуекелін қайта сақтандыру арқылы азайта алады, яғни басқа сақтандыру компаниясы тәуекелдің бір бөлігін өз мойнына алуға келіседі, әсіресе егер негізгі сақтандырушы тәуекелді өзі көтеруге тым үлкен деп санаса.

Алғашқы әдістер

Тәуекелді аудару немесе бөлу әдістерін қытай және үнді саудагерлері б.з.д. 3 және 2 мыңжылдықтарда қолданған. Қытай саудагерлері өзеннің қауіпті ағысында жүргенде, тауарларын көптеген кемелерге бөліп таратқан, бір кеме құлауынан болатын залалды азайту үшін. Кодекс Хаммурапидің 238-ші заңы (б.з.д. 1755–1750 жж.) кеме капитаны, кеме басқарушысы немесе кеме жалдаушысы кемені толық жоғалтудан сақтап қалған жағдайда, кеме иесіне кеме құнының жартысын ғана төлеуге міндетті екенін белгіледі. Юстиниан I (527–565) бұйрығымен заңдарды жинақтаудың екінші томы – Digesta seu Pandectae (533) құрамында римдік құқықшы Паулустың б.з. 235 жылы жазған Lex Rhodia («Родос заңы») туралы заңгерлік пікірі бар. Бұл заң шамамен б.з.д. 1000–800 жылдары Родос аралында құрылған теңіз сақтандыруының жалпы орташа принципін анықтайды, мүмкін, финикиялықтар ұсынған Дориандық шабуыл кезінде және гректердің қараңғы дәуірінде «теңіз халықтарының» пайда болуы кезінде (б.з.д. шамамен 1100–750 жж.). Жалпы орташа заң – барлық сақтандырудың негізі болып табылатын маңызды принцип. Сақтандыру концепциялары б.з.д. 3 ғасырдағы үнді діни кітаптарында, мысалы, Дхармашастра, Артхашастра және Манусмритиде де кездеседі. Ежелгі гректер теңіз қарыздарына ие болған. Ақша кемеге немесе жүкке алдын ала беріліп, сапар сәтті аяқталса үлкен пайызбен қайтарылатын. Бірақ кеме жоғалса, ақша қайтарылмайтын, сондықтан пайыздық мөлшерлеме капиталды пайдалану үшін ғана емес, оны жоғалту қаупін де өтеуге жететіндей жоғары болды (Демосфен бұл туралы толық сипаттаған). Осындай қарыздар теңіз аймақтарында бонтри және респонденция облигациялары деп белгілі болды. Теңіз тәуекелдерін премиум төлеу арқылы тікелей сақтандыру Бельгияда шамамен 1300 жылы басталды. Бұл жаңа сақтандыру шарты сақтандыруды инвестициядан бөлуге мүмкіндік берді, бұл алғаш рет теңіз сақтандыруында пайдалы рөлдерді бөлуге мүмкіндік берді. Ең алғашқы өмірді сақтандыру полисі 1583 жылдың 18 маусымында Лондонның Корольдік биржасында Уильям Гиббонстың өміріне 12 айға 383 фунт стерлинг, 6 шиллинг және 8 пенниге жасалды. Өртке қарсы сақтандырудың бірнеше әрекеттері сәтсіз аяқталды, бірақ 1681 жылы экономист Николас Барбон және он бір серігі алғашқы өртке қарсы сақтандыру компаниясын – «Үйлерді сақтандыру кеңсесін» құрды. Бастапқыда оның сақтандыру кеңсесі 5000 үйді сақтандырды. Сонымен қатар, бизнес-жобаларды сақтандыруға арналған алғашқы сақтандыру жүйелері пайда болды. XVII ғасырдың соңында Лондонның сауда орталығы ретінде өсуі теңіз сақтандыруына деген сұраныстың артуына байланысты болды. 1680-ші жылдардың соңында Эдвард Ллойд кофехана ашты, ол жүк пен кемелерді сақтандыруды қалаған кеме қатынасы саласындағы тараптардың кездесу орны болды, соның ішінде мұндай кәсіпорындарды кепілге алуға дайын адамдар да болды. Бұл бейресми бастамалар сақтандыру нарығы – Лондонның Ллойд және бірнеше байланысты кеме қатынасы және сақтандыру бизнестерінің құрылуына әкелді. Өмірді сақтандыру полистері 18 ғасырдың басында жасалған. Өмірді сақтандыруды ұсынған алғашқы компания 1706 жылы Уильям Талбот пен сэр Томас Аллен Лондонда құрған мәңгілік сақтандыру кеңсесі үшін Достық қоғам болды. Осы принципке сүйене отырып, Эдвард Роу Морс 1762 жылы өмір мен тірі қалудың әділ кепілдіктері туралы қоғам құрды. Бұл әлемдегі алғашқы өзара сақтандырушы болды және ол өлім-жітім деңгейіне негізделген жас бойынша сыйақыны енгізді, «ғылыми сақтандыру практикасы мен дамуының негізін» және «барлық өмірді сақтандыру жүйелеріне негіз болған заманауи өмірді сақтандырудың негізін» қалады. XIX ғасырдың соңында «апат сақтандыру» қолжетімді бола бастады. Аварияларды сақтандыруды ұсынған алғашқы компания – 1848 жылы Англияда құрылған темір жол жолаушыларын сақтандыру компаниясы болды. Бірінші халықаралық сақтандыру ережесі – бұл жалпы орташа жағдай жағдайында кеменің және жүктің арасында шығындарды бөлу үшін Йорк-Антверпен ережесі (YAR). 1873 жылы Брюсселде Халықаралық құқық қауымдастығының (ILA) алғысы «Халықтардың заңын реформалау және кодтау қауымдастығы» құрылды. Ол 1890 жылы алғашқы YAR жариялады, 1895 жылы «Халықаралық құқық қауымдастығы» деген атауға ауысты. ХІХ ғасырдың соңында үкіметтер ауру мен қарттыққа қарсы ұлттық сақтандыру бағдарламаларын бастай бастады. Германия 1840 жылдары Пруссия мен Саксонияда басталған әл-ауқат бағдарламаларының дәстүріне негізделген. 1880 жылдары канцлер Отто фон Бисмарк Германияның әл-ауқат мемлекетінің негізін құрайтын қарттық зейнетақыны, жазатайым жағдайларды сақтандыруды және медициналық көмекті енгізді. Ұлыбританияда 1911 жылы Либералды үкімет Ұлттық сақтандыру заңын қабылдады. Бұл британдық жұмысшы табына ауру мен жұмыссыздыққа қарсы үлестік жүйеде сақтандырудың алғашқы жүйесін берді. Бұл жүйе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бевердж есебінің ықпалымен кеңейтіліп, алғашқы заманауи әл-ауқат мемлекетін құрды. 2008 жылы Халықаралық сақтандыру қауымдастықтарының желісі (INIA), бұрын бейресми желі болған, белсенді жұмыс істеуге кірісті және 2012 жылы ресми түрде құрылған Әлемдік сақтандыру қауымдастықтары федерациясы (GFIA) оның орнына келді. Оның мақсаты – халықаралық реттеуші органдарға ұсыныстар беруде сақтандыру индустриясының тиімділігін арттыру және ортақ мүдделерге қатысты халықаралық диалогқа тиімдірек үлес қосу. Оның құрамында 67 елдегі 40 мүше қауымдастық және 1 байқаушы қауымдастық бар, олардың компаниялары әлемдік сақтандыру премиумдарының шамамен 89% құрайды.

Негізгі қағидалар

Сақтандыру – көптеген сақтандырылған тұлғалардың (экспозициялар деп аталады) қаражатын біріктіру арқылы, тек кейбір сақтандырылғандарға болатын шығындарды өтеуді қамтиды. Осылайша, сақтандырылған тұлғалар тәуекелден ақы төлеп қорғалады, ал ақының мөлшері оқиғаның болу жиілігі мен салдарының ауырлығына байланысты болады. Тәуекел сақтандырылуы үшін, ол белгілі бір шарттарға сай келуі керек. Сақтандыру – қаржылық делдал ретінде коммерциялық кәсіпорын және қаржы қызметтері индустриясының маңызды бөлігі болып табылады, бірақ жеке тұлғалар да болашақтағы мүмкін шығындарға қаржы жинақтап, өздерін-өздері сақтандыра алады.

Әлеуметтік әсерлері

Сақтандыру шығын мен зиянның қаржылық жауапкершілігін кімге жүктеу арқылы қоғамға әр түрлі әсер ете алады. Бір жағынан, ол алаяқтықты күшейтеді, екінші жағынан, қоғам мен жеке тұлғаларға апаттарға дайындалуға және үй шаруашылықтары мен қоғамға апаттардың салдарынан сақтануға көмектеседі. Сақтандыру моральдық тәуекел, сақтандыру алаяқтығы және сақтандыру компаниясының алдын алу шаралары арқылы шығынның ықтималдығына әсер ете алады. Сақтандыру сарапшылары моральдық тәуекелді әдетте салдарынан туындаған шығынның артуы ретінде, ал сақтандыру алаяқтығын – қасақана немқұрайлылық немесе бейжайлық салдарынан тәуекелдің артуы ретінде қарастырады. Сақтандырушылар тексерулер, техникалық қызмет көрсетудің белгілі бір түрлерін талап ететін сақтандыру шартының талаптары және шығынды азайту шаралары үшін жеңілдіктер беру арқылы немқұрайлылықпен күреседі. Теориялық тұрғыдан алғанда, сақтандырушылар шығынды азайтуға инвестиция салуға ынталандыра алады, бірақ кейбір сарапшылар сақтандырушылардың тарихи тұрғыдан шығынды бақылау шараларын белсенді түрде қолданбағанын, әсіресе дауылдар сияқты апаттардың алдын алу үшін, тарифтерді төмендету және сот дауларынан қауіптенгендіктен айтады. Алайда, 1996 жылдан бері сақтандырушылар құрылыс нормалары сияқты шаралар арқылы шығынды азайтуда жапсерік рөл атқара бастады.

Сақтандырушылардың бизнес-модели

Сақтандырушылар абоненттік бизнес-модельді қолдана алады, полиция иелеріне ұсынылатын үздіксіз және/немесе күрделене түсетін пайдаға байланысты сыйақы төлемдерін белгілі бір мерзімде жинап алады.

Талаптар

Тәуекелдерді өтеу және залалдарды сақтау – сақтандырудың іске асырылған тиімділігі; бұл төленген нақты "өнім". Сақтандырылғандар талаптарды сақтандырушыға тікелей немесе брокерлер немесе агенттер арқылы жіберуі мүмкін. Сақтандырушы талапты өзінің арнайы нысандарында беруді талап ете алады немесе ACORD сияқты стандартты салалық нысандардағы талаптарды қабылдауы мүмкін. Сақтандыру компанияларының талаптар бөлімдерінде көптеген талап сарапшылары жұмыс істейді, олар деректерді басқару және деректерді енгізу қызметкерлерімен қолдалады. Келіп түскен талаптар ауырлығына қарай жіктеледі және сарапшыларға жіберіледі, олардың шешім қабылдау өкілеттігі білімі мен тәжірибесіне байланысты өзгереді. Сарапшы әрбір талапты зерттейді, әдетте сақтандырылғанмен тығыз байланыста отырып, сақтандыру шартының шарттарына сәйкес сақтандырудың бар-жоқтығын (егер бар болса, талаптың ақшалай құнын) анықтайды және төлемді мақұлдайды. Сақтанушылар өздерінің атынан сақтандыру компаниясымен келісімдерді жүргізу үшін жеке сарапшыларды жалдауы мүмкін. Күрделі сақтандыру шарты болған және талаптар күрделі болған жағдайда, сақтанушы қосымша сақтандыру полисін – залалды өтеу сақтандыруын рәсімдеуі мүмкін, ол талап туған жағдайда жеке сарапшының қызметін төлеуге арналған. Жалпы жауапкершілік сақтандыру талаптарын қарастыру әсіресе қиын, себебі олар үшінші тарапты – талапкерді қамтиды, ол сақтандырушымен ешқандай шарттық міндеттемесі жоқ және сақтандырушыны мол қаржысы бар деп қарауы мүмкін. Сарапшы сақтандырылғанға заң кеңесін алуы керек – ішкі ("корпоративтік") немесе сыртқы ("тармақтық") кеңесші арқылы, сот процесін бақылауы керек, ол бірнеше жылға созылуы мүмкін, және судьяның сұрауы бойынша міндетті келісім мәжілісінде жеке немесе телефон арқылы шешім қабылдау өкілеттігімен қатысуы керек. Егер талап сарапшысы жеткіліксіз сақтандыру күдігіне келсе, сақтандыру компаниясының тәуекелін шектеу үшін орташа жағдай қолданылуы мүмкін. Тәуекелдерді өтеу процесін басқару кезінде сақтандырушылар клиенттердің қанағаттануын, әкімшілік шығындарын және талаптар бойынша артық төлемдерді теңестіруге тырысады. Бұған қоса, сақтандыру саласындағы алаяқтық – сақтандырушылар басқаруға және жеңуге тиіс маңызды бизнес тәуекелі. Сақтандырушылар мен сақтанушылар арасындағы талаптардың заңдылығы немесе тәуекелдерді өтеу тәжірибелері туралы даулар кейде сотқа дейін жетеді (сақтандырудағы адал ниетсіздікке қараңыз).

Маркетинг

Сақтандырушылар көбінесе клиенттерін бастапқы сату немесе сақтандыру шартын жасау үшін сақтандыру агенттерін пайдаланады. Агенттер бір компания үшін ғана жұмыс істейтін (тұтқын) немесе бірнеше компаниядан полис шығара алатын (тәуелсіз) болуы мүмкін. Сақтандыру агенттерін пайдаланатын компаниялардың табысты болуы, жақсартылған және жекелендірілген қызметтердің қолжетімділігімен байланысты. Компаниялар өз өнімдерін сату үшін брокерлік фирмалар, банктер және басқа да корпоративтік ұйымдарды (өзін-өзі көмектесу топтары, микроқаржы ұйымдары, коммерциялық емес ұйымдар және т.б.) да пайдаланады.

Түрлері

Сандық тұрғыдан анықталатын кез келген тәуекелді сақтандыруға болады. Талаптар тудыруы мүмкін тәуекелдердің нақты түрлері қауіп-қатерлер деп аталады. Сақтандыру полисі полис қамтитын және қамтымайтын қауіп-қатерлерді егжей-тегжейлі көрсетеді. Төменде сақтандырудың әртүрлі түрлерінің толық емес тізімі келтірілген. Бір полис төменде көрсетілген бір немесе бірнеше санаттағы тәуекелдерді қамтуы мүмкін. Мысалы, көлік құралын сақтандыру көбінесе мүліктік тәуекелді (көлік құралының ұрлануы немесе зақымдануы) және жауапкершілік тәуекелді (апаттан туындаған заңдық талаптарды) қамтиды. АҚШ-тағы үйді сақтандыру полисіне үйге және иесінің мүліктеріне келтірілген залал, иесіне қатысты белгілі бір заңдық талаптар, тіпті иесінің меншігінде жарақат алған қонақтардың медициналық шығыстарын қамтитын шағын көлемдегі сақтандыру кіруі мүмкін. Кәсіптік сақтандыру түрлі формада болуы мүмкін, мысалы, кәсіби жауапкершілік сақтандыруының әртүрлі түрлері, сондай-ақ кәсіби өтемақы (PI) деп аталатын сақтандыру, олар төменде осы атаумен талқыланады; және бизнес иесінің полисі (BOP), ол бизнес иесіне қажетті сақтандыру түрлерін бір полисте біріктіреді, бұл үй иелерінің сақтандыруы үй иесіне қажетті сақтандыруды біріктіруге ұқсас.

Ауыстық сақтандыру

Кедергі сақтандыруы, егер сақтанушының сақтандыру компаниясы несиенің барлық сомасын жаппаса, автонесиенің қалдық сомасын жабады. Компанияның шарттарына байланысты, ол франшизаны да жабуы мүмкін немесе жаппауы мүмкін. Бұл сақтандыру көбінесе аз бастапқы төлем жасағандарға, несиесі бойынша жоғары пайыздық ставкасы барларға және 60 айдан ұзақ мерзімге несие алғандарға ұсынылады. Кедергі сақтандыруын көлік иесі көлігін сатып алатын қаржы компаниясы ұсынады, бірақ көптеген автосақтандыру компаниялары да тұтынушыларға осы қызметті ұсынады.

Денсаулық сақтау

Медициналық сақтандыру полисі медициналық емдеулердің құнын жабады. Тіс сақтандыруы, медициналық сақтандыру сияқты, полис иелерін тіс емдеріне байланысты шығындардан қорғайды. Көптеген дамыған елдерде барлық азаматтар салық төлеу арқылы үкіметтерінен қандай да бір денсаулық сақтану көмегін алады. Көптеген елдерде денсаулық сақтану жұмыс берушінің әлеуметтік жәрдемақысының бір бөлігі болып табылады.

Табысты қорғау сақтандыруы

Мүгедектік сақтандыру полистері сақтандырылған адамның денсаулығына байланысты немесе жарақат алу салдарынан жұмыс істеуге жарамсыз болған жағдайда қаржылық қолдау көрсетеді. Ол ипотекалық несиелер мен несие карталары сияқты міндеттемелерді төлеуге ай сайынғы көмек ұсынады. Жеке тұлғалар үшін қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді мүгедектік сақтандыру түрлері қолжетімді, бірақ шығындарын ескере отырып, ұзақ мерзімді сақтандыруды әдетте кем дегенде алты таңдай табысы бар адамдар ғана алады, мысалы дәрігерлер, заңгерлер және т.б. Қысқа мерзімді мүгедектік сақтандыру әдетте алты айға дейін қамтиды, медициналық қызметтер мен басқа да қажеттіліктерді жабу үшін ай сайын жәрдемақы төлейді. Ұзақ мерзімді мүгедектік сақтандыру жеке тұлғаның шығыстарын ұзақ мерзімге дейін, тұрақты мүгедектікке ие болғанға дейін жабады, ал одан кейін сақтандыру компаниялары көбінесе адамды жұмысқа оралуға ынталандыруға тырысады, оны мүлдем жұмыс істей алмайтын және толық мүгедек деп жариялаудан бұрынғысы басым. Мүгедектік сақтандыру бизнес иелеріне жұмыс істей алмайтын кезде бизнестің жалпы шығындарын жабуға мүмкіндік береді. Тұрақты мүгедектік сақтандыру адамның тұрақты мүгедектігі болған және өз мамандығы бойынша жұмыс істей алмайтын жағдайда жәрдемақы төлейді, көбінесе өмір сақтандыруымен бірге алынады. Жұмысшылардың жазатайым оқиғадан сақтандыруы жұмыс орындасында болған жарақат салдарынан жұмыскердің жоғалтқан жалақысын толық немесе ішінара өтеуге және туындаған медициналық шығындарды жабуға мүмкіндік береді.

Қайтыс болғандарды сақтандыру

Жарақаттан сақтандыру кез келген нақты мүлікпен байланысты емес, жазатайым оқиғалардан қорғайды. Бұл сақтандырудың кең спектрі болып табылады, сондықтан автокөлік, жұмысшылардың өтемақысы және кейбір жауапкершілік сақтандырулары сияқты сақтандырудың басқа түрлерін де оған жатқызуға болады. Қылмыстық сақтандыру – бұл үшінші тұлғалардың қылмыстық әрекеттерінен туындайтын шығындарды өтеуге арналған жазатайым сақтандыру түрі. Мысалы, компания ұрлық немесе жемқорлық салдарынан туындаған шығындарды өтеу үшін қылмыстық сақтандыру полисін алуға болады. Терроризмге қарсы сақтандыру террористік әрекеттерден туындаған кез келген зиян мен шығынға қарсы қорғауды қамтамасыз етеді. АҚШ-та 2001 жылғы 11 қыркүйек оқиғасынан кейін қабылданған 2002 жылғы Терроризм тәуекелін сақтандыру туралы заң (TRIA) терроризм актілерінен туындаған сақтандыру шығындарын өтеу үшін ашық және түсінікті мемлекеттік-жекеменшік үлестірілім жүйесін құрған федералдық бағдарламаны енгізді. Бұл бағдарлама 2007 жылғы Терроризм тәуекелін сақтандыру бағдарламасын қайта бекіту туралы заңмен (TRIPRA) 2014 жылдың соңына дейін ұзартылды. Адамдарды ұрлау және осы үшін төлем жасауға қатысты сақтандыру әлемнің жоғары тәуекелді аймақтарында жұмыс істейтін жеке тұлғалар мен корпорацияларды ұрлау, қорқыту, заңсыз ұстау және ұшыру қаупінен қорғауға бағытталған. Саяси тәуекелді сақтандыру – революция немесе басқа да саяси жағдайлар шығынға әкелуі мүмкін елдерде қызмет ететін кәсіпорындарға қолжетімді жазатайым сақтандыру түрі.

Өмірді сақтандыру

Өмірді сақтандыру қайтыс болған адамның отбасына немесе басқа тағайындалған алушыға ақшалай төлем жасайды және сақтандырылған адамның отбасына табыс, жерлеу, жаназа және басқа да соңғы шығындарды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Өмірді сақтандыру полистері көбінесе алушыға ақшалай төлем түрінде немесе аннуитет ретінде қаражатты алу опциясын ұсынады. Көптеген штаттарда, егер ол туралы білмесе, бір адам екінші адамға полис сатып ала алмайды. Аннуитеттер төлемдер ағынын қамтамасыз етеді және сақтандыру компанияларымен шығарылғандықтан, сақтандыру ретінде реттелетіндіктен және өмірді сақтандыруға қажетті актуариялық және инвестициялық басқару біліктілігін қажет ететіндіктен, әдетте сақтандыру болып саналады. Өмір бойына төленетін аннуитеттер мен зейнетақылар кейде зейнеткердің қаржылық ресурстарын асып кетуіне қарсы сақтандыру ретінде қарастырылады. Осы тұрғыдан алғанда, олар өмірді сақтандырудың толықтырғышы болып табылады және андеррайтинг перспективасынан өмірді сақтандырудың кері бейнесін құрайды. Кейбір өмірді сақтандыру шартылары ақшалай құнды жинақтайды, оны сақтандырылған полистің тоқтатылуы кезінде алуға болады немесе оған қарыз алуға болады. Аннуитеттер және эндоумент полистері сияқты кейбір полистер, қажет болған кезде байлықты жинақтау немесе сату үшін қаржы құралдары болып табылады. Көптеген елдерде, АҚШ және Ұлыбритания сияқты, салық заңнамасы белгілі жағдайларда осы ақшалай құнға есептелген пайыздар салық салына бермейтінін қарастырады. Бұл өмірді сақтандыруды салықты тиімді үнемдеу әдісі ретінде кеңінен пайдалануға және ерте қайтыс болған жағдайда қорғауға алып келеді. АҚШ-та өмірді сақтандыру полистері мен аннуитеттер бойынша пайыздық табысқа салық әдетте кейінге шегеріледі. Алайда, кейбір жағдайларда салықты кейінге шегеруден алынған пайда төмен кіріспен өтелуі мүмкін. Бұл сақтандыру компаниясына, полис түріне және басқа да факторларға (өлім-жітім, нарықтық кіріс және т.б.) байланысты. Сонымен қатар, басқа да табыс салығын үнемдеу құралдары (мысалы, IRA, 401(k) жоспарлары, Roth IRA) құнды жинақтау үшін жақсырақ балама болуы мүмкін.

Жерлеуді сақтандыру

Жерлеу сақтандыруы – өмір сақтандыруының ежелгі түрі. Ол адам қайтыс болған кезде соңғы шығындарды, мысалы, қабірге қоюға байланысты төлемдерді жабу үшін төленеді. Гректер мен римдіктер б.з. 600 жылдары "мейірімді қоғамдар" деп аталатын гильдияларды құрған кезде жерлеу сақтандыруын енгізді. Бұл гильдиялар марқұмның отбасына көмектесіп, мүшелері қайтыс болғанда жерлеу шығындарын төледі. Орта ғасырлардағы гильдиялар да осы мақсатта жұмыс істеді, сондай-ақ Виктория дәуіріндегі достық қоғамдар да осы қызметті атқарды.

Жауапкершілік

Жауапкершілік сақтандыруы – сақтандырылғанға қарсы заңдық талаптарды қамтитын кең ауқымды жиын. Сақтандырудың көптеген түрлері жауапкершілік қамтуының бір бөлігін қамтиды. Мысалы, үй иесінің сақтандыру полисі әдетте мүлікке құлап түскен адам талап еткен жағдайда сақтандырылғанды қорғайтын жауапкершілік бойынша сақтандыруды қамтиды; автомобиль сақтандыруы да жауапкершілік сақтандыруының бір аспектісін қамтиды, ол жол апаты салдарынан басқалардың өміріне, денсаулығына немесе мүлкіне келтірілген зиянды өтеуді қамтамасыз етеді. Жауапкершілік сақтандыру полисі ұсынатын қорғаныс екі еселі: полис иесіне қарсы сот процесі басталған жағдайда заңдық қорғаныс және келісімге қол жеткізу немесе сот шешімі бойынша өтемақы төлеу (сақтандырылғанның атынан төленеді). Жауапкершілік полистері әдетте тек сақтандырылғанның немқұрайлылығын қамтиды және сақтандырылғанның қасақана немесе ойдағыдай әрекеттерінің нәтижесіне қолданылмайды. Қоғамдық жауапкершілік сақтандыруы немесе жалпы жауапкершілік сақтандыруы бизнес немесе ұйымды оның қызметі нәтижесінде жұртшылықтың мүшесіне зиян келтірген немесе олардың мүлкіне қандай да бір жолмен залал келтірген жағдайдағы талаптардан қорғайды. Директорлар мен лауазымды тұлғалардың жауапкершілігін сақтандыру (D&O) ұйымды (әдетте корпорацияны) директорлар мен лауазымды тұлғалардың жасаған қателіктерінен туындаған сот процесіне байланысты шығындардан қорғайды. Қоршаған ортаға зиян келтіруден сақтандыру сақтандырылғанды ластаушы заттардың таралуынан, шығарылуынан немесе кетуінен туындаған дене жарақатынан, мүлік зақымдануынан және залалды жою шығындарынан қорғайды. Қателер мен кемшіліктерді сақтандыру (E&O) – сақтандыру агенттері, жылжымайтын мүлік агенттері мен брокерлері, сәулетшілер, үшінші тарап әкімшілері (TPA) және басқа да бизнес-кәсіпқорлар сияқты мамандар үшін бизнес жауапкершілігін сақтандыру. Сыйлықтарды өтеу бойынша сақтандыру сақтандырылғанды белгілі бір іс-шара кезінде үлкен сыйлық беруден қорғайды. Мысалы, баскетбол ойынында жарты алаңнан сәтті лақтыру жасаған немесе гольф турнирінде бір тесікке түскен қатысушыларға сыйлықтар ұсынуды қамтиды. Кәсіби жауапкершілік сақтандыруы, сондай-ақ кәсіби жауапкершілік сақтандыруы (PI) деп те аталады, сәулет бюролары мен медициналық қызметкерлер сияқты сақтандырылған мамандарды олардың пациенттері/клиенттері жасаған ықтимал немқұрайлылық талаптарынан қорғайды. Кәсіби жауапкершілік сақтандыруы кәсіпке байланысты әртүрлі атаулармен аталуы мүмкін. Мысалы, медициналық салаға қатысты кәсіби жауапкершілік сақтандыруы медициналық қателік сақтандыруы деп аталуы мүмкін. Көбінесе коммерциялық сақтандырылғанның жауапкершілік сақтандыру бағдарламасы бірнеше деңгейден тұрады. Сақтандырудың бірінші деңгейі әдетте негізгі сақтандырудан тұрады, ол сот шешімдері мен төлемақылар үшін бірінші долларлық өтемақыны негізгі полистің жауапкершілік шегіне дейін қамтамасыз етеді. Әдетте, негізгі сақтандыру бойынша шегерім жүргізіледі және сақтандырушы сақтандырылғанды сот ісінен қорғауға міндеттенеді, бұл әдетте сақтандырылғанды қорғау үшін адвокатты тағайындау арқылы жүзеге асырылады. Көп жағдайларда коммерциялық сақтандырылған өзін-өзі сақтандыруды таңдауы мүмкін. Негізгі сақтандырудан немесе өзін-өзі сақтандырудан қалған сомадан жоғары, сақтандырылған қосымша өтемақы шегін қамтамасыз ету үшін бір немесе бірнеше артық сақтандыру деңгейіне ие болуы мүмкін. Артық сақтандырудың әртүрлі түрлері бар, соның ішінде "жеке" артық сақтандыру полистері (өздерінің шарттары, талаптары және ерекшеліктері бар полистер), "негізгі полистің шарттарына сәйкес келетін" артық сақтандыру (нақты көзделмесе) және "шатыр" сақтандыру полистері (кейбір жағдайларда негізгі сақтандырудан кеңірек қамтуды қамтамасыз ететін артық сақтандыру).

Кредит

Кредиттік сақтандыру қарыз алушы төлемсіз жағдайда қарыздың бір бөлігін немесе толығымен өтейді. Ипотекалық сақтандыру қарыз берушіге қарыз алушының қарызды төлемеуіне қарсы сақтандыру жасайды. Ипотекалық сақтандыру – кредиттік сақтандырудың бір түрі, бірақ "кредиттік сақтандыру" атауы көбінесе басқа да қарыздарды қамтитын полистерге қатысты қолданылады. Көптеген кредит карталары төлемді қорғау жоспарларын ұсынады, олар кредиттік сақтандырудың бір түрі болып табылады. Саудалық-кредиттік сақтандыру – сақтандырылған тұлғаның дебиторлық қарызын сақтандыру. Полистің шарты бойынша, егер дебитор төлемді орындамаса, сақтандырылған дебиторлық қарыз үшін сақтандыру иесіне төленеді. Кепілдікті қорғау сақтандыруы (CPI) несие беруші мекемелер берген несиелердің кепілі ретінде ұсталатын мүлікті (көбінесе көлік құралдарын) сақтандырады.

Кибер шабуылға сақтандыру

Кибер сақтандыру – интернетке негізделген тәуекелдерден, сондай-ақ ақпараттық технологиялық инфрақұрылымға, ақпараттың құпиялылығына, ақпаратты басқаруға байланысты жауапкершілікке және осымен байланысты қызметтерге байланысты тәуекелдерден корпорацияларды қорғауға бағытталған бизнес-линиялық сақтандыру өнімі.

Сақтандыруды қаржыландыру құралдары

Бауырлас сақтандыру бауырлас пайдасы қоғамдары немесе басқа да әлеуметтік ұйымдар тарапынан кооперативтік негізде ұсынылады. Қатесіз сақтандыру – сақтандыру полисінің бір түрі (әдетте автокөлікті сақтандыру), онда сақтандырылған тұлғалар оқиғада кінәлі болғандарына қарамастан, өз сақтандырушысынан өтемақы алады. Қорғалған өзін-өзі сақтандыру – ұйым тәуекелдің математикалық есептелген құнын өзінде сақтап, ал апаттық тәуекелді белгілі шектеулермен сақтандырушыға беру арқылы тәуекелді қаржыландырудың баламалы механизмі. Бұл бағдарламаның ең жоғары құнын анықтауға мүмкіндік береді. Дұрыс жоспарланған және жүзеге асырылған қорғалған өзін-өзі сақтандыру бағдарламасы сақтандыру шығындарын азайтады, тұрақтандырады және тәуекелді басқару туралы құнды ақпарат ұсынады. Артқы бағалаулы сақтандыру – ірі коммерциялық шоттар үшін сыйлықақыны белгілеу әдісі. Соңғы сыйлықақы сақтандыру мерзіміндегі сақтандырылған тұлғаның нақты шығындарына негізделеді, кейде ең төменгі және ең жоғары сыйлықақы мөлшері белгіленеді. Соңғы сыйлықақы формула арқылы есептеледі. Бұл жоспар бойынша ағымдағы жылғы сыйлықақының бір бөлігі (немесе толығымен) ағымдағы жылғы шығындарға байланысты болады, бірақ сыйлықақыны түзетулер ағымдағы мерзім аяқталғаннан кейін бірнеше ай немесе жылдар өткен соң жүзеге асырылуы мүмкін. Бағалау формуласы сақтандыру шартында кепілдендірілген. Формула: ретроспективті сыйлықақы = түрлендірілген шығын + негізгі сыйлықақы × салық көбейтушісі. Осы формуланы әзірлеудің көптеген нұсқалары бар және олар қолданылады. Ресми өзін-өзі сақтандыру (белсенді тәуекелді ұстау) – сақтандыруға болатын шығындарды өз қаражатынан төлеу туралы қасақана шешім. Бұл жекелеген қор құру арқылы, оған үнемі қаражат түсіру арқылы немесе қолжетімді сақтандыруды сатып алудан бас тарту арқылы, шығындарды өз қалтасынан төлеу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Өзін-өзі сақтандыру көбінесе жиі кездесетін, бірақ аз зиян келтіретін шығындарды төлеу үшін қолданылады. Егер мұндай шығындар дәстүрлі сақтандырумен қамтылса, компанияның басқа да шығындары, полисті жүргізу, сату, салықтар және басқа да жағдайлар үшін қосымша төлем қажет болады. Бұл барлық сақтандыруға қатысты болғанымен, шағын және жиі болатын шығындар үшін транзакциялық шығындар сақтандырудың ұтқырлықты азайту артықшылығынан асып түсуі мүмкін.

Қайта сақтандыру компаниялары

Қайтасақтандыру компаниялары – басқа сақтандыру компанияларына полистер ұсынатын сақтандыру компаниялары, оларға тәуекелдерін төмендетуге және айтарлықтай зияндардан қорғануға көмектеседі. Қайтасақтандыру нарығын үлкен резервтері бар бірнеше ірі компаниялар бағалайды. Қайтасақтандырушы тікелей сақтандыру тәуекелдерін қабылдаушы да болуы мүмкін.

Басқа нысандар

Сақтандыру компаниясының басқа да мүмкін формаларына өзара сақтандыру қоғамдары (мүшелері тәуекелдерді өзара бөлісетін) және Ллойд ұйымдары жатады.

Қабылданған және қабылданбаған

Рұқсат етілген сақтандыру компаниялары – АҚШ-та штаттық лицензиялау органымен мойындалған немесе лицензия алған компаниялар. Олар ұсынатын сақтандыру рұқсат етілген сақтандыру деп аталады. Рұқсат етілмеген компаниялар штаттық лицензиялау органынан мақұлдық алмаған, бірақ ерекше жағдайларда, рұқсат етілген компаниялар қанағаттандыра алмайтын немесе қанағаттандыруға дайын болмайтын сақтандыру қажеттілігін өтегенде сақтандыру ұсынуға құқылы.

Сақтандыру консультанттары

"Сақтандыру консультанттары" деп аталатын компаниялар да бар. Ипотекалық брокерлер сияқты, бұл компаниялар клиенттен көптеген компаниялардың арасынан ең қолайлы сақтандыру полисін табу үшін ақы алады. Сақтандыру консультанттарына ұқсас, "сақтандыру брокері" де көптеген компаниялардың арасынан ең қолайлы сақтандыру полисін іздейді. Дегенмен, сақтандыру брокерлері үшін ақы әдетте клиенттен тікелей төленбей, таңдалған сақтандырушыдан комиссия түрінде төленеді. Сақтандыру консультанттары да, сақтандыру брокерлері де сақтандыру компаниялары емес және сақтандыру мәмілелерінде оларға ешқандай тәуекел жүктелмейді. Үшінші тарап әкімшілері – сақтандыру компаниялары үшін андеррайтинг және кейде талаптарды қарау қызметтерін атқаратын компаниялар. Бұл компаниялар көбінесе сақтандыру компанияларында жоқ, арнайы білікке ие.

Қаржылық тұрақтылық және рейтинг

Сақтандыру шартын сатып алу кезінде сақтандыру компаниясының қаржылық тұрақтылығы мен күші ескеріледі. Бүгін төленген сақтандыру сыйақысы болашақта көп жылдардан кейін туындауы мүмкін шығындарды қамтиды. Сондықтан, қаржылық жағынан тұрақты сақтандыру компаниясы сақтандыру компаниясының банкротқа ұшырау қаупін азайтады, бұл өз сақтанушыларын қамсыздандырусыз қалдыруы мүмкін (немесе мемлекеттік кепілдікпен қамсыздандыру қорынан немесе шығындарды өтеуге нашаррақ жағдайлармен басқа да келісімдер арқылы қамсыздандыру). Көптеген тәуелсіз рейтингтік агенттіктер сақтандыру компанияларының қаржылық мүмкіндіктерін бағалау және ақпарат беру қызметін атқарады. Сақтандыру компаниялары AM Best сияқты әртүрлі агенттіктермен бағаланады. Рейтингтер компанияның қаржылық күшін, яғни талаптарды төлеу қабілетін қамтиды. Сонымен қатар, ол сақтандыру компаниясы шығарған облигациялар, вексельдер және секьюритизациялық өнімдер сияқты қаржы құралдарын да бағалайды.

Әлем бойынша

Дамыған экономикалар әлемдік сақтандыру индустриясының басым бөлігін құрайды. Swiss Re мәліметтеріне сәйкес, 2022 жылы әлемдік сақтандыру нарығы 6,782 трлн доллар көлемінде тікелей сыйлықақы жинады. ("Тікелей сыйлықақы" – сақтандырушылар тікелей жинаған сыйлықақы, қайта сақтандырушыларға тәуекелді беру ескерілмейді). Көбінесе, АҚШ ең ірі сақтандыру нарығы болып табылады, онда 2,959 трлн доллар (43,6%) тікелей сыйлықақы жиналды, Қытай Халық Республикасы 697 млрд доллар (10,3%) көлемімен екінші орында, Жапония 337 млрд доллармен (5,0%) үшінші орында және Ұлыбритания 363 млрд доллармен (5,4%) төртінші орында тұр. Сақтандыру заңнамасын жетілдіру жөніндегі ұлттық конференция (NCOIL) түрлі штаттардың заңдарын үйлестіру жөнінде жұмыс істейді. Еуропалық Одақта 1992 жылы қабылданған және 1994 жылы күшіне енген Өмірге қатысты емес үшінші директива және Өмірге қатысты үшінші директива Еуропада бірыңғай сақтандыру нарығын құрды және сақтандыру компанияларына ЕО-ның кез келген жерінде сақтандыру ұсынуға (бас кеңседегі биліктің рұқсатын алу шартымен) және сақтандыру тұтынушыларына ЕО-дағы кез келген сақтандырушыдан сақтандыру сатып алуға мүмкіндік берді. Ұлыбританиядағы сақтандыру саласында 2005 жылы Қаржылық жүйелерді қадағалау органы (Financial Services Authority) Жалпы сақтандыру стандарттары кеңесінен сақтандыруды реттеуді қабылдады; қабылданған заңдарға 1973 жылғы Сақтандыру компаниялары туралы заң және 1982 жылғы тағы бір заң кіреді, сондай-ақ 2012 жылдан бері кепілдіктер және басқа да аспектілерге қатысты реформалар талқыланып келеді. Қытайдағы сақтандыру индустриясы 1949 жылы мемлекеттендірілді және содан кейін тек бір мемлекеттік компания – Қытай Халықтық сақтандыру компаниясы ұсынды, ол коммунистік жүйеде сұраныс төмендеуіне байланысты тоқтатылды. 1978 жылы нарық реформалары нарықтың өсуіне әкелді және 1995 жылға қарай Қытай Халық Республикасының Сақтандыру заңы қабылданды, содан кейін 1998 жылы Қытайдың Сақтандыруды реттеу комиссиясы (CIRC) құрылды, ол Қытайдың сақтандыру нарығын кең ауқымда реттеуге уәкілеттік алды. Үндістанда IRDA сақтандыруды реттеуші орган болып табылады. 1999 жылғы IRDA Заңының 4-тарауына сәйкес, Сақтандыруды реттеу және дамыту органы (IRDA) парламент актісімен құрылды. Ұлттық сақтандыру академиясы – Қаржы министрлігінің және LIC, өмір және жалпы сақтандыру компанияларының қолдауымен құрылған сақтандыру саласындағы біліктілікті арттыру институты. 2017 жылы Ресей Банкі мен Яндекстің бірлескен жобасы аясында Яндекс іздеу жүйесінде арнайы белгі (тігі бар жасыл шеңбер және "Реестр ЦБ РФ" (Сақтандыру ұйымдарының бірыңғай мемлекеттік тізілімі) деген мәтін блогы) пайда болды, бұл тұтынушыға компанияның қаржылық қызметтері сақтандыру компаниясы, брокер немесе өзара сақтандыру қауымдастығы мәртебесіне ие белгіленген веб-сайтта ұсынылатынын хабарлайды.

Қауіпті азайта алмайды

Сақтандыру – тәуекелді беру механизмі, онда кездейсоқ оқиға салдарынан туындауы мүмкін қаржылық жүктеме сыйақы төлеу арқылы ірі ұйымға (яғни, сақтандыру компаниясына) ауыстырылады. Бұл тек қаржылық жүктемені азайтады, бірақ оқиғаның болу ықтималдығын емес. Сақтандыру – сақтандыру компаниясы және сақтандырылған үшін де тәуекелтің көзі. Сақтандыру компаниясы тәуекелді түсінеді және полис жасағанда тәуекелті бағалайды. Осының салдарынан, егер сақтандырылғанның өтініш білдіруі мүмкін екенін анықтаса, сыйақы көтерілуі мүмкін. Дегенмен, сақтандырылған сақтандырушы ұсынған тәуекелді басқару бағдарламасына қатысса, сыйақы төмендеуі мүмкін. Сондықтан сақтандырушылар тәуекелді басқаруды полис иесі мен сақтандырушының бірлескен бастамасы ретінде қарауы маңызды, себебі тиімді тәуекелді басқару жоспары сақтандырушы үшін ірі өтініштердің болу мүмкіндігін азайтады, ал полис иесі үшін сыйақыны тұрақтандырады немесе төмендетеді. Егер адамның қаржылық жағдайы тұрақты болса және өмірдегі күтпеген жағдайларға дайындықпен қараса, сақтандырусыз да өмір сүруі мүмкін. Алайда, ол жұмысы мен мүлкін толығымен жоғалтқан жағдайда, шығындарын өтеуге жеткілікті қаржылық мүмкіндікке ие болуы керек. Кейбір штаттар кепілдік шартын, мемлекеттік облигацияны немесе тіпті мемлекеттік салымды қабылдай алады.

Моральдық қауіп

Сақтандыру компаниясы өз сақтандырылушыларының тәуекелге онша дайын еместігін кездейсоқ анықтауы мүмкін (өйткені, анықтама бойынша, сақтандырылушы тәуекелді сақтандырушыға жүктеген), бұл құбылыс моральдық тәуекел деп аталады. Бұл көптеген адамдарды тәуекелмен бірге өмір сүрудің нақты құнынан "қорғайды", тәуекелді азайтуға немесе оған бейімделуге бағытталған шараларды күшсіздікке ұшыратады және кейбіреулер сақтандыру схемаларын потенциалды түрде дұрыс емес бейімделуге алып келетін жағдай ретінде сипаттайды.

Сақтандыру полисі шарттарының күрделілігі

Сақтандыру полистері күрделі болуы мүмкін және кейбір сақтанушылар полисте көзделген барлық төлемдер мен қамсыздандыру шарттарын толық түсінбеуі мүмкін. Осының салдарынан, адамдар тиімсіз шарттармен полис сатып алуы ықтимал. Мұндай мәселелерге жауап ретінде көптеген елдер сақтандыру бизнесінің барлық аспектілерін реттейтін толыққанды заңдық және нормативтік базаны құрды, соның ішінде полистерге қойылатын ең төменгі талаптар мен оларды жарнамалау және сату тәсілдері. Мысалы, бүгінгі таңдағы көптеген ағылшын тіліндегі сақтандыру полистері қарапайым тілмен мұқият жазылған; өйткені сала өкілдері соттардың сақтандырушыларға қарсы полисті орындамауын көп рет көрді, себебі судьялардың өзі полисте жазылған мәтінді түсінбейді. Әдетте, соттар сақтандыру полистеріндегі түсініксіздіктерді сақтандыру компаниясына қарсы және сақтанушының пайдасына түсіндіреді. Көптеген ұйымдық сақтанушылар сақтандыруды сақтандыру брокері арқылы сатып алады. Брокер сырттай қарағанда сатып алушының (сақтандыру компаниясының емес) өкілі болып көрінеді және әдетте сатып алушыға тиісті қамсыздандыру және полис шектеулері туралы кеңес береді. Алайда, көп жағдайларда брокердің табысы сақтандыру сыйлықақысының пайызынан түсетін комиссия болып табылады, бұл брокердің қаржылық мүддесін сақтанушыны қажеттілігінен артық және қымбат сақтандыру сатып алуға итермелеуге бағытталған. Брокер әдетте көптеген сақтандырушылармен келісімшарттар жасасады, осылайша нарықтағы ең қолайлы бағалар мен қамсыздандыру шарттарын іздеуге мүмкіндік алады. Сақтандыруды агент арқылы да сатып алуға болады. Бір ғана сақтандырушымен жұмыс істейтін агент, полис сатып алатын сақтанушы үшін сақтандыру компаниясын ұсынады (ал еркін агент түрлі сақтандыру компанияларының полистерін сатады). Брокердегідей мүдделер қақтығысы болуы мүмкін, агенттің де өзгеше қақтығысы бар. Агенттер тікелей сақтандыру компаниясы үшін жұмыс істейтіндіктен, талап туған жағдайда клиентке сақтандыру компаниясының мүддесіне сай кеңес беруі мүмкін. Агенттер, әдетте, сақтандыру брокері ұсына алатын таңдаудың кең ауқымын ұсына алмайды. Тәуелсіз сақтандыру консультанты адвокат сияқты, қызмет көрсету үшін жалақы алады, осылайша брокерлер мен агенттердің қаржылық мүдделер қақтығысынан толыққанды тәуелсіз кеңес береді. Дегенмен, мұндай консультант клиенттері үшін қамсыздандыру шарттарын жасау үшін брокерлер немесе агенттер арқылы жұмыс істеуі керек.

Тұтынушыларға берілетін шектеулі жеңілдіктер

АҚШ-та экономистер мен тұтынушылардың қорғаушылары сақтандыруды төмен ықтималдығы бар, катастрофикалық зияндар үшін тиімді деп есептейді, бірақ жоғары ықтималдығы бар, шағын зияндар үшін емес. Сондықтан тұтынушыларға жоғары шегерім таңдау және өмір салтына кедергі келтірмейтін зияндарды сақтандырмау кеңес беріледі. Дегенмен, тұтынушылар көбінесе төмен шегерімді ұнатады және жоғары ықтималды, шағын зияндарды сақтандыруға, төмен ықтималды зияндарды сақтандырудан артық көреді, бұл, мүмкін, төмен ықтималды тәуекелді түсінбеу немесе назарға алмау салдарынан болады. Бұл төмен ықтималды зияндарға қарсы сақтандыруды сатып алудың азаюымен байланысты және моральдық тәуекелден туындайтын тиімсіздіктердің күшеюіне әкелуі мүмкін.

Қызыл сызық

Redlining – бұл белгілі бір географиялық аумақтарда сақтандыру қызметтерін көрсетуден бас тарту тәжірибесі, көбінесе жоғары шығынға байланысты деген сылтаумен, бірақ шын мәнінде заңсыз кемсітушілік болып табылады. Жасқа негізделген кемсітушілік немесе redlining АҚШ-тағы мүлік сақтандыру саласында ұзақ тарихқа ие. Өнеркәсіптік маркетингтік материалдарды, сот құжаттарын, үкіметтік агенттіктердің, салалық және қоғамдық ұйымдардың, сондай-ақ ғалымдардың зерттеулерін қарастырғанда, нәсілдің сақтандыру саласының саясаты мен тәжірибесіне ұзақ жылдар бойы әсер еткені және осы әсері жалғасып жатқаны анық көрінеді. 2007 жылдың шілде айында АҚШ Федералды сауда комиссиясы (FTC) автокөлікті сақтандыруда несиелік рейтингтерге негізделген бағаларды зерттеу нәтижелерін ұсынған есеп жариялады. Зерттеу көрсеткендей, бұл бағалар тәуекелді дұрыс болжауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, афроамерикандықтар мен испаноязылдылар ең төменгі несиелік рейтингтерде айтарлықтай көп, ал ең жоғары рейтингтерде айтарлықтай аз өкілдік танытқан, ал еуропалықтар мен азиялықтар бұл рейтингтер бойынша теңіздей таралып кеткен. FTC рейтингтік модельдердің тек redlining-тің белгісі емес деген тұжырымға келді, себебі кредиттік рейтингтер этникалық топтардың әрқайсысы үшін тәуекелді болжауға қабілетті. FTC сақтандыру бағаларының тұтынушыларға тигізетін пайдасын бағалау үшін жеткілікті мәліметтер жоқ екенін көрсетті. Бұл есепті Америка Тұтынушылар Федерациясы, Ұлттық Әділ Тұрғын үй Альянсы, Ұлттық Тұтынушылар Заң Орталығы және Экономикалық Әділет Орталығы сақтандыру саласы ұсынған деректерге сүйенгені үшін сынады. Барлық штаттарда тарифтерді реттеу заңдарында немесе әділ сауда практикаларында тарифтерді белгілеуде және сақтандыруды ұсынуда әділетсіз кемсітушілікті, көбінесе redlining деп аталатынды тыйым салатын ережелер бар. Сыйлықақыны және сыйлықақы мөлшерлемелерін анықтау кезінде сақтандырушылар географиялық орналасқан жері, несиелік рейтинг, жыныс, кәсіп, отбасылық жағдай және білім деңгейі сияқты сандық факторларды ескереді. Алайда, мұндай факторларды қолдану көбінесе әділетсіз немесе заңсыз кемсітушілік деп есептеледі, және осыған қарсы реакция кейбір жағдайларда сақтандырушылардың сыйлықақыны қалай анықтайтыны және қолданылатын факторларды шектеу үшін реттеуші шаралар туралы саяси дауларға әкелді. Сақтандырушының міндеті – берілген тәуекелді шығынның болу ықтималдығына сәйкес бағалау. Шығын ықтималдығын арттыратын кез келген фактор теориялық тұрғыдан жоғары сыйлықақымен өтелуі керек. Сақтандыру компанияларының төлем қабілеттілігін сақтауы үшін сақтандырудың осы негізгі қағидасы сақталуы тиіс. Осылайша, тәуекелді бағалау және сыйлықақыны белгілеу процесінде әлеуетті сақтандырылғандарға қарсы "айырмалау" (яғни, теріс дифференциалдық қарым-қатынас) сақтандырудың негізгі принциптерінің қажетті салдары болып табылады. Мысалы, сақтандырушылар ересек адамдарға жас адамдарға қарағанда өмірлік сақтандыру үшін айтарлықтай жоғары сыйлықақы алады. Ересек адамдар жас адамдардан өзгеше қарастырылады (яғни, аралық жасалады, кемсітушілік орын алады). Мұндай ерекше қарым-қатынастың себебі өмірді сақтандырушының тәуекеліне байланысты: ересек адамдар жас адамдарға қарағанда ертерек қайтыс болуы мүмкін, сондықтан кез келген уақыт аралығында шығын (сақтандырылған адамның өлімі) тәуекелі жоғары, сондықтан жоғары тәуекелді өтеу үшін сыйлықақы жоғары болуы керек. Алайда, егер актуариялық негіз болмаса, сақтандырылғандарды өзгеше қарау заңсыз кемсітушілік болып табылады.

Сақтандыру патенттері

Жаңа сақтандыру өнімдерін енді АҚШ-та бизнес-әдіс патентімен көшіруден қорғауға болады. Жақында патенттелген жаңа сақтандыру өнімінің мысалы – пайдалануға негізделген автокөлік сақтандыруы. Алғашқы нұсқаларын АҚШ-тың ірі автокөлік сақтандыру компаниясы Progressive Auto Insurance және испандық тәуелсіз өнертапқыш Сальвадор Мингижон Перес дербес ойлап тапты және патенттеді. Көптеген тәуелсіз өнертапқыштар жаңа сақтандыру өнімдерін патенттеуді қолдайды, себебі бұл оларға ірі компаниялардан қорғаныш береді, өнімдерін нарыққа шығару кезінде. АҚШ-тағы осы саладағы жаңа патенттік өтінімдердің 70%-ын тәуелсіз өнертапқыштар құрайды. Көптеген сақтандыру басшылары сақтандыру өнімдерін патенттеуге қарсы, өйткені бұл олар үшін жаңа тәуекел тудырады. Мысалы, Hartford сақтандыру компаниясы жақында тәуелсіз өнертапқыш Bancorp Services компаниясына патенттік құқық бұзу және коммерциялық құпия ұрлау ісін реттеу үшін 80 миллион доллар төлеуге мәжбүр болды – бұл Bancorp компаниясы ойлап тапқан және патенттеген корпоративтік меншіктегі өмір сақтандыру өнімінің түрі. Қазіргі уақытта АҚШ-та жылына шамамен 150 жаңа сақтандыру өнертабысы бойынша патенттік өтінімдер келіп түседі. Патенттардың берілу қарқыны 2002 жылы 15-тен 2006 жылы 44-ке дейін тұрақты түрде өсті. Алғашқы сақтандыру патенты басқа да мысалдарды қамтитын өтініммен бірге берілді. Ол 2009 жылдың 6 наурызында жарияланды. Бұл патенттік өтінім сақтандыру компанияларын ауыстыруды жеңілдету әдісін сипаттайды.

Талап бойынша сақтандыру

Сұраныс бойынша сақтандыру (сонымен қатар IoD) – клиенттерге қажет болған кезде ғана сақтандыру қорғауын ұсынатын сақтандыру қызметі. Яғни, дәстүрлі сақтандыру компаниялары ұсынатын тәулік бойы емес, тек эпизодтық негізде (мысалы, клиенттер ұзақ саяхат сақтандыру полисінің орнына бір ғана рейске сақтандыру сатып ала алады).

Сақтандыру саласы және рента іздеу

Кейбір сақтандыру өнімдері мен тәжірибелері сыншылар тарапынан пайда табуға бағытталған әрекет ретінде сипатталды. Яғни, кейбір сақтандыру өнімдері немесе тәжірибелері, зиянды оқиғалардың тәуекелдерінен қорғауға қарағанда, салықты азайту сияқты заңдық артықшылықтар арқасында ғана пайдалы болып табылады.

Діни мәселелер

Мұсылман ғалымдарының өмірді сақтандыру туралы әртүрлі пікірлері бар. Пайызын (немесе кепілдік берілген бонус / NAV) табуға мүмкіндік беретін өмірді сақтандыру полистері көбінесе риба (пайсы алу) түрі деп есептеледі, ал кейбіреулері тіпті пайызы жоқ полистерді де ғарар (күмән) түрі деп санайды. Бірақ, кейбіреулер ғарардың андеррайтингтің негізіндегі актүарлық ғылымға байланысты болмайды деп аргументтейді. Яһуди дін қызметкерлері де сақтандыруды Құдайдың қалауын қабылдамау ретінде қарастырып, оған қатысты алаңдаушылық білдірген, бірақ көпшілігі оны шамалы мөлшерде қабылдауға болады деп санайды. Кейбір христиандар сақтандыру – сенімсіздіктің белгісі деп есептейді және анабаптисттар қауымдастықтарында (меннониттер, амиштер, гуттерлер, Мәсіхтегі бауырластар) коммерциялық сақтандыруға қарсы тұрудың ұзақ тарихы бар, бірақ көптегендері өз қауымдастықтарында тәуекелді бөлісетін, қоғамдық өзін-өзі сақтандыру бағдарламаларына қатысады.