Кіріспе
Ежелгі Мысыр діни қызметкері Несямун, сонымен қатар Нацсеф Амон немесе Лидс мумиясы деп те аталады, Ежелгі Мысыр діни қызметкері, ХХ династия кезінде өмір сүрген. Ол Карнак ғибадатхана кешеніндегі ғибадатхана әкімшілігінің аға мүшесі болды және әр түрлі атақтар, соның ішінде "Монтудың құдай әкесі" және "Монтудың жазушысы" болды. Ол құдайларға күнделікті азық-түлік тартуларын ұсынуға және Карнак ғибадатханасының мал шаруашылығын есепке алуға жауапты болды. Оның отбасы туралы ештеңе белгісіз. Оның денесі 1820-жылдардың басында Джузеппе Пасалаккваның Дейр-эль-Бахари тас жолындағы қазба жұмыстары кезінде табылды. Ол Еуропаға жеткізіліп, бірнеше рет сатылып, кейін Англияның Лидс қаласындағы Философиялық және әдеби қоғамның мұражайына сатып алынды. 1824 жылы оның табыты мен мумиясы мысырлық мумияны зерттеудің алғашқы ғылыми зерттеулерінің бірі болды. Оның сүйектері қазір Лидс қалалық мұражайының коллекциясында сақталған. Оның мәйіті мен мәйіті қаптамасын зерттеу жоғары сапалы екендігін анықтады. Несямун 1941 жылғы Лидс жарылысынан кейін музейдің мумияларының ішінде тұтас қалған жалғыз мумия болды, бірақ оның мумиясының қаптамасы үлкен зақымдалды. 1930 жылдан бастап оның денсаулығы әртүрлі сынақтарға ұшырады, оның жалпы жағдайы және 50 мен 60 жасында қайтыс болғаны белгілі болды. 2020 жылы оның мумияланған дауыстық тракты компьютерлік томографиялық сканерлеу деректерін пайдалана отырып, модельдендірілді, бұл оған бір дыбыс шығаруға мүмкіндік берді; зерттеу өзінің этикалық және ғылыми құндылығы үшін сынға ұшырады.
Nesyamun, also known as Natsef Amun or The Leeds Mummy, was an Ancient Egyptian priest who lived during the Twentieth Dynasty c. 1100 BC. He was a senior member of the temple administration in the Karnak temple complex and held various titles including "god's father of Montu" and "scribe of Montu", and was responsible for presenting the daily food offerings to the gods and tallying the cattle of the Karnak temple estates. Nothing is known about his family. His body was discovered in the early 1820s during excavations of the Deir el Bahari causeway by Giuseppe Passalacqua. He was shipped to Europe and sold several times before being purchased for the Leeds Philosophical and Literary Society's museum in Leeds, England. In 1824 his coffin and mummy was the subject of one of the earliest scientific investigations of an Egyptian mummy. His remains are now held in the collection of the Leeds City Museum. Study of his coffin and mummy cover found them to be of high quality. Nesyamun was the only one of the museum's mummies to remain intact following the 1941 Leeds Blitz, although his mummy cover sustained major damage. From the 1930s onward he has undergone various forms of testing which has revealed his general state of health and that he died aged between 50 and 60 years. In 2020, his mummified vocal tract was modelled using CT scan data, allowing it to produce a single sound; the study attracted criticism for its ethics and research value.
Өмір
Несямун (мағынасы "Амонға тиесілі") - Фивадағы Карнак египет ғибадатханасының кешенінде жұмыс істейтін діни қызметкер және жазушы. Ол жыйырманшы династия кезінде өмір сүрген, ол кезде Тебіні Амонның бас діни қызметкері басқарған. Оның ең жоғары лауазымдары "Монтудың құдай атасы" және "Монту ғибадатханасының жазушысы" ретінде Фибалық соғыс құдайы Монтуға табынумен байланысты. Сондай-ақ, ол ғибадатхананың кең кешенінде "Жоғарғы және Төменгі Мысырдың барлық құдайларына арналған құрбандықтарды дайындаған хатшы" және "Амон, Мут және Хонсудың малдарын санап тұратын хатшы" ретінде қызмет атқарған. Ол сондай-ақ хош иісті заттарды көтеріп жүретін және мүмкін уаб діни қызметкері болған. Оның атақтарынан ғибадатхананың басқару жүйесінің жоғары лауазымды мүшесі болғаны көрінеді. Оның отбасы туралы ештеңе белгісіз, оның табытындағы жазуларда олар туралы ештеңе айтылмаған. 1854 жылғы мұражайдың нұсқаулығына сәйкес, оның қабіріндегі жазуларда Несямунның "Мемноний"дегі ең жоғары лауазымдардың бірін иеленген Аменемтефистің қызымен некеде болғаны туралы айтылған. Несиямунның ұлы бұл рөлде өзінің бабасы Аменемтефисті алмастырды. Несямун б.з.д. 1100 жылы қайтыс болды және Амон діни қызметкерлері мен діни қызметкерлерінің зиратында Хатешепсуттің бейіт ғибадатханасы Деир-эль-Бахаридің жолында жерленді.
Қазіргі тарих
Несямунның табутты денесі 1822 немесе 1823 жылы итальяндық саудагер Джузеппе Пасалакква Деир-эль-Бахари тас жолындағы қазба жұмыстары кезінде табылды. Содан кейін 1823 жылы басқа мумиямен бірге Мысырдан Триестке жіберілді. 1823 жылы Лондоннан антиквариат сатушысы Уильям Буллок, мумияны сатып алып, Англияға тасып кеткен басқа адамнан сатып алған. 1824 жылы оны соңғы рет банкир Джон Блейдс Лидстегі Философиялық және әдеби қоғамның мұражайына сатып алды. Несямун олардың екінші мумиясы болды, өйткені 1822 жылы Генри Солт Тебада қазба жұмыстарымен табылған "Петор" мумиясы 1823 жылдың ақпан айында алынды. Несямунның табуты 1824 жылдың соңында ашылып, оның мумиясын Лидс философиялық және әдеби қоғамының мүшелері зерттеді. 1828 жылы Томас Приджен Тилдің өлімнен кейін жасаған зерттеулері "Мысыр мумиясын зерттеудің ең алғашқы ғылыми әдістерінің бірі" болды. Бұл баяндамада көп салалы, мәйіттің қалай оралып, өлтіріліп, мәйіттің ерекшеліктері, орамаларға және ондағы артефактерге жасалған жазбалар, сондай-ақ тақтадағы иероглифтік мәтіндер мен көріністерді аудару мен түсіндіруге тырысқан. Оның есімі "Нациф Амон" деп жазылған. Ол мұражайдың бірінші қабатында қойылған және 1854 жылғы жолдамада "Энса Амун" деген атпен аталған. 1860-шы жылдардан бастап ол вестибюльде көрсетілді. 1890 жылдары мәйітті және табытты египтолог Флиндерс Петри зерттеді. Ол табыттар Аменхотеп III билік құрған кезге таандык екенін, бірақ кейіннен Рамсес XII билігінің мумиясы үшін қайта қолданылғанын айтты. 1930 жылдары ол жаңа корпуста жылжытылып, қайтадан көрсетілді. Несямун 1941 жылы 15 наурызда Лидстегі жарылыс кезінде музейдің алдыңғы жартысы қирағаннан кейін елеулі зақымданбаған жалғыз мумия болды. Бомба жарылысы оның орамасында табылған қызыл былғары әшекейлерді жойып, мумияның қаптамасын бөлшектерге бөлді және денесін қалдықтармен жапты, бірақ табуттың құмырасы мен қақпағы аз ғана зақымдалды. Музейде сақталған қалған екі мумия жарылыста жойылған. 1960 жылдардың аяғында Несямун жаңа мұражай ғимаратына көшірілді. 1990 жылы Лидс қалалық мұражайының директоры Розали Дэвид бастаған Манчестер мумия командасын Несямунды (ол кезде "Нацеф Амун" деп аталатын) жаңа ғылыми зерттеу жүргізуге шақырды. 1973 жылы құрылған көп салалы топ рентген, компьютерлік томография және тін үлгілерін талдау арқылы Несиамунның мойын мен жамбасында артрит бар екенін және паразиттік құрт түріне шалдыққанын анықтады. Соттық-медициналық бет-әлпетін қайта құру жұмыстары да жүргізілді; оның бюсті оның өлім кезінде қалай көрінгенін көрсетеді. 2002 жылдан бері Лидс мұражайы табыттың үстіндегі әшекейлерді және табыттың өзін зерттеуде және құжаттауда. Бұл Несямунның Карнак ғибадатханасының діни қызметкері ретінде атқаратын рөлдерінің сипатын жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. 2008 жылы мумия Лидс қалалық мұражайындағы жаңа үйге көшірілді.
Қорым мен жамылғы
Несямунның денесі иероглифтермен жазылған сапалы ағаш табытқа қойылды. Ол, әрине, гипспен сыланып, бірнеше рет сикомор ағашынан жасалған. Ая түсі сары, мәтіндер мен көріністер ашық түсті. Сандықтың формасы мумия тәрізді, оның үстінде Несямун гүлдермен қоршалған үлкен перука киіп, үстінде лотос гүлдері бар. Оның жауырында қысқа сақал болған, ол 1828 жылғы басылымда суреттелген, бірақ содан бері үзілген. Оның кеудесі ортасында скарабейі бар кең жағасы бар. Оның қолдары көкірек үстінде, ал қолтықтары мен бүйірінде білезік бар. Оның қолдары осы дәуірдегі ерлер үшін тән жәшіктердегідей тұмсықты. Қолдарда амулеттер, әрине анхтар, тиет түйіндері немесе джид бағаналары болған, бірақ олар қазір жоқ. Қолының астында Амон Ре аттанған күн кемесі, ал оның астында тізе бүгіп отырған қанатты Нут құдайы орналасқан. Мұқабаның ортасында және көлденеңінде мәтін жолақтары орналасқан, бұл мумия орамаларында кездесетін кең жолақтар орналасуын еліктеуге мүмкіндік береді. Жазбалар арасындағы орын Несямунның Ра Хоракхти, Озирис және Хордың төрт ұлына құрбандық шалып жатқан көріністерімен толтырылған. Несямунның есімі мен атақтары алдын ала жасалған табытқа бос орындармен қосылмаған, бірақ бір адаммен жазылған, мүмкін бір адам қолжазбаға негізделген. Декоративтік схема құлыптың сол және оң жақтарында "шығыс" және "батыс" тақырыптарына бөлінген. Изида мен Нефти қос аяқ пен бас жағында бейнеленген. Екеуі де аяқ жағында және құмыраның табанының табанында орналасқан джид бағанасына табынып тұр. Ортаңғы тік қақпақтың жазуы Нут құдайына арналған, ол мәңгілік өмірді және екінші өлімді өлімге ұшыратпауын сұрайды. Сол және оң жақ тік бағаналар күнді көруге шығуға, Озирис пен Сокар құдайларына қосылуға және құрбандықтарды алуға мүмкіндік беруді сұрайды. Қалған жазулар ұқсас тақырыпқа сәйкес келеді, олар құдайларды көру үшін тартулар мен қозғалыс еркіндігін сұрайды. Бір мәтінде Сокар құдайының мерекесіне қатысу туралы "Қабырғаларды айналып өтетін күні мойныма пияз байлап" арнайы өтініш жазылған. Қоштаманың астындағы жағы, ішкі жағы қара бояумен боялғандай, безендірілмеген. Мумияның мұқабасында Несямунның мумия сияқты ақ матаға оралған бейнесі бар. Бұл жерде де марқұмның бейнесі бар, ол парик және гүлді шашты киіп жүр. Оның көкірек жағында кең жағасы мен қанатты скарабейі бар. Төменде Изида мен Неффис қосқан күн шаянын тасымалдайтын барка. Бұл суретте де Нат төменгі қабатта тізе бүгіп, қанаттарын жайып қорғайды. Оның жазуы табындағы жазуға ұқсас, екі тік иероглифтер бағанасы құдай Нутты шақырады, олардың мәтіні табының қақпағы сияқты. Қоштабаның жағдайы жақсы. Дәл оң жағында дененің төменгі жағында жарық бар, ал аяқ жағындағы қақпақта, оң иықта және сол жақ жиегінде заманауи жөндеулер байқалды, бұл мәтінді жасырады. 1941 жылы бомба жарылысында мумияның қаптамасы қатты зақымдалған. Алғашында ол ақ түсті болған, бірақ қазір қара бояумен боялған, мүмкін зақымдалғанды жасыру үшін.
Алғашқы тексеру
Несямунның оралған мумиясын алғаш рет 1824 жылы Уильям Осберн, Э. С. Джордж, Томас Приджен Тил, Ф. Р. С. және Р. Хей, Лидс философиялық және әдеби қоғамының мүшелері зерттеді. Олар Исаның денесін "қырық қабаттан аспайтын" жүн матамен оралған күйде тапты. Оның ең сыртқы қабаты ақ матадан жасалған жәшікпен жабылған. Оның астында 5-6 қабат ыстық шайырмен өңделген кең таспалар, ал олардың астында дәл осындай кең таспалар орналасқан. Олардың ішінде екі гүл гүлшоғыры бар еді. Олардың әрқайсысы лотос жапырақтары бар қызыл жидектерден, лотос жапырақтары мен "шарықты" гүлдерден тұратын тоғыз тізбектен тұрады. Оның бетіндегі және басындағы орамаларда құдайлардың бейнелері мен Рамзес XI-нің қос картушыларымен безендірілген сымбат қызыл былғары әшекейлер табылды. Бір бөлшегі лотос гүлдеріндей болып, бүкіл бөлігі оның орнын білдіретін эмблема ретінде қызмет еткен. Бұл таңулар қайта өңделген киімдерден жасалған, олардың тігістері мен жөндеулері бар, ал бүкіл көйлек дененің алдыңғы жағында және аяқ аралығындағы орынды басқа киіммен жабатын. Кейбір маталар ғибадатхана маталарынан жасалған болуы мүмкін. Мәйітті ашқан кезде, ол "шайыртқан дәмдеуішпен" қапталған, ол Осберннің айтуынша, "қайың мен кассияның әлсіз иісі сақталған". Дене қуысы, ауыз және бас сүйегі бір затпен толтырылған. Мумияның жақсы сақталғаны анықталды, оның терісі "сұр түсті, жұмсақ және майлы". Зерттеушілер оның бет-әлпетінде бинт байланған жерлер бар екенін, сондай-ақ, оның шашы мен қас-қақасындары да жақсы қырқылып қалғанын байқады. Аузы жарылып, тілі тістерінен шығып тұр. Ми оң жақ мұрын тесігі арқылы алынып тасталды. Оның мүшелері сол жағындағы кесінді арқылы алынып, құрғатылған және оралған мүшелер пакеттері дене қуысына орналастырылды.
Кейінгі зерттеулер
Несимаунды алғаш рет 1931-1932 жылдары және 1964 жылы рентгенмен суретке түсірді. 1989 жылы ол Манчестер мумиясы жобасының аясында қайта тексерілді. 1824 жылы Осберннің зерттеулері нәтижесінде бас сүйегінің артқы бөлігі алынып тасталғаны анықталды. Оның тістері тозығып, құрып қалған еді. Оның тістерінің арасы да тозығып, алдыңғы тістері ілмектей болып қалған. Оның себептері қышқыл жемістерді жеу немесе тістерін жиі-жиі тазалау. Дегенмен, оның тіс безінің ауруы бар еді, инфекция белгілері бар еді, бірақ қант аз диетаға сілтеме жасайтын қуыстар жоқ еді. Оның көзін тексергенде, жүйкелері зақымдалған, бұл перифериялық невритке әкелуі мүмкін, оны қант диабеті мен витамин тапшылығы сияқты жағдайлар туғызады. Серологиялық тексеруде оның қан тобы 0-ге тең екені анықталды. Оның омыртқааралық дискісі мен 5-ші және 6-шы мойын омыртқаларының арасындағы остеофиттер тарыған, бұл ауырсынуға әкелуі мүмкін. Оның қолдары ұзартылған, ал қолдары жамбасының алдыңғы жағына орналастырылған, бірақ оның қолдарын 1824 жылы Осберн алып тастады. Оның тырнақтары мен тырнақтары маникюрден жасалған, сондықтан ол көп жұмыс істемеген. Оның бел омыртқасы зақымданудан бұзылып қалған. Оның сол жамбасының қуысы өлгеннен кейін ауысқан, бірақ остеоартриттің белгілері бар. Аяғы қалыпты, бірақ қатты байлаудан аздап қисық. Оның жамбас жағындағы ұлпа үлгілері филариоидия паразиттерінің жұқтыруымен ауырады. Бұл ауру лимфа филяриазы немесе слонтиаз деп те аталады, ол аяқ пен жамбас қабынуын туғызады, бірақ бұл Nesyamun-да мумификациядан туындаған терінің және тіндерінің кемуіне байланысты анықталмады. Оның іш қабырғасының басым бөлігі Осберн тергеу кезінде алынып тасталды. 1824 жылы аталған және зерттелген мүшелер оралғаннан кейін олар зерттелмеді және аурудың қосымша дәлелі белгісіз. Оның жүрек қатерлері немесе инсульт тудыруы мүмкін ауру - атеросклероз. Несямун өмірінде 2 метр биіктікке жетіп, 40-50 жасында орта жаста қайтыс болды. Өлім себебі белгісіз, бірақ оның тілін шығаруы ерекше. Ауыз әдетте өлгеннен кейін және мумификациядан бұрын жабылады. Бұл Несямунның өлімі зорлық-зомбылықпен, мысалы, тұншығып өлтірілген деген тұжырымға әкелді, бірақ оның мойын сүйегі тұншығып қалған және бұл әдетте тұншығып өлтірілген жағдайда зақымдалады. Оның тілі ісіп, аурудан немесе аллергиялық реакциядан қайтыс болған болуы мүмкін.
Дауысты қайта құру
2020 жылы Несямунның дауыс жолдары 2016 жылғы компьютерлік томографиялық томографиялық томографиядан алынған деректерді пайдалана отырып 3D-басып алынды. Оның мумияланған аузы мен жұлынның көшірмесі жасалған бұл модель діни қызметкердің қазіргі күйінде қалай естілетінін бейнелеу үшін, дыбыссыз дыбыс шығаруға қолданылды. Египет ғалымдары жобаның этикалық мәні мен құндылығына күмән келтіріп, Кристина Риггс Twitter арқылы мумияларды қорлау "өмір сүреді және жақсы" деп, "тек рационализация мен технология" өзгерді деп мәлімдеді.