Кіріспе
Тие (б.з.д. 1398 – 1338 жж., сондай-ақ Тие, Тайя, Тий және Тийи деп те жазылады) – Мысыр перғауыны Аменхотеп III-нің Ұлы патша әйелі, перғауын Эхнатонның анасы және перғауын Тутанхамонның әжесі; оның ата-анасы Юя мен Туя болды. 2010 жылы ДНҚ талдауы оның 1898 жылы Аменхотеп II (KV35) қабірінен табылған «Елбасы ханым» деп белгіленген мумия екенін растады.
Отбасы және ерте өмірі
Тиедің әкесі Юя Жоғарғы Мысырдың Ахмим қаласынан шыққан, патшалыққа жатпайтын, бай жер иесі болды. Ол онда дін қызметкері, өгіздерді бақылаушы немесе соғыс машиналарын басқарған қолбасшы болып қызмет етті. Тиедің анасы Тьюя көптеген діни культтарға қатысқан, оның түрлі лауазымдары оны растайды (Хатордың әншісі, Амон мен Миннің ойын-сауықтарының басшысы), бұл оның патшалық отбасының мүшесі болғанын көрсетеді. Египтологтар Тиедің әкесі Юяның мумиясының ерекшеліктері мен оның атының әртүрлі жазылуына байланысты шетелдік тегі болуы мүмкін деп болжайды, бұл оның аты Мысырдан шықпаған болуы мүмкін екенін білдіреді. Кейбір зерттеушілер патшайымның күшті саяси және дәстүрден тыс діни көзқарастары мықты мінезімен ғана емес, сонымен қатар шетелдік тегімен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Тиедің Амонның екінші пайғамбары болған Анен есімді ағасы да болған. Ай, Тутанхамонның қайтыс болғаннан кейін перғауын болып табылатын мұрагері, Тиедің тағы бір ағасы деп есептеледі, бірақ олардың арасындағы байланысты растайтын нақты дата немесе ескерткіш жоқ. Египтологтар бұл байланысты Айдың шығу тегімен (сонымен қатар Ахмимнен) байланысты деп санайды, өйткені ол жергілікті құдай Минге арналған ғибадатхана салғаны белгілі, және Тиедің әкесі Юяның Аменхотеп III сарайындағы өмірінде атқарған көптеген лауазымдарын мұра еткен. Тие Аменхотеп III-ке оның билігінің екінші жылында үйленді. Ол әкесінің екінші әйелінен туғандықтан, патшалық әулетіне жақын болуы қажет еді. Олардың некелерін мерекелік скарабтар шығару арқылы атап өтті, Тие Ұлы патшаның әйелі деп жарияланды және оның ата-анасының есімдері берілді. Ол алты мен он екі жас аралығында бала кезінде таққа отырғызылған сияқты көрінеді. Олардың кем дегенде жеті, мүмкін одан да көп балалары болды.
Тақырыбы
Ситамун – Әкесінің билігінің 30-шы жылы Ұлы патша әйелі лауазымына көтерілген үлкен қызы. Изида – Ұлы патша әйелі дәрежесіне көтерілді. Хенуттанеб – Патшайымдыққа көтерілгені белгісіз, бірақ оның есімі кем дегенде бір рет картушта кездеседі. Небета – Кейде ағасының тұсында Бакетатен деп аталған. Тақ мұрагері Тутмос – Тақ мұрагері және Птахтың бас жұбысы, әкесі қайтыс болғанға дейін. Аменхотеп IV/Ахнатон – Әкесінен кейін перғауын болды, Нефертити патшайымның күйеуі, Тутанхамонға үйленген Анхесенамунның әкесі. Сменхкаре – Дәстүрлі түрде Ахенатонның тікелей ізбасары саналса, бүгінде кейбір египтологтар, мысалы Эйдан Додсон, оның Нефернеферуатоннан бұрынғы адам және Ахенатонның тәуелсіз билігі болмаған кіші регенті болғанын айтады. Кейде KV55 мумиясымен теңестіріледі, демек Тутанхамонның әкесі. KV35-тегі кіші әйел – Аменхотеп III және Тиедің қызы, Тутанхамонның анасы және KV55-тің қарындасы. Күдіксіз, Аменхотеп III және Тиедің бұрыннан белгілі қыздарының бірі. Бекетатен – Кейде Тие патшайымының қызы деп есептеледі, әдетте Бекетатеннің Тиемен бірге Ахнатон мен Нефертитимен бірге кешкі ас ішетін суреттеріне сүйене отырып айтылады.
Ескерткіштер
Күйеуі оған бірнеше киелі орындар арнады және Нубиядағы Седеингада оған арналған ғибадатхана салдырды, онда оған Хатор Тефнут қасиеттісінің бір түрі ретінде табынылды. Ол өзінің билік еткен 12-ші жылында оған арнап жасанды көл де тұрғызды. Қазір Мысыр мұражайында сақталған алып мүсінде ол күйеуімен бірдей бойлы. Американдық египтологтар Дэвид О'Коннор мен Эрик Клайн атап өткендей:
Сотта ықпал ету
Тие күйеуі мен ұлының билік ету кезінде зор билікке ие болды. Аменхотеп III жақсы спортшы, табиғатты сүйетін және ұлы мемлекет қайраткері болды. Ол Мысырдың алтыны үшін және Митанның Тушраттасы мен Вавилонның Кадашман Энлиль I сияқты шетелдік патшалардың оның қыздарына үйлену туралы өтініштерін жиі қарастырды. Ежелгі Мысыр әйелдері патшалық руды жалғастырды, ал олардың біреуіне үйлену олардың ұрпақтарына таққа жол ашар еді. Тие күйеуінің сенімді кеңесшісі және жақыны болды. Ақыл-парасатымен және күшті мінезімен танымал болған ол шетелдік дипломаттардың құрметіне ие болды. Шетелдік басшылар тікелей онымен келісімдер жасауға дайын болды. Ол сыртқы қатынастарда белсенді рөл атқара берді және ресми құжаттарға есімі жазылған алғашқы Мысыр патшайымы болды. Тие таққа отырған ұлы Ахенатонға кеңес беруді жалғастырған болуы мүмкін. Оның ұлының Митанни патшасы Тушраттамен хат алмасуы сарайдағы оның саяси ықпалын жоғары бағалайды. Амарна хаты EA 26-да Тушратта Тиеге тікелей хат жазып, оның қайтыс болған күйеуімен болған жақсы қарым-қатынастарын еске түсіріп, ұлы Ахенатонмен достық байланысты жалғастыруды тіледі. Аменхотеп III өзінің билігінің 38 немесе 39 жылында (б.з.д. 1353/1350 ж.) қайтыс болды және Патшалар сарқырамасында WV22-де жерленді; алайда Тие одан он екі жылға дейін жасағандығы белгілі. Тие Амарна хаттарында және жазуларда патшаның сүйіктісі және патшайымы ретінде танылды. Тиеге жолданған Амарна хаты EA 26 Ахенатонның билік кезінде жазылған. Оның Ахенатонның жаңа астанасы Ахетатон (Амарна) қаласында үйі болғандығы мәлім, және Хуяның қабірінің қабырғаларында бейнеленген – «патша анасының үйіндегі үй басқарушысы, ұлы патша әйелі Тии» – Ахенатон, Нефертити және олардың отбасымен бірге кешкі ас үстелінде, содан кейін патша оны күн шатырына қарай жетелегені көрсетілген. Шамамен Ахенатонның билігінің 12 жылының (б.з.д. 1338 ж.) 21 қарашасында жасалған жазуда ол және оның немересі Мекетатон соңғы рет есімдері аталған. Олардың сол күндерден кейін қайтыс болғандығы болжануда. Бұл мәліметті Ахенатон оған салған киелі орын, кейіннен Амарнадан Тебадағы KV55 қабіріне көшірілгені растайды. Онда Атон есімінің кейінгі түрі қолданылған, ол Ахенатонның билігінің 9 жылынан кейін ғана пайда болды. Егер Тие Ахенатонның билігінің 12 жылынан кейін (б.з.д. 1338 ж.) қайтыс болса, онда оның шамамен б.з.д. 1398 жылы туғаны, Аменхотеп III-ке он бір немесе он екі жасында үйленгені және қырық сегізден қырық тоғыз жасқа дейін жесір болғаны мүмкін. Аменхотеп III пен оның ұлы Ахенатонның он екі жылға дейін бірге билік еткені туралы пікірлер әлі де айтылуда, бірақ қазіргі ғалымдардың көпшілігі бір жылдық немесе мүлдем бірге билік етпегендігін қабылдайды.
Жерлеу және мумия
Тие бастапқыда Амарнадағы патша қабірінде ұлы Ахенатон мен немересі Мекетатонмен бірге жерленген деп саналады. Дәлелдерге сүйенсек, аяқталмаған бағаналы залдың екі солтүстік бағанасы саркофаг тұғырына орын беру үшін алынып тасталды, ал оның сындырылған саркофагының бөліктері жерлеу камерасының ішінде және сыртында табылды. Сол жақтағы қабырғадағы зақымдалған әшекейлерді талдау Тие сол жерде жерленгенін көрсетеді. Меткатеннің γ бөлмесіндегі аза тұту салтанатына ұқсас бейнеде, патша отбасы қайғырып тұрғанда гүлдермен жабылған шатырдың астында тұрған бір тұлға бейнеленген. Бұл тұлға патша белбеуін киген, бірақ Нефертити бола алмайды, себебі Нефертити аза тұтушылармен бірге көрсетілген. Тие саркофагы оның немересі Тутанхамон саркофагтары сияқты бірнеше қабаттан тұрған болуы мүмкін. Мұндай саркофагтың бір бөлігіндегі жазулар Ахенатон анасы үшін саркофаг жасатқандығын көрсетеді. Астана Тебаға көшірілгеннен кейін Тие, басқа жерленгендермен бірге Патшалар аңғарына көшірілді. KV55-те оның алтынмен қапталған саркофагының бөліктерінің табылуы ол бір кезде сол жерде жерленгенін көрсетеді. Оның күйеуі Аменхотеп III билік кезінде оның қабіріне, WV22 қабіріне жерлеуге дайындық жасалған. Бұл қабірден оған тиесілі Шабти мүсіндері табылды. 1898 жылы Виктор Лорет KV35-тегі Аменхотеп II қабірінің бүйір бөлмесінен үш мумияланған қалдық тапты. Олардың бірі - қарт әйел, екеуі - шамамен он жасында қайтыс болған жас бала, Вебенсену немесе Принц Тутмос деп саналады, және тағы бір белгісіз жас әйел. Үшеуі де жалаңаш, бір-біріне жақын жатқан күйде табылды, олар бұрын қабір тонаушылармен ашылған. Кейінірек Тие екені анықталған қарт әйелдің мумиясын египтологтар «Үлкен әйел» деп атады, ал екінші әйелді «Кіші әйел» деп атады. Бірнеше зерттеушілер «Үлкен әйелдің» Тие патшайым екенін айтты. Алайда, британдық ғалымдар Эйдан Додсон мен Дян Хилтон сияқты осы теорияға күмәнданушылар да болды, олар бір кезде «Аменхотеп II қабіріндегі оның мумиясы «Үлкен әйел» болуы екіталай» деді. Оның есімі жазылған және шашы бар төрт кішкентай сандық Тутанхамонның қабірінен табылған, бұл сүйікті әжесінің естеліктері болуы мүмкін. 1976 жылы «Үлкен әйелдің» шашынан алынған үлгілер мен сандықтағы шаштардың микроскоптық талдауы екеуінің де дерлік толық сәйкес келетінін көрсетті, осылайша «Үлкен әйелдің» Тие екені анықталды. 2010 жылы Мысырдың Ежелгі Есімдер Жоғарғы Кеңесінің Бас хатшысы Захи Хавастың қолдауымен жүргізілген ДНК-талдау «Үлкен әйелдің» Тие патшайым екенін ресми растады. Ол қайтыс болған кезде 40-50 жаста және бойы ұзын болған. 2020 жылы жарияланған ДНК нәтижелері Тиеде К mtDNA гаплогруппасы бар екенін көрсетті (анасы Тьюя сияқты). Тиедің әкесі Юяда Y ДНК гаплогруппасы G2a және mtDNA гаплогруппасы K болған. 2022 жылы S. O. Y. Keita Hawass және басқалардың 2010; 2012 жылдардағы зерттеулерінен алынған 8 қысқа тандемдік локустарды (STR) талдады, олар Жаңа Патшалықтың корольдік мумиялары арасындағы туыстық қатынастарды және жаңадан пайда болған жұқпалы аурулар сияқты патологиялық ерекшеліктерді анықтауға бағытталған. Keita үш таңдаудан (Еуразиялықтар, Сахарадан оңтүстік Африкалықтар және Шығыс Азиялықтар) тұратын алгоритмді қолданып, зерттеулердің көпшілігі «Сахарадан оңтүстік Африкалықтармен» байланысты екенін көрсетті. Алайда, Keita бұл патшалық мумиялардың «басқа да байланыстары болмауы» мүмкін емес екенін, олар типологиялық ойлауда жасырылған деп мәлімдеді. Keita әртүрлі «деректер мен алгоритмдер әртүрлі нәтижелер бере алатынын» қосты, бұл биологиялық мұраның күрделілігін және оған байланысты интерпретацияны көрсетеді. Тарихшы Уильям Стиблинг пен археолог Сьюзан Н. Хелфттің айтуынша, Амарнадағы патшалық мумиялар сияқты ежелгі египеттіктерге қатысты әртүрлі зерттеу топтары жүргізген ДНК-талдаудың қарама-қайшылықты нәтижелері, ежелгі египеттіктердің генетикалық құрамы және олардың географиялық шығу тегі туралы консенсусқа келуге кедерілді. Оның мумиясының инвентаризациялық нөмірі CG 61070. 2021 жылдың сәуір айында оның мумиясы Мысыр ескіліктері мұражайынан Мысыр өркениетінің ұлттық мұражайына 3 басқа патшайым мен 18 патшаның мумияларымен бірге «Перғауынның алтын шеруі» деп аталған шара аясында көшірілді.
In 2022, S. O. Y. Keita analysed 8 short tandem loci (STR) published data from studies by Hawass et al. 2010;2012 which sought to determine familial relations and research pathological features such as potential, infectious diseases among the New Kingdom royal mummies which included her grandson Tutankhamun, husband Amenhotep III and Rameses III. Keita, using an algorithm that only has three choices (Eurasians, Sub Saharan Africans, and East Asians) concluded that the studies showed "a majority to have an affinity with 'Sub Saharan' Africans in one affinity analysis". However, Keita cautioned that this does not mean that the royal mummies "lacked other affiliations" which he argued had been obscured in typological thinking. Keita further added that different "data and algorithms might give different results" which reflected the complexity of biological heritage and the associated interpretation. According to historian William Stiebling and archaeologist Susan N. Helft, conflicting DNA analysis results conducted by different research teams on ancient Egyptians such as the Amarna royal mummies has led to a lack of consensus on the genetic makeup of the ancient Egyptians and their geographic origins. Her mummy has the inventory number CG 61070. In April 2021 her mummy was moved from the Museum of Egyptian Antiquities to National Museum of Egyptian Civilization along with those of 3 other queens and 18 kings in an event termed the Pharaohs' Golden Parade.