Кіріспе
Нефертити бюсті – Нефертитидің суреттелген, штукатурланған, әк тастан жасалған бюсті. Нефертити – Мысыр перғауыны Ахнатонның Ұлы патша әйелі. Ол Берлиндегі Египет мұражайында қойылған. Бұл туынды 1345 жылға дейін соғылған Тутмос жасаған деп саналады, себебі ол Мысырдың Телл-эль-Амарна қаласындағы шеберханасында табылған. Бұл – ежелгі Мысырдағы ең көп көшірілген туындылардың бірі. Нефертити ежелгі әлемнің ең танымал әйелдерінің біріне айналып, әйелдік сұлулықтың символы болды. Людвиг Борхарт басқарған неміс археологиялық тобы бюстті 1912 жылы Тутмос шеберханасында тапты. Археологиялық құнды заттарды Мысырдан шығаруға тыйым салынған ережелерге қарамастан, Борхарт бюстің мәнін жасырып, оны сазбен жауып, 1913 жылы елден жасырын шығарды. Ол Германияда табылғаннан бері әртүрлі орындарда сақталды, соның ішінде банк жертөлесінде, Меркерс-Кизельбахтағы тұз шахтасында, Далем мұражайында, Шарлоттенбургтегі Египет мұражайында және Альтес мұражайында. Бүгінде Египет бюстті қайтаруды талап етуде, ал неміс шенеуніктері мен Берлин мұражайы неміс қазбашылары мен француздық Египет ескерткіштері қызметі қол қойған ресми хаттамаға сілтеме жасап, оған иелік құқығын дәлелдейді.
The Nefertiti Bust is a painted stucco coated limestone bust of Nefertiti, the Great Royal Wife of Egyptian pharaoh Akhenaten. It is on display in the Egyptian Museum of Berlin. The work is believed to have been crafted in 1345 BC by Thutmose because it was found in his workshop in Tell el Amarna, Egypt. It is one of the most copied works of ancient Egypt. Nefertiti has become one of the most famous women of the ancient world and an icon of feminine beauty. A German archaeological team led by Ludwig Borchardt discovered the bust in 1912 in Thutmose's workshop. Despite provisions that prohibited any items of great archaeological value from leaving Egypt, Borchardt concealed the nature of the bust by covering it in a layer of clay and smuggled it out of the country in 1913. It has been kept at various locations in Germany since its discovery, including the cellar of a bank, a salt mine in Merkers Kieselbach, the Dahlem museum, the Egyptian Museum in Charlottenburg and the Altes Museum. Today, Egypt continues to demand the repatriation of the bust, whereas German officials and the Berlin Museum assert their ownership by citing an official protocol, signed by the German excavators and the French led Egyptian Antiquities Service of the time.
Өмірбаян
Нефертити (мағынасы "сұлу келді") - б.з.б. 14 ғасырдағы Мысырдың он сегізінші династиясының Мысыр перғауыны Ахнатонның Ұлы патша әйелі (бас жұбайы) болған. Ахнатон Күн дискісі Атенге арналған Атенизм деп аталатын жаңа монотеистикалық құдайға табыну формасын бастады. Бүгінгі Аль-Минья губернаторлығында, "Нилдің шығыс жағында, Амарнадан шамамен он километр [6 шақырым] солтүстікке қарай" орналасқан Нефертити күйеуінің қайтысынан кейін қысқа мерзімге фараон болған болуы мүмкін. Нефертитидің бюстін мүсінші Тутмос б.з.б. 1345 жылы жасаған деп саналады.
Мысырдан табылған және контрабандалық жолмен әкетілген
Бюст 1912 жылғы 6 желтоқсанда Амарнада Германияның Шығыс қоғамы (Deutsche Orient Gesellschaft – DOG) қаржылаған археологиялық топ табылды, бұл Пруссияның ең бай адамдарының бірі Джеймс Саймон құрған ерікті қоғам. Борхарттың күнделігі табылған туралы негізгі жазбаша мәліметтерді береді; ол былай дейді: «Біздің қолымызда кенеттен ең көрікті египеттік өнер туындысы пайда болды. Оны сөзбен сипаттау мүмкін емес. Оны көру керек». Филипп Ванденберг бұл ұрлықты «ерекше және теңдесі жоқ» деп сипаттаса, Time журналы оны «Жауапкершілікке тартылған 10 ең бағалы артефакт» тізіміне енгізді. Борхарт Мысырдың француздық бас антиквариат инспекторы Густав Лефеврге «Нефертитиді ең жақсы жағынан көрсетпеген» бюсттің суретін көрсетіп алдады, ол жарық аз бөлмеде отырған, сазбен жабылып, нағыз құнын жасыру үшін қорапқа оралған күйде бейнеленген. Борхарт Лефеврді жаңылыстыру үшін бюст әктастан емес, гипстен жасалғанын айтты. «Германиялық Шығыс қоғамы» кінәні Лефеврдің немқұрайлылығына жабады және бюст алмасу тізімінің басында болғанын, ал келісім әділ жасалғанын мәлімдейді. Құлақтарына кейбір зақымдар келген. Дэвид Сильверменнің сөзіне сүйенсек, бюст классикалық египеттік өнер стилін көрсетеді, ол Ахенатон тұсында дамыған Амарна өнер стилінің «ерекшеліктерінен» өзгеше. Бюсттің нақты мақсаты белгісіз, бірақ бұл бюст суретшінің шеберханасында сақталатын басқа ресми портреттердің негізі ретінде пайдаланылатын мүсіншінің эскизі болуы мүмкін деген болжам бар.
Сол көзінің болмауы
Бюст алғаш рет табылған кезде, сол жақ көздің ирисін бейнелейтін кварц екінші көздейсіз болды, және қарқынды іздеуге және оның қайда екендігі туралы ақпарат үшін 1000 фунт стерлингтік маңызды сыйақы ұсынылғанына қарамастан, ол табылмады. Борхардт Тутмос шеберханасы қираған кезде кварц ирисі түсіп қалған деп болжады. Көздің жоқтығы Нефертитидің офтальмологиялық инфекцияға шалдыққандығы және сол көзінен айырылғандығы туралы болжамдарға әкелді, бірақ оның басқа мүсіндеріндегі ирис бұл мүмкіндікке қайшы келді. Дитрих Вильдунг Берлиндегі бюсттің ресми портреттерге арналған үлгі болғанын және шебер мүсіншінің оқушыларына көздің ішкі құрылымын қалай ойып жасауды үйрету үшін қолданғанын, сондықтан сол жақ ирис қосылмағанын ұсынды. Гарднердің «Көркем өнер тарихы арқылы» және Силверман бюсттің қасақана аяқталмағанын айтады. 2006 жылы Берлиннің Египет мұражайының директоры Дитрих Вильдунг бюст көрсетілген Алтес мұражайында жарықтандыруды өзгертуге тырысқанда Нефертитидің мойнындағы әжімдерді және оның көзінің астындағы қаптарды байқады, бұл мүсіншінің қартаю белгілерін бейнелеуге тырысқанын көрсетеді. КТ-скан Вильдунгтың тұжырымдамасын растады; Тутмос мүсінін жетілдіру үшін жақтары мен көздерінің астына гипс қосыпты. Скан көрсеткендей, Тутмос әктас ядроның үстіне әртүрлі қалыңдықтардағы қабаттарды жапсырған. Ішкі бетте ауыз бен еріндердің айналасында әжімдер және мұрынның ісігі бар. Әжімдер мен мұрын үстіндегі ісік ең сыртқы штукатурка қабатымен тегістелген. Гуперцтің сөзіне қарағанда, бұл «сол дәуірдің эстетикалық идеалдарын» көрсетеді. 2006 жылғы сканда 1992 жылғы скандан гөрі толыққанды мәліметтер берді, штукатурканың астындағы ұсақ-түйектерді ашты.
Кейінгі тарих
Бұл бюст "Ежелгі Мысырдың ең танымал және ең көп көшірілген бейнесінің біріне" айналды, сонымен қатар Берлин музейлерін таныстыру үшін қолданылған басты көрме экспонаты. Оның суреті Берлиннің пошта карточкаларында және 1989 жылғы неміс пошта маркаларында бейнеленген. Ол Берлинге жеткізіліп, көтерме саудагер және Амарна қазбаларын қаржылаған Джеймс Саймонға табыс етілді. Амарна коллекциясының қалған бөлігі 1913–14 жылдары көрсетілгенімен, бюст Борхарттың тілегі бойынша құпия сақталды.
Мысырға қайтару туралы өтініштер
1924 жылы Берлинде бюст ресми түрде ашылғаннан бері египеттік билік оны Египетке қайтаруды талап етіп келеді. 1925 жылы Египет, егер бюст қайтарылмаса, Германияның Египеттегі археологиялық қазбаларын тоқтатуға мәжбүр болады деп мәлімдеді. 1929 жылы Египет бюстке алмастыра басқа да артефакттар ұсынды, бірақ Германия бас тартты. Германия бұрын репатриацияға қарсы болғанмен, 1933 жылы Герман Геринг бюстті Египет патшасы Фуад I-ге саяси жақсылық ретінде қайтаруды қарастырды. Бірақ Гитлер бұл идеяға қарсылық білдіріп, египеттік үкіметке Нефертитиге арналған жаңа египеттік мұражай салып беретінін уәде етті. "Ортасында осы ғажайып Нефертити таққа отырғызылады", - деді Гитлер. "Мен патшайымның басын ешқашан бермеймін". Курт Г. Сирдің сөзіне сүйенсек, репатриацияны қолдауға тағы бір себеп – «археологиялық табыстар өз шыққан жерінде сақталуы керек және сол елде қорғалуы тиіс». 2003 жылы Нефертити мүсінінің мәселесі қайта көтерілді. 2005 жылы Хавасс ЮНЕСКО-дан бюстті қайтаруға көмектесуді сұрады. 2007 жылы Хавасс бюст Египетке қайтарылмаса, Германиядағы египеттік артефакттардың көрмелерін тоқтатуға мәжбүр болады деп ескертті, бірақ нәтиже болмады. Ол сондай-ақ «ғылыми соғыс» деп атаған нәрсені бастау үшін неміс мұражайларына қарыз беруге қарсы бүкіл әлемдік бойкот ұйымдастыруды талап етті. Хавасс Германияның 2012 жылы Ғиза пирамидаларының жанындағы жаңа Ұлы Египет мұражайының ашылуына орай бюстті Египетке уақытша беруін қалады. Сонымен қатар, Гамбургте орналасқан CulturCooperation мәдени қауымдастығы «Нефертити Саяхаттары» атты науқанды бастады. Олар бюстті бейнелейтін және «Жөнелтушіге қайтарыңыз» деген жазуы бар пошта карточкаларын таратып, Германияның мәдениет министрі Бернд Нойманға Египетке бюстті уақытша беруді қолдайтын ашық хат жолдады. 2009 жылы бюст Neues Museum-ға қайта орналастырылғанда, Берлиннің оның орналасқан жері ретінде дұрыс екендігі күмәндандырылды. Бірнеше неміс өнер сарапшылары Хавастың барлық талаптарын жоққа шығаруға тырысып, 1924 жылғы Борхарт пен египеттік билік арасындағы келісім туралы құжатты көрсетті.
Аутентиктікке қатысты пікірталастар
Француз тіліндегі «Le Buste de Nefertiti – une Imposture de l'Egyptologie ?» (Нефертити бюсті – Египеттанудағы алдамшылық?) кітабы, швейцариялық өнер тарихшысы Анри Стирлиннің және Берлиндегі жазушы және тарихшы Эрдоган Эрциванның «Археологиядағы жоғалған байланыс» атты кітабы бюстті заманауи жалған деп мәлімдеді. Стирлиннің пікірінше, Борхардт бюстті ежелгі пигменттерді сынау үшін жасаған болуы мүмкін, ал бюстті Саксонияның ханзадасы Иоганн Георг тамашалаған кезде Борхардт ханзаданы ренжітпеу үшін оның нағыз екендігін көрсеткен. Стирлин бюсттің жоғалған сол көзі ежелгі Египетте құрметсіздіктің белгісі болар еді деп санайды, бюсттің 1923 жылы табылғандығы туралы ғылыми жазбалар 11 жылдан кейін ғана пайда болды, бояу пигменттері ежелгі болғанымен, ішкі әктас ядросы ешқашан мерзімделмеген. Оқиға орнында болған француз археологтары бұл жайтты еске алмады, ал қазбалар туралы жазбаларда да ол туралы ештеңе айтылмаған. Стирлин археологтың «өте жақсы сақталған ерекше туындыға сипаттама беруге жалыққан жоқ, бұл таң қалдырады» деп атап өтті. Эрциван Борхардттың әйелі бюсттің үлгісі болғанын айтады, ал екі автор да бюст жалған болғандықтан 1924 жылға дейін жұртшылыққа жарияланбағанын мәлімдейді. Бюстке қолданылған пигменттер ежелгі Мысыр шеберлері қолданған пигменттермен сәйкес келеді. Бояулар мен пигменттерге химиялық талдауды алғаш рет Фридрих Ратген жасады, нәтижелері Борхардттың «Патшайым Нефертитидің портреті» (1923) кітабында жарияланды. Мысыр билігі де Стирлиннің теориясын жоққа шығарды. Хавасс: «Стирлин тарихшы емес. Ол ақылдан безген», – деді. Стирлин «Мысырлықтар иықтарын көлденең кеседі» және Нефертитидің иықтары тік болғанын айтса да, Хавасс бюстте көрінетін жаңа стиль Нефертитидің күйеуі Ахенатон енгізген өзгерістердің бір бөлігі екенін айтты. Хавасс сондай-ақ Тутмос көзді жасады, бірақ кейін ол жойылды деп мәлімдеді.
Нефертити денесі
2003 жылы Берлиндегі Египет мұражайы венгр суретшілерінің дуэті – Андрас Галик пен Балинт Хавасқа Венеция биенналесінің заманауи өнер фестивалінде көрсетілетін бейне инсталляция үшін бюстті жартылай жалаңаш әйелдің қола мүсініне орналастыруға рұқсат берді. Суретшілер бұл жобаны, "Нефертити денесі" деп атап, бюстқа құрмет көрсету мақсатында жасады. Вилдунгтың сөзіне қарағанда, бұл "көне дүниенің бүгінгі өнерге әлі де маңызды екенін" көрсетті. Мысырдың Мәдениет министрі Фарук Хосни Нефертитидің "қауіпсіз қолдарда еместігін" мәлімдеді және Мысыр Германиямен жақсы қарым-қатынас болғандықтан қайтару талаптарын жаңартпағанымен, бұл "соңғы әрекет" қабылдауға келмейтін нәрсе еді. (мұражайдан тікелей емес) деген пікірге қарамастан, ол авторлық құқықтың бұл туындыға тиесілігін жариялады, ал ол жалпыға қолжетімді.
Мәдени маңызы
1930 жылы неміс баспасөзінде бюст жаңа монарх ретінде сипатталып, оны патшайым бейнесінде көрсетті. "Пруссия Германиясының" өнер қазынасынан шыққан "диадемадағы ең бағалы тас" ретінде Нефертити 1918 жылдан кейін неміс империялық ұлттық санасын қайта жаңғыртуға тиіс болды. 1999 жылы бюст "Берлин үшін күшті әйелдер!" слоганымен жасыл саяси партия Бюнднис 90/Ди Грюненнің сайлау плакатында пайда болды, бұл көпмәдениетті және әлемдік көзқарасқа ие ортаны уәделеді. Клаудия Брегердің сөзіне сәйкес, бюсттің неміс ұлттық санасымен байланысты болуының тағы бір себебі – ол британдықтар тапқан Тутанхамонға қарсылас ретінде танылды, ал ол кезде Ұлыбритания Египеттің үстемдігін толығымен қолдаған.