Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Египеттің фараоны (18-ші династия) немесе Тутанхамон.
Pharaoh of ancient Egypt (18th Dynasty)
or Tutankhamenefn|,/t//uː//t//ən/'/k//ɑː//m//ə//n//, // //m//ɛ//n/ TOOtənKAHmən, men
Отбасы
Тутанхамон Ахнатон билігінде, Ежелгі Мысырдың он сегізінші династиясының соңғы кезеңі – Амарна дәуірінде дүниеге келді. Оның бастапқы аты Тутанхатен немесе Тутанхуатен болған, яғни «Атонның тірі келген бейнесі» деген мағынаны білдіреді. Бұл ежелгі мысыр дініндегі Атонизм деп аталатын өзгерісті көрсетеді, ол Ахнатонның билігін ерекшелендірді. Оның кім екендігі әлі де даулы, себебі оның ата-анасы туралы мәліметтер сақталған жазбаларда кездеспейді. Бірақ ол сөзсіз ханзада болған, өйткені Гермополистегі бір жазуда «Тутанхуатен» «патша ұлы» деп аталған. Ол, әдетте, Ахнатонның ұлы немесе оның ізбасары Сменхкаре деп есептеледі. Тутанхамон билігіндегі жазбаларда ол Ахнатонның әкесі – Аменхотеп III-нің ұлы ретінде көрсетіледі. Бірақ мұндай болжам тек қана Ахнатонның 17 жылдық билігі әкесімен бірге билеуді қамтыса ғана мүмкін. Бұл мүмкіндікті бұрын көптеген египтологтар қолдаған, бірақ қазіргі таңда одан бас тартып отыр. Оның анасы Ахнатонның басты әйелі Нефертити немесе Ахнатонның қыздары Меритатен немесе Мекетатен болуы мүмкін. Тутанхамонды Саққарадағы қабірінен табылған Майя есімді әйел баққан. ДНК-тестілеу нәтижесінде оның әкесі KV55 қабіріндегі мумия екені анықталды, оның Ахнатон болғаны болжанып отыр. Ал анасы «Кіші ханым» деп аталды, ол KV35 қабірінде сақталған анонимді мумия. Оның ата-анасы толыққанды бауыр-қарындас болған, екеуі де Аменхотеп III және оның басты әйелі Тиедің балалары. «Кіші ханымның» кім екені белгісіз, бірақ ол Нефертити болмауы мүмкін, өйткені ол Ахнатонның қарындасы емес еді. Дегенмен, Марк Габолде және Эйдан Додсон сияқты зерттеушілер Нефертитинің Тутанхамонның анасы болғанын айтады. ДНК-тестілеу нәтижелерінің осы интерпретациясына сәйкес, генетикалық жақындық аға-іні немесе апа-сіңлінің арасындағы қарым-қатынастан емес, үш буындық туысқан некесінен туындаған. Бұл Нефертитиді Ахнатонның туысы етеді. Мумияланған қалдықтардан алынған генетикалық деректердің дұрыстығы мен сенімділігі, ыдырау салдарынан болатын деградацияға байланысты күмәнді. Тутанхатен патша болғаннан кейін, ол Ахнатонның қызы Анхесенпаатонға үйленді, ол кейіннен өзінің атын Анхесенамунға өзгертті. Ол екі қызға әке болды, олар дүниеге келгеннен кейін немесе жақын арада қайтыс болды және оның қабірімен бірге жерленді. 2011 жылы жарияланған компьютерлік томография зерттеулерінің нәтижесінде бір қыздың жүктіліктің 5-6 айында, ал екіншісінің тоғыз айлық жүктілікте ерте дүниеге келгені анықталды. ДНК-тестілеу KV21A мумиясы олардың анасы болуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ деректер оның жалғыз әйелі Анхесенамун екенін нақты анықтауға жеткіліксіз. Тутанхамонның өлімімен XVIII династияның патшалық әулетінің соңы келді.
Tutankhamun was born in the reign of Akhenaten, during the Amarna Period of the late Eighteenth Dynasty of Egypt. His original name was Tutankhaten or Tutankhuaten, meaning "living image of Aten", reflecting the shift in ancient Egyptian religion known as Atenism which characterized Akhenaten's reign. His parentage is debated as they are not attested in surviving inscriptions. He was certainly a prince, as a fragmentary inscription from Hermopolis refers to "Tutankhuaten" as a "king's son". He is generally thought to have been the son of Akhenaten or his successor Smenkhkare. Inscriptions from Tutankhamun's reign treat him as a son of Akhenaten's father, Amenhotep III, but that is only possible if Akhenaten's 17 year reign included a long co regency with his father, a possibility that many Egyptologists once supported but is now being abandoned. His mother has been variously suggested to be Akhenaten's chief wife Nefertiti, or Akhenaten's daughters Meritaten or Meketaten. Tutankhamun was wet nursed by a woman named Maia, known from her tomb at Saqqara. DNA testing identified his father as the mummy from tomb KV55, thought to be Akhenaten, and his mother as "The Younger Lady", an anonymous mummy cached in tomb KV35. His parents were full siblings, both being children of Amenhotep III and his chief wife Tiye. The identity of The Younger Lady is unknown but she cannot be Nefertiti, as she was not known to be a sister of Akhenaten. However, researchers such as Marc Gabolde and Aidan Dodson claim that Nefertiti was indeed Tutankhamun's mother. In this interpretation of the DNA results, the genetic closeness is not due to a brother sister pairing but the result of three generations of first cousin marriage, making Nefertiti a first cousin of Akhenaten. The validity and reliability of the genetic data from mummified remains has been questioned due to possible degradation due to decay. When Tutankhaten became king, he married Ankhesenpaaten, one of Akhenaten's daughters, who later changed her name to Ankhesenamun. He fathered two daughters who died at or soon after birth and were buried with him in his tomb. Computed tomography studies published in 2011 revealed that one daughter was born prematurely at 5–6 months of pregnancy and the other at full term, 9 months. DNA testing has suggested the anonymous mummy KV21A is their mother but the data is not statistically significant enough to allow her to be securely identified as his only known wife, Ankhesenamun. Tutankhamun's death marked the end of the royal bloodline of the Eighteenth Dynasty.
Шежіре және халықтық туыстық байланыстар
2020 жылы жарияланған генетикалық зерттеуде Тутанхамонның батыс Азияда пайда болған YDNA R1b гаплогруппасы және қазіргі еуропалықтардың генетикалық қорының 50–60% құрайтыны, сондай-ақ Таяу Шығыста пайда болған mtDNA K бар екені анықталды. Ол бұл Y гаплогруппасын әкесімен, KV55 мумиясымен (Ахнатон) және бабасымен Аменхотеп III-мен, ал mtDNA гаплогруппасын анасы – Жас Әйел, әжесі Тие және әжесінің анасы Тьюямен бөліседі. Тутанхамон мен Аменхотеп III-тің генетикалық профильдері толық болмады, және талдау нәтижелері аллельдік мәліметтер сәйкес келгеніне қарамастан, әртүрлі ықтималдық көрсеткіштерін берді. Бұл екі мумияның KV55 мумиясымен туыстығы бұрынғы зерттеуде расталғандықтан, екі мумияның да гаплогруппасын KV55 деректерінің толық профилінен болжауға болады.
A genetic study, published in 2020, revealed Tutankhamun had the haplogroups YDNA R1b, which originated in western Asia and which today makes up 50–60% of the genetic pool of modern Europeans, and mtDNA K, which originated in the Near East. He shares this Y haplogroup with his father, the KV55 mummy (Akhenaten), and grandfather, Amenhotep III, and his mtDNA haplogroup with his mother, The Younger Lady, his grandmother, Tiye, and his great grandmother, Thuya. The profiles for Tutankhamun and Amenhotep III were incomplete and the analysis produced differing probability figures despite having concordant allele results. Because the relationships of these two mummies with the KV55 mummy had previously been confirmed in an earlier study, the haplogroup prediction of both mummies could be derived from the full profile of the KV55 data
2022 жылы S. O. Y. Keita, Hawass және авторлар тобы 2010 және 2012 жылдардағы зерттеулерде жарияланған 8 қысқа тандемдік локус (STR) деректерін талдады. Осы зерттеулердің біріншісі Жаңа Мемлекет кезеңінің 11 патша мумиясы арасындағы туыстық қатынастарды, сондай-ақ Тутанхамон мен Аменхотеп III-тің болуымен қатар, тұқым қуалайтын аурулар мен жұқпалы сырқаттарды зерттеді. Екінші зерттеу (жоғарыда сипатталғандай) Рамзес III-тің Y гаплогруппаларын және генетикалық туыстығын, сондай-ақ Дейр-эль-Бахаридағы патшалық сақтау орнынан табылған белгісіз ер адамды зерттеді. Кейта осы зерттеулерден алынған STR деректерін тек үш опциясы бар алгоритмді қолдана отырып талдады: еуразиялықтар, Сахара асты Африкалықтар және Шығыс Азиялықтар. Осы үш опцияны пайдаланып, Кейта үлгілердің көпшілігінің «бір туыстық талдау бойынша» «Сахарадан оңтүстік Африкалықтармен» жақын туыстық байланыста екенін анықтады. Алайда, Кейта бұл патша мумияларының «басқа туыстық байланыстары жоқ» дегенді білдірмейтінін, оның типтік ойлауда жасырылғанын мәлімдеді. Кейта сондай-ақ, әртүрлі «деректер мен алгоритмдер әртүрлі нәтижелер бере алатынын» қосты, бұл биологиялық мұраның күрделілігін және оны түсіндірудің қиындығын көрсетеді.
In 2022, S. O. Y. Keita analysed 8 Short Tandem loci (STR) data originally published by Hawass et al. in studies from 2010 and 2012. The first of these studies had investigated familial relationships among 11 royal mummies of the New Kingdom, which included Tutankhamun and Amenhotep III, as well as potential inherited disorders and infectious diseases. The second of these studies (described above) had investigated the Y haplogroups and genetic kinship of Ramesses III and an unknown man buried along with him in the royal cache at Deir el Bahari. Keita analysed the STR data from these studies using an algorithm that only has three choices: Eurasians, sub Saharan Africans, and East Asians. Using these three options, Keita concluded that the majority of the samples had a population "affinity with 'sub Saharan' Africans in one affinity analysis". However, Keita cautioned that this does not mean that the royal mummies "lacked other affiliations", which he argued had been obscured in typological thinking. Keita further added that different "data and algorithms might give different results", reflecting the complexity of biological heritage and the associated interpretation.
Билік
Тутанхамон Ахенатонның мұрагерлері Сменхакаре мен Нефернеферуатеннің қысқа билік етуінен кейін сегіз және тоғыз жасында фараон болды. Сменхакаренің билігі Ахенатонның билігінен ұзаққа созғаны белгісіз; әйел билеуші Нефернеферуатен Ахенатонның өлімінен аз уақыт бұрын ко-регент болып, одан кейін біраз уақыт билік жүргізген деп есептеледі. Таққа отырғанда Тутанхамон Небхеперуре деген атпен таққа отырды. Ол шамамен тоғыз жыл билік жүргізді. Тутанхамонның тұсында уәзірдің лауазымы Жоғарғы және Төменгі Египет арасында бөлінді. Жоғарғы Египеттің басты уәзірі Усермонту болды. Пентжу есімді тағы бір тұлға да уәзір болған, бірақ қай жерге тиесілі екені белгісіз. Тутанхамонның мұрагері Айдың бұл лауазымға ие болғаны толық белгісіз. KV58 алтын фольгасының бір бөлігі Айды "маатты іске асырушы, уәзір" деген атағымен бірге Мааттың діни қызметкері деп атаған, бірақ бұл нақты емес. Эпитет әдеттегі уәзірдің сипаттамасына сәйкес келмейді, бірақ ресми емес атақты білдіруі мүмкін. Айдың уәзір атағын бұрын-соңды болмаған тәрізде пайдаланғаны мүмкін. Египеттік діни қызметкер Мането есімді адам ежелгі Египеттің толық тарихын жазды, онда ол 36 жыл билік жүргізген Орус есімді патшаны, оның он екі жыл билік жүргізген Аценхерес есімді қызын және оның ағасы Ратотисті атап өтті. Амарна билеушілері тізімде маңызды орын алады, бірақ қай есім қай тарихи тұлғаға сәйкес келеді дегенде зерттеушілер келіспейді. Орус пен Аценхерес Хоремхеп пен Ахенатонмен, ал Ратотис Тутанхамонмен байланыстырылған. Атаулар сондай-ақ Сменхакаре, Аменхотеп III, Ай және басқалармен әртүрлі ретте байланыстырылған. Фараон, қасиетті лауазымды иеленген, халық пен құдайлармен байланысты болу үшін таққа отырғанда олар үшін арнайы эпитеттер жасалған. Ежелгі Египеттің титулдары адамның қасиеттерін көрсету және оларды жер бетімен байланыстыру үшін де қолданылған. Бес атау ғасырлар бойы Хорус атымен басталып дамыған. efn|Тутанхамонның Хорус аты Ka nakht tut mesut болған, Тутанхамонның бастапқы есімі Tutankhaten Nebty аты болмаған. efn|Тутанхамонның Nebty немесе Екі бике аты: (1): Nefer hepu, segereh tawy,
Tutankhamun became pharaoh between eight and nine years of age following the short reigns of Akhenaten's successors Smenkhkare and Neferneferuaten. It is uncertain whether Smenkhkare's reign outlasted Akhenaten's; the female ruler Neferneferuaten is now thought to have become co regent shortly before Akhenaten's death and to have reigned for some time after it. On acceding the throne, Tutankhamun took the throne name Nebkheperure. He reigned for about nine years. During Tutankhamun's reign the position of Vizier was split between Upper and Lower Egypt. The principal vizier for Upper Egypt was Usermontu. Another figure named Pentju was also vizier but it is unclear of which lands. It is not entirely known if Ay, Tutankhamun's successor, actually held this position. A gold foil fragment from KV58 seems to indicate, but not certainly, that Ay was referred to as a Priest of Maat along with an epithet of "vizier, doer of maat." The epithet does not fit the usual description used by the regular vizier but might indicate an informal title. It might be that Ay used the title of vizier in an unprecedented manner. An Egyptian priest named Manetho wrote a comprehensive history of ancient Egypt where he refers to a king named Orus, who ruled for 36 years and had a daughter named Acencheres who reigned twelve years and her brother Rathotis who ruled for only nine years. The Amarna rulers are central in the list but which name corresponds with which historic figure is not agreed upon by researchers. Orus and Acencheres have been identified with Horemheb and Akhenaten and Rathotis with Tutankhamun. The names are also associated with Smenkhkare, Amenhotep III, Ay and the others in differing order. In order for the pharaoh, who held divine office, to be linked to the people and the gods, special epithets were created for them at their accession to the throne. The ancient Egyptian titulary also served to demonstrate one's qualities and link them to the terrestrial realm. The five names were developed over the centuries beginning with the Horus name. efn|Tutankhamun's Horus Name was Ka nakht tut mesut, Tutankhamun's original nomen, Tutankhaten, did not have a Nebty nameefn|Tutankahmun's Nebty or Two Ladies Name was; (1): Nefer hepu, segereh tawy,
Екінші жағынан, Тутанхамонның жастығы мен болжамды физикалық кемшіліктері, мысалы, қанатын қолдану қажеттілігі туралы пікірлерді ескере отырып, кейбір тарихшылар оның осы шайқастарға қатысқанына күмән келтіреді. Дегенмен, София Азиз, Кэмпбелл Прайс және Ракша Дейв сияқты мамандар Тутанхамонның физикалық осалдығы туралы болжамдардың шамадан тыс екенін айтады, мумияның зақымдануы дұрыс емес диагнозға әкелгенін мәлімдейді. Олардың пікірінше, қатаң ғылыми тұрғыдан алғанда, ол физикалық жағынан белсенді және, мүмкін, әскери қатысушы болған. Египтолог Шарлотта Бут Тутанхамонның кем дегенде екі шайқасқа қатысқанын (бір нубиялық шайқас және бір азиялық шайқас) айтады, бірақ басқа зерттеушілер оның белсенді қатысуға емес, әскерилерге моральдық қолдау көрсету үшін майданға барғанын ұсынады.
On the other hand, given Tutankhamun's youth and hypothesized physical disabilities, like a speculated cane handicap, some historians are skeptical that he participated in these battles. Yet some experts, such as Sofia Aziz, Campbell Price and Raksha Dave have taken the position that the speculations of Tutankhamun's physical frailty are overestimated, arguing that mummy damage has led to misdiagnosis. Instead, they argue that the more rigorous, scientific view is that he was physically active, and perhaps militarily participatory. Egyptologist Charlotte Booth states that Tutankhamun participated in at least two battles (one Nubian battle, and one Asiatic battle), nevertheless noting that other researchers suggest that he may have only accompanied the army to the battlefield for moral support, as opposed to actively participating.
Ескерткіштер мен құрылыс
Тутанхамон екі маңызды культтің діни ордаларын байытып, күшейтті, Амарна кезеңінде зақымданған ескі ескерткіштерді қалпына келтіру процесін бастады және әкесінің қалдықтарын Патшалар аңғарында қайта жерледі. Жасының кішкентай екенін ескеретін болсақ, патшаның кеңесшілері болған болуы мүмкін, олардың арасында Ай (Тутәнхамоннан кейін таққа отырған) және генерал Хоремхеб, Айдың болуы мүмкін күйеу баласы және мұрагері. Хоремхеб патшаның оны заңды сақтау үшін "жердің иесі" деп тағайындағанын жазған. Сондай-ақ, ол жас патшаның ашуланғанда оны тыныштандыра алатынын айтқан. Өзінің үшінші билік жылында Тутанхамон әкесінің билік кезінде жасалған бірнеше өзгерістерді кері қайтарды. Ол Атон құдайына табынуды тоқтатып, Амон құдайының жоғарылығын қайта орнатты. Амон культына қойылған тыйым алынып, дін қызметкерлеріне дәстүрлі артықшылықтары қайта берілді. Астана Тебаға көшіріліп, Ахетатон қаласы тастап кетілді. Дәстүрлі культтерді қалпына келтірудің бір бөлігі ретінде патша құрылыс жобаларын бастады, әсіресе Фивадағы Карнак табиғи саябағында, Мұт храмына дейін жететін сфинкстер аллеясын салды. Сфинкстер бастапқыда Ахенатон мен Нефертити үшін жасалған, оларға жаңа қошқар бастары және патшаның кішкентай мүсіндері қойылды. Луксор храмында ол Аменхотеп III кіреберісінің колоннадасын безендіруді аяқтады. Тутанхамон Амон мен Птах культтерінің дін қызметкерлерінің санын арттыратын бірнеше сыйлықтар берді. Ол ең жақсы металл мен тастан тәңірлердің жаңа мүсіндерін жасатып, Ливанның ең жақсы ағашынан жасалған жаңа процессиялық қайықтар жасатып, оларды алтын мен күміспен безендірді. "Амонның сүйіктісі, Тебаны тәртіпке келтіруші" деп аталатын Небхеперуре храмы, Тебадағы Небхеперре храмымен бірдей болуы мүмкін, бұл мәйітхана храмы болуы мүмкін, Ахенатонның шығыс Карнак Атен храмынан қайта пайдаланған талататтарды қолданды, бұл осы храмылардың бұзылуының басталғанын көрсетеді. Тутанхамонның көптеген құрылыс жобалары оның қайтыс болған кезде аяқталмады және оларды оның мұрагерлері, әсіресе Хоремхеб аяқтады немесе өздеріне тиесіп алды. Сфинкстер аллеясын оның мұрагері Ай аяқтады, ал Хоремхеб оның барлығын өз иелігіне алды. Қалпына келтіру стеласын Хоремхеб тартып алды; Тебадағы Небхеперуре храмының бөліктері Хоремхебтің жеке құрылыс жобаларында қайта пайдаланылды.
Tutankhamun enriched and endowed the priestly orders of two important cults, initiated a restoration process for old monuments that were damaged during the Amarna Period, and reburied his father's remains in the Valley of the Kings. Given his age, the king probably had advisers which presumably included Ay (who succeeded Tutankhamun) and General Horemheb, Ay's possible son in law and successor. Horemheb records that the king appointed him "lord of the land" as hereditary prince to maintain law. He also noted his ability to calm the young king when his temper flared. In his third regnal year Tutankhamun reversed several changes made during his father's reign. He ended the worship of the god Aten and restored the god Amun to supremacy. The ban on the cult of Amun was lifted and traditional privileges were restored to its priesthood. The capital was moved back to Thebes and the city of Akhetaten was abandoned. As part of the restoration of the traditional cults, the king initiated building projects, in particular at Karnak in Thebes, where he laid out the sphinx avenue leading to the temple of Mut. The sphinxes were originally made for Akhenaten and Nefertiti; they were given new ram heads and small statues of the king. At Luxor temple he completed the decoration of the entrance colonnade of Amenhotep III. Tutankhamun made several endowments that enriched and added to the priestly numbers of the cults of Amun and Ptah. He commissioned new statues of the deities from the best metals and stone and had new processional barques made of the finest cedar from Lebanon and had them embellished with gold and silver. A building called the Temple of Nebkheperure Beloved of Amun Who Puts Thebes in Order, which may be identical to a building called Temple of Nebkheperre in Thebes, a possible mortuary temple, used recycled talatat from Akhenaten's east Karnak Aten temples indicating that the dismantling of these temples was already underway. Many of Tutankhamun's construction projects were uncompleted at the time of his death and were completed by or usurped by his successors, especially Horemheb. The sphinx avenue was completed by his successor Ay and the whole was usurped by Horemheb. The Restoration Stele was usurped by Horemheb; pieces of the Temple of Nebkheperure in Thebes were recycled into Horemheb's own building projects.
Өмір бойы құдайландыру
Патшалар өлгеннен кейін оларға арналған жерлеу культтері мен байланысты ғибадатханалар арқылы қадірленді. Тутанхамон – өмірінде осылай қадірленген санаулы патшалардың бірі болды. Карнактан табылған және Амон Ра мен Тутанхамонға арналған стела, патшаның құдай статусында кешірім сұрау үшін және күнә салдарынан туған аурудан құтылу үшін шақырыла алатынын көрсетеді. Оның культына арналған ғибадатханалар Нубиядағы Кава және Фарас сияқты алыс жерлерде салынды. Куш керуенбасының қарындасының лауазымында құдайлық патшаға сілтеме бар, бұл оның культының кең таралғанын көрсетеді.
Kings were venerated after their deaths through mortuary cults and associated temples. Tutankhamun was one of the few kings worshiped in this manner during his lifetime. A stela discovered at Karnak and dedicated to Amun Ra and Tutankhamun indicates that the king could be appealed to in his deified state for forgiveness and to free the petitioner from an ailment caused by sin. Temples of his cult were built as far away as in Kawa and Faras in Nubia. The title of the sister of the Viceroy of Kush included a reference to the deified king, indicative of the universality of his cult.
Денсаулық сақтау мәселелері
Тутанхамонның денсаулығы мен ерте өлімі кеңінен талқыланады. Соңғы зерттеулер Тутанхамонның сүйектерінде некроз және мүмкін тұмсық табан болғанын, осының салдарынан оның қолдау таяқтарына мұқтаж болғанын көрсетеді. Алайда, бұл теорияға күмән тудырады, себебі таяқтары мен сандалдарында күтілгендей тозу белгілері жоқ. Оның сколиоз сияқты басқа да денсаулық мәселелері болған, сондай-ақ, малярияның бірнеше түріне шалдыққан. Ол, ең болмаса, сынған аяғының салдарынан немесе маляриядан қайтыс болған болуы мүмкін. Тутанхамонның дене бітімі жұқа, ал бойы шамалы жоғары болған. Тутанхамонның бас сүйегін компьютерлік томографиялық зерттеу оның тістерінің жақсы жағдайда екенін көрсетті. Оның үлкен алдыңғы тістері және оның тегі – Тутмосидтер әулетіне тән болатын үстіңгі жақ тістерінің шығуы байқалды. Оның қабірінен табылған киімдері, әсіресе, белдік пен белбеуінің өлшемдері, оның жіңішке белді және дөңгелек жамбасқа ие болғанын көрсетеді. Оның өнередегі ерекше бейнесі мен ерте өлімін түсіндіру үшін Тутанхамонның гинекомастиясы, Марфан синдромы, Уилсон-Тернер Х-хромосомасына байланысты зиякерлік жетіспеушілік синдромы, Фролих синдромы (адипозогениталды дистрофия), Клайнфельтер синдромы, андрогенге сезімталдық синдромы, сагиттальды краниосиностоз синдромымен қатар ароматазаның артық өндірілу синдромы, Антли-Бикслер синдромы немесе оның нұсқаларының бірі болуы мүмкін деген болжамдар айтылды. Сондай-ақ, оның атасы Тутмос IV және әкесі Ахенатонның дінге берілгендігі мен ерте қайтыс болуын түсіндіру үшін оның уақытша лобты эпилепсияға шалдыққан деген пікір де бар. Дегенмен, бұл диагнозға қатысты сақтық таныту қажет. 2005 жылдың қаңтар айында Тутанхамонның мумиясы компьютерлік томографиядан өтті. Нәтижесінде жас патшаның таңдайының жартылай жарылып, сколиозтың жеңіл түрі бар екені анықталды. Сонымен қатар, оның оң аяғында гипофалангизммен бірге жалпақ табан, ал сол аяғы тұмсық болып, екінші және үшінші метатарсаль сүйектерінде сүйек некрозы (Фрейберг ауруы немесе II Келер ауруы) болған. Алайда, тұмсық табан диагнозына қарсылық білдірілді. Джеймс Гэмбл бұл күйдің Тутанхамонның Келер ауруынан туындаған аяқ ауруы салдарынан аяғының сыртына қарай жүруінен туындағанын болжайды, бірақ бұл теория Хавастың командасы мүшелері тарапынан жоққа шығарылды. Бұл жағдай Тутанхамонды таяқпен жүруге мәжбүр еткен болуы мүмкін, олардың көптеген түрлері оның қабірінен табылған. Алайда, олардың ешқайсысы да қажетті құралдардың тозу белгілерін көрсетпейді, ал сандалдарындағы тозу, егер болса, екі аяқта да бірдей. Ежелгі Египетте таяқтар мәртебелі адамдардың белгісі болғандықтан, олардың көп болуына таң қалмайды. STR-талдауы арқылы жүргізілген генетикалық тестілеу гинекомастия, краниосиностоз (мысалы, Антли-Бикслер синдромы) немесе Марфан синдромы туралы гипотезаны жоққа шығарды. Plasmodium falciparum үшін ерекше STEVOR, AMA1 немесе MSP1 гендеріне жүргізілген генетикалық тестілеу Тутанхамонның мумиясын қоса алғанда, 4 мумияда малярия тропикасының белгілерін анықтады. Бұл аурудың ең көне генетикалық дәлелі болып табылады. Зерттеушілер паразиттің бірнеше штаммынан ДНК тапты, ол оның малярияның ең қауіпті түрімен бірнеше рет жұқтырғанын көрсетеді. Оның малярия инфекциясы денеде өлімге әкелетін иммундық жауапты тудырған немесе қан айналымын тежейтін шокты тудырған болуы мүмкін. Компьютерлік томография сонымен қатар оның сол аяғының күрделі сынығын көрсетті. Сынықтың сыпырылған жиектеріне негізделген заманауи зақымдану нәтижесі болған деген болжам жоққа шығарылды, себебі заманауи зақымданудың жиектері өткір болады. Сынықтың ішінде бальзамдау заттарының болуы, оның ашық жарамен байланысты болғанын көрсетеді, ал емделу белгілері жоқ.
Tutankhamun's health and early death are heavily debated. The most recent study suggests Tutankhamun had bone necrosis and a possible clubfoot, which may have rendered him dependent on assistive canes. This theory is disputed, as neither the canes nor his sandals show the kinds of the wear expected. He also had other health issues, including scoliosis, and had contracted several strains of malaria. He likely died of complications from a broken leg, possibly compounded by malaria. Tutankhamun was slight of build, and roughly tall. CT investigations of Tutankhamun's skull revealed an excellent condition of his dentition. He had large front incisors and an overbite characteristic of the Thutmosid royal line to which he belonged. Analysis of the clothing found in his tomb, particularly the dimensions of his loincloths and belts indicates that he had a narrow waist and rounded hips. In attempts to explain both his unusual depiction in art and his early death it has been theorised that Tutankhamun had gynecomastia, Marfan syndrome, Wilson–Turner X linked intellectual disability syndrome, Fröhlich syndrome (adiposogenital dystrophy), Klinefelter syndrome, androgen insensitivity syndrome, aromatase excess syndrome in conjunction with sagittal craniosynostosis syndrome, Antley–Bixler syndrome or one of its variants. It has also been suggested that he had inherited temporal lobe epilepsy in a bid to explain the religiosity of his great grandfather Thutmose IV and father Akhenaten and their early deaths. However, caution has been urged in this diagnosis. In January 2005 Tutankhamun's mummy was CT scanned. The results showed that the young king had a partially cleft hard palate and possibly a mild case of scoliosis. Additionally, he was diagnosed with a flat right foot with hypophalangism, while his left foot was clubbed and had bone necrosis of the second and third metatarsals (Freiberg disease or Köhler disease II). However, the clubfoot diagnosis is disputed. James Gamble instead suggests that the position is a result of Tutankhamun habitually walking on the outside of his foot due to the pain caused by Köhler disease II; this theory has been refuted by members of Hawass' team. The condition may have forced Tutankhamun to walk with the use of a cane, many of which were found in his tomb. However, none of them show the wear expected of essential aids; the wear on his sandals, where present, is also even on both feet. The presence of such a number of sticks is not unexpected, as canes were a symbol of status in ancient Egypt. Genetic testing through STR analysis rejected the hypothesis of gynecomastia and craniosynostoses (e. g., Antley–Bixler syndrome) or Marfan syndrome. Genetic testing for STEVOR, AMA1, or MSP1 genes specific for Plasmodium falciparum revealed indications of malaria tropica in 4 mummies, including Tutankhamun's. This is currently the oldest known genetic proof of the ailment. The team discovered DNA from several strains of the parasite, indicating that he was repeatedly infected with the most severe strain of malaria. His malaria infections may have caused a fatal immune response in the body or triggered circulatory shock. The CT scan also showed that he had experienced a compound left leg fracture. This injury being the result of modern damage was ruled out based on the ragged edges of the fracture; modern damage features sharp edges. Embalming substances were present within the fracture indicating that it was associated with an open wound; no signs of healing were present.
Беттің реконструкциясы
2005 жылы Египеттің Ежелгіліктер жөніндегі Жоғарғы Кеңесі мен National Geographic компаниясы Тутанхамонның бетін қайта жасады. Үш жеке команда – египеттік, француздық және американдық – бала патшаның бет-әлпетін шамамен анықтау үшін дербес жұмыс істеді. Египеттік және француздық командалар нысаналары Тутанхамон екенін білгенмен, американдық команда ақпаратсыз жұмыс істеді. Барлық командалар өте ұқсас нәтижелерге қол жеткізді, бірақ француздық команданың жасаған бейнесі силиконнан құйылды.
A facial reconstruction of Tutankhamun was carried out in 2005 by the Egyptian Supreme Council of Antiquities and National Geographic. Three separate teams—Egyptian, French, and American—worked separately to approximate the face of the boy king. While the Egyptian and French teams knew their subject was Tutankhamun, the American team worked blind. All teams produced very similar results, but it was that of the French team that was ultimately cast in silicone.
Сын
Стюарт Тайсон Смит, Калифорния университетінің (Санта-Барбара) египтологы және антропология профессоры, 2008 жылы журналдағы рецензиясында сот-медициналық реконструкцияны сынады. Ол "Тутанхамонның жүзі" "өте ақ терілі" болып бейнеленгенін, бұл БАҚ-тың "көреалмаушылығын" көрсететінін айтты. Смит сондай-ақ, "Египтологтар ежелгі египеттіктердің қараңғы терілі африкалықтар болғанын, әсіресе оңтүстікке қарай қозғалғанда, мойындауға ерекше жалтарулы" екенін қосты.
Stuart Tyson Smith, Egyptologist and professor of anthropology at University of California, Santa Barbara, in 2008 expressed criticism of the forensic reconstruction in a journal review. He noted that "Tutankhamun's face" was depicted as "very light skinned," reflecting a "bias" among media outlets. Smith further added that "Egyptologists have been strangely reluctant to admit that the ancient Egyptians were rather dark skinned Africans, especially the farther south one goes".
Өлім
Тутанхамонның өліміне қатысты ешқандай сақталған жазба жоқ; бұл мәселе кең пікірталас пен маңызды зерттеулердің нысаны болды. Хавас және оның командасы оның өлімінің себебі әлсірететін бірнеше ауруларының, аяғының сынуының (мүмкін құлау салдарынан) және ауыр безгек инфекциясының жиынтығы болуы мүмкін деп болжайды. Дегенмен, Тимманн мен Мейер серпалы жасушалы анемия патшаның көрсеткен патологиясына жақсырақ сәйкес келеді деп мәлімдеді, бұл египеттік команда "қызықты және мүмкін" деп бағалаған ұсыныс. 1968 жылғы рентген суреті бассүйек ішінде екі сүйек сынығын көрсеткендіктен, басына соққы түсу нәтижесінде болған кісі өлтіру туралы теория пайда болды. Алайда, рентген суреттері мен компьютерлік томографияның қосымша талдауы бұл теорияны жоққа шығарды. Бассүйек аралық сүйек сынықтары мүмияны қазіргі заманғы әдіспен ашу кезінде пайда болған, олар бос және бальзамдау шайырына жабыспаған. Басқа соққының белгісі болуы мүмкін сүйек жұқаруы немесе кальцийленген мембраналар табылған жоқ. Сондай-ақ, жас патшаның көлік апатында қаза тапқаны туралы болжам бар, оның ішінде кеуде қабырғасының алдыңғы бөлігі мен қабырғалардың жоғалуы да бар. Бірақ, жоғалған қабырғалар өлім кезінде алған жарақаттың салдары болуы екіталай; Картердің 1926 жылғы қазба жұмыстарының соңында түсірілген суреттер патшаның кеуде қабырғасының толық болғанын, әлі де бүркіт басты ұштармен әшекейленген мойын әшекейін кигенін көрсетеді. 1968 жылғы рентген суретінде мойын әшекейі мен кеуде қабырғасының жоқтығы байқалды және компьютерлік томографияда расталды. Патшаның кеудесінің алдыңғы бөлігін қарақшылар мойын әшекейін ұрлаған кезде алып кеткен болуы мүмкін; 1926 жылы патшаның кигенін көрген әшекейлі бас киім де 1968 жылға қарай жоғалып кеткен.
There are no surviving records of the circumstances of Tutankhamun's death; it has been the subject of considerable debate and major studies. Hawass and his team postulate that his death was likely the result of the combination of his multiple weakening disorders, a leg fracture, perhaps as the result of a fall, and a severe malarial infection. However, Timmann and Meyer have argued that sickle cell anemia better fits the pathologies exhibited by the king, a suggestion the Egyptian team has called "interesting and plausible". Murder by a blow to the head was theorised as a result of the 1968 x ray which showed two bone fragments inside the skull. This theory was disproved by further analysis of the x rays and the CT scan. The inter cranial bone fragments were determined to be the result of the modern unwrapping of the mummy as they are loose and not adherent to the embalming resin. No evidence of bone thinning or calcified membranes, which could be indicative of a fatal blow to the head, were found. It has also been suggested that the young king was killed in a chariot accident due to a pattern of crushing injuries, including the fact that the front part of his chest wall and ribs are missing. However, the missing ribs are unlikely to be a result of an injury sustained at the time of death; photographs taken at the conclusion of Carter's excavation in 1926 show that the chest wall of the king was intact, still wearing a beaded collar with falcon headed terminals. The absence of both the collar and chest wall was noted in the 1968 x ray and further confirmed by the CT scan. It is likely that the front part of his chest was removed by robbers during the theft of the beaded collar; the intricate beaded skullcap the king was pictured wearing in 1926 was also missing by 1968.
Мұрагерлік
Тутанхамон мен оның әйелі, патшайым Анхесенамунның екі баласы да тірі тумағандықтан, және Тутанхамон патшалық ағайындылардың соңғысы болғандықтан, Анхесенамунның күйеуі ретінде таққа мұрагер болатын тікелей үміткер болған жоқ. Хоремхебтің қабіріндегі жазбалар Тутанхамон оны "жердің иесі" деп, Iry pat (мұрагерлік тағайындама) ретінде тағайындағанын көрсетеді, бұл заңды сақтау үшін белгіленген мұрагерлік ханзаде еді. Алайда, патшайым Анхесенамун патшайымдық мәртебеден төмен дәрежедегі біреуге үйленгісі келмеді. Хоремхеб шаруа отбасынан шыққан әскери адам болды және әскери қолбасшы ретінде техникалық тұрғыдан патшайым Анхесенамунның қызметшісі еді. Ай, патшалық қаны бар болғанымен, беделді уәзір болды, сондай-ақ техникалық тұрғыдан патшайым Анхесенамунның қызметшісі еді. Анхесенамунның бұл қалауы, Тутанхамонның тақ мұрагерлігі туралы өсиетін орындауға кедергі келтірді.
Since the two children of Tutankhamun and his sister wife queen Ankhesenamun were both born stillborn, and Tutankhamun was the last of the royal male siblings, there was no immediate heir apparent to assume the throne as Ankhesenamun's husband. Records in Horemheb's tomb state that Tutankhamun appointed him "lord of the land" as Iry pat (heir designate), which is essentially the designated hereditary prince to maintain law. However, queen Ankhesenamun preferred to not marry someone of lesser status than royal queen status. Horemheb was a militaryman of peasant birth and was, as the military commander in chief, technically a servant of queen Ankhesenamun. The vizier Ay, while of some royal blood, was an established vizier, and also technically a servant of queen Ankhesenamun. Ankhesenamun's preference ignited a series of disruption in the fulfillment of king Tutankhamun's will on throne heirship.
Ай уәзирі билік құрған
Анхесенамун хетт патшасы Суппиллюма I және оның ұлы ханзада Заннанзаның арасында Заннанза ісі деп белгілі бір қиын жағдайды тудырды. Осы уақытта Тутанхамонның уәзірі, Тутанхамонның өлімінен кейін таққа қол жеткізу үшін амал жасап, Хоремхебтің заңды мұрагерлігін жоққа шығарып, хеттік-египеттік келіссөздердің басында хеттіктердің білмейтін күйінде Анхесенамунға үйленді. Айдың Тутанхамонның жерлеу рәсіміне төрағалық етуі, бұл мұрагер фараон үшін дәстүрлі болғандықтан, және Хоремхебтің Тутанхамонның жерлеу рәсіміне қатыспауы осыған сәйкес келеді. Фараон Айдың билігі күрт қысқа болды, ал оның өлімі тағы да таққа мұрагердің болмауына әкелді, себебі Айдың королева Анхесенамуннан баласы болған жоқ. Ай билігінің соңында өзінің ұлы, әскери бас қолбасшы Нахтминды таққа мұрагер етіп тағайындағанына қарамастан, Нахтмин ешқашан фараон болған жоқ, өйткені ол одан бұрын қайтыс болды.
Ankhesenamun generated a predicament involving the Hittite king Suppiluliuma I and his son prince Zannanza known as the Zannanza affair. Meanwhile, Tutankhamun's vizier maneuvered in the midst of Tutankhamun's death to intercept the throne, circumventing Horemheb's rightful heirship, marrying Ankhesenamun towards the onset of this Hittite Egyptian negotiation period, unbeknownst to Hittites. The fact that Ay is depicted presiding over Tutankhamun's funeral, which is customary for the successor pharaoh, and the fact that Horemheb appears to have been absent at Tutankhamun's funeral aligns with this. The pharaoh Ay's reign was abruptly short and his death again left a vacancy in the throne with no royal bloodline heir because Ay did not have children with queen Ankhesenamun. Despite the fact that toward the end of his reign, Ay named his son, military generalissimo Nakhtmin, to be successor to the throne, Nakhtmin never became pharaoh because he died before he could.
Хоремеб-Ирипат орындалуы
Ақырында, Тутанхамонның өсиетімен сәйкес, Хоремхеб фараон ретінде таққа отырды, және Анхесенамунға үйленген болуы мүмкін. Хоремхебтің ұзақ билігінің басында Анхесенамунның өлімінен кейін неке қысқа ғана болды. Хоремхеб Анхесенамуннан бала сүйген жоқ, ал оның қайтысымен Тутанхамонның патшалық әулеті толығымен үзіліп қалды. Фараон Хоремхеб Тутанхамон бұрын бастаған ежелгі египеттік дінді қалпына келтіруді қамтамасыз етті, бұл елді тұрақтандырды. Ерекше айта кетерлік жайт, әрбір жаңа египеттік фараон жүзеге асыратын стандартты damnatio memoriae рәсімі кезінде Хоремхеб Айдың мазарын қиратты, бірақ Тутанхамонның мазарына құрмет көрсетіп, тиіспеді. Кейін Хоремхеб сол кездегі азаматтық әскери шенеунік Рамсес I-ді тақ мұрагері етіп таңдады, оның немересі Рамсес II кейін Рамсес әулетін құрып, ежелгі Египеттің ең ұлы фараоны болды. Осылайша Тутанхамонның өлімімен аяқталған патшалық әулеттің орнына жаңа патшалық әулет құрылды.
Ultimately, as prescribed by the will of Tutankhamun, Horemheb succeeded the throne as pharaoh, likely marrying Ankhesenamun. The marriage was brief as Ankhesenamun died only a couple years into Horemheb's lengthy reign. Horemheb never had any children with Ankhesenamun, and with her death, the royal bloodline of Tutankhamun had completely came to a halt. As pharaoh, Horemheb, saw to it that the restoration of the traditional ancient Egyptian religion that Tutankhamun was previously spearheading, was completed, restabilizing the nation. Notably, during the standard damnatio memoriae process that each new Egyptian pharaoh undertakes, Horemheb defaced Ay's tomb, but left Tutankhamun's untouched, presumably out of respect. In due course, Horemheb had selected then civilian military officer, Ramesses I, as heir to the throne, who already had a grandson, Ramesses II, who would then go on to found the Ramesside dynasty and become the greatest pharaoh of ancient Egypt. This initiated a new royal bloodline that replaced the royal bloodline that ended with the death of Tutankhamun.
Қабір
Тутанхамон өзінің мәртебесін ескерсек, тым кішкентай қабірге жерленді. Оның өлімі күтпегеннен, әсем патшалық қабір толыққанша бітпестен орын алған болуы мүмкін, сол себепті оның мумиясы басқа біреуге арналған қабірге қойылды. Бұл өлім мен жерлеу арасындағы дәстүрлі 70 күндік мерзімді сақтауға мүмкіндік берді. Оның қабірі ежелгі заманда кем дегенде екі рет тоналған, бірақ тонаушылар алып кеткен заттарға (қою майлар мен хош иістер сияқты бұзылатын заттарды қоса алғанда) және тонаудан кейін қабірді жөндеу іздеріне қарағанда, бұл тонаулар алғашқы жерлеуден кейін бірнеше айдың ішінде болған. Қабірдің орны кейінгі қабірлердің құлаған қалдықтарымен көміліп, жұмысшылардың үйлері қабірдің кіреберісінің үстіне салынғандықтан ұмытылып кетті.
Tutankhamun was buried in a tomb that was unusually small considering his status. His death may have occurred unexpectedly, before the completion of a grander royal tomb, causing his mummy to be buried in a tomb intended for someone else. This would preserve the observance of the customary 70 days between death and burial. His tomb was robbed at least twice in antiquity, but based on the items taken (including perishable oils and perfumes) and the evidence of restoration of the tomb after the intrusions, these robberies likely took place within several months at most of the initial burial. The location of the tomb was lost because it had come to be buried by debris from subsequent tombs, and workers' houses were built over the tomb entrance.
Қайта табу
Патшалар сарқысының қазба құқығы 1905 жылдан 1914 жылға дейін Теодор Дэвиске тиесілі болды. Осы кезеңде ол он қабірді, соның ішінде Тие патшайымның ата-анасы Юя мен Туяның патшалық емес қабірін таба алды. Кейінгі жылдары ол сол жерде жұмысын жалғастырғанмен, маңызды ештеңеге қол жеткізе алмады. Дэвис KV58-де Тутанхамонға қатысты бірнеше заттарды тапты, олардың ішінде оның есімі жазылған түймелер мен тұтқалар, ең бастысы – патшаның мумиялау орындалған жері (KV54). Ол мұның фараонның жоғалған қабірі екеніне сенді және өз зерттеулерін «Мен қабірлер сарқысының тозығы жеткен деп қорқамын» деген сөздермен жариялады. 1907 жылы Уильям Гарстин мен Гастон Масперо Говард Картерді Джордж Герберт, Карнарвонның 5-ші графы үшін сарқыста қазба жұмыстарын жүргізуге шақырды. Карнарвон графы мен Картер Дэвис қазба құқығынан бас тарқан соң олардың оны иеленулеріне мүмкіндік береді деп үміттене білді, бірақ Теба некрополінің әртүрлі бөліктерінде жеті жыл бойы қазба жұмыстарын жүргізуге мәз болды. 1915 жылы басталған жүйелі іздеулер нәтижесінде Картер 1922 жылдың қараша айында Тутанхамонның (KV62) нақты қабірін тапты. Ежелгі сәттілік қабірдің қазіргі заманға дейін жетіп келуіне мүмкіндік берді. Қабірдің кіреберісі Тутанхамонның жерленгенінен кейін 150 жылдан астам уақыт өткен соң KV9 қазбасынан қалған қиыршықтармен көмілген; сондай-ақ, бұл жерде ежелгі жұмысшылардың тұрғын үйлері де салынған. KV9 мазарына жақындығына байланысты және қазба жұмыстары туристердің қабірге кіруіне кедергі келтіруі мүмкін болғандықтан, бұл аймақ 1922 жылға дейін қазбасыз қалды. Картер 1922 жылдың қараша айының басында, туристік маусымның ең қызу шағына дейін қазба жұмыстарын бастады. Қабірдің кіреберіс баспалдағының бірінші сатығы 1922 жылдың 4 қарашасында ашылды. Картердің сөзіне сүйенсек, жұмысшылар баспалдақты тұрғын үйлердің қирандыларынан қазған кезде тапқан; басқа деректер бұл жаңалықты тағайындалған жұмыс аумағынан тыс жерде қазған бір балаға жатқызады. 1923 жылдың ақпан айына дейін алдында екі күзетші мүсінінен басқа барлық заттар тазартылды. Осы оқиғаға лорд Карнарвон, бірнеше египеттік шенеуніктер, мұражай өкілдері және Үкіметтік баспасөз бюросының қызметкерлері бар, шамамен жиырма куәгер қатысты. 1923 жылдың 17 ақпанында сағат екіден кейін қабірдің мөрі бұзылды. 2022 жылы жарық көрген Рекс Энгельбах пен Алан Гардинердің хат алмасулары Говард Картер қабірді ресми түрде ашудан бұрын, қабірден «ухм амулеті» сияқты заттарды ұрлағанын көрсетті. Рекс Энгельбах Гардинерге Картерден сыйлық ретінде алған «ухм амулеті» туралы жазған хатында: «Сіз маған көрсеткен ухм амулеті, сөзсіз, Тутанхамон қабірінен ұрланған» деді.
The concession rights for excavating the Valley of the Kings was held by Theodore Davis from 1905 until 1914. In that time, he had unearthed ten tombs including the nearly intact but non royal tomb of Queen Tiye's parents, Yuya and Thuya. As he continued working there in the later years, he uncovered nothing of major significance. Davis did find several objects in KV58 referring to Tutankhamun, which included knobs and handles bearing his name most significantly the embalming cache of the king (KV54). He believed this to be the pharaoh's lost tomb and published his findings as such with the line; "I fear the Valley of the Tombs is exhausted". In 1907, Howard Carter was invited by William Garstin and Gaston Maspero to excavate for George Herbert, 5th Earl of Carnarvon in the Valley. The Earl of Carnarvon and Carter had hoped this would lead to their gaining the concession when Davis gave it up but had to be satisfied with excavations in different parts of the Theban Necropolis for seven more years. After a systematic search beginning in 1915, Carter discovered the actual tomb of Tutankhamun (KV62) in November 1922. An ancient stroke of luck allowed the tomb to survive to modern times. The tomb's entrance was buried by mounds of debris from the cutting of KV9 over 150 years after Tutankhamun's burial; ancient workmen's huts were also built on the site. This area remained unexcavated until 1922 due to its proximity to KV9, as excavations would impede tourist access to that tomb. Carter commenced excavations in early November 1922, before the height of the tourist season. The first step of the tomb's entrance staircase was uncovered on 4 November 1922. According to Carter's account the workmen discovered the step while digging beneath the remains of the huts; other accounts attribute the discovery to a boy digging outside the assigned work area. By February 1923 the antechamber had been cleared of everything but two sentinel statues. A day and time were selected to unseal the tomb with about twenty appointed witnesses that included Lord Carnarvon, several Egyptian officials, museum representatives and the staff of the Government Press Bureau. On 17 February 1923 at just after two o'clock, the seal was broken. Letters published in 2022 of correspondence between Rex Engelbach and Alan Gardiner, reveal that Howard Carter had stolen objects from the tomb, such as a 'whm amulet', before the tomb was officially opened. Rex Engelbach said in a letter to Gardiner about a 'whm amulet' gifted to Gardiner from Carter that "The whm amulet you showed me has been undoubtedly stolen from the tomb of Tutankhamun."
Мазмұны
Тутанхамонның қабірі – Патшалар аңғарындағы толық сақталған жалғыз патшалық қабір. Қабірден 5398 зат табылды, оның ішінде қатты алтыннан жасалған табыт, бетперде, тақтар, садақ, керней, лотос кесесі, екі Имут пұттары, алтын аяқ киім, жиһаз, тағам, шарап, сандалдар және жаңа зығыр іш киім. Говард Картер заттарды тізімдеуге 10 жыл жұмсады. Жақында жасалған талдаулар қабірден табылған пышақтың метеориттен жасалған темір жүзі бар екенін көрсетті; сол кездегі артефакттарды, соның ішінде Тутанхамон қабірінен табылған заттарды зерттеу, сол кездегі Жерорта теңізі маңындағы металл өңдеу технологиялары туралы құнды мәліметтер бере алады. Қабірдегі темір заттарды толық зерттеу (әсем әшекейленген алтын пышақтың жүзінен басқа, ағаш тұтқаларға орнатылған кішкентай темір кескіш жүздері, Хорус көзі амулеті және кішкентай бас тірегі) олардың барлығы бірдей материалдан жасалған екенін көрсетті. Тек 2022 жылы ғана Тутанхамонның бетпердесіне қатысты күрделі технологиялық және материалдық зерттеулер жарияланды. Тутанхамонның көптеген жерлеу заттары бастапқыда бұрынғы иелері үшін жасалғаннан кейін, оның пайдалануына бейімделгендігінің белгілерін көрсетеді, бұл Сменхкаре немесе Нефернеферуатен немесе екеуі де болуы мүмкін. 2007 жылдың 4 қарашасында, Картердің жаңалығына 85 жыл толуына орай, Тутанхамонның мумиясы Луксордағы жер асты қабірінде қойылды, матаға оралған мумия алтын саркофагтан ылғалдылық пен жылудан туындаған күйреуді болдырмау үшін климатты бақылайтын шыны қорапқа көшірілді. 2009 жылы қабір Ежелгіліктер министрлігі мен Гетти консервация институты тарапынан қалпына келтіру үшін жабылды. Жабылу бастапқыда бес жылға жоспарланған болса да, 2011 жылғы Египет революциясы жобаны кейінге шегерді. Қабір 2019 жылдың ақпан айында қайта ашылды.
Tutankhamun's tomb is the only royal tomb in the Valley of the Kings found in near intact condition. There were 5,398 items found in the tomb, including a solid gold coffin, face mask, thrones, archery bows, trumpets, a lotus chalice, two Imiut fetishes, gold toe stalls, furniture, food, wine, sandals, and fresh linen underwear. Howard Carter took 10 years to catalog the items. Recent analysis suggests a dagger recovered from the tomb had an iron blade made from a meteorite; study of artifacts of the time including other artifacts from Tutankhamun's tomb could provide valuable insights into metalworking technologies around the Mediterranean at the time. Complete study of the iron artefacts from the tomb (besides the blade of a richly decorated golden dagger, small iron chisel blades set into wooden handles, an Eye of Horus amulet, and a miniature headrest) demonstrated that all were made of similar material. Only in 2022, a complex technological and material study of the Tutankhamun's mask was published. Many of Tutankhamun's burial goods show signs of being adapted for his use after being originally made for earlier owners, probably Smenkhkare or Neferneferuaten or both. On 4 November 2007, 85 years to the day after Carter's discovery, Tutankhamun's mummy was placed on display in his underground tomb at Luxor, when the linen wrapped mummy was removed from its golden sarcophagus to a climate controlled glass box. The case was designed to prevent the heightened rate of decomposition caused by the humidity and warmth from tourists visiting the tomb. In 2009, the tomb was closed for restoration by the Ministry of Antiquities and the Getty Conservation Institute. While the closure was originally planned for five years to restore the walls affected by humidity, the Egyptian revolution of 2011 set the project back. The tomb re opened in February 2019.
Айтқан қарғысы
Көп жылдар бойы "фараонның қарғысы" туралы (бәлкім, бұл табылған кезде газеттер сатуды көздеген) әңгімелер тарады, қабірге кіргендердің кейбіреулерінің ерте қайтыс болуына назар салды. Ең әйгілісі – Джордж Герберт, 5-ші Карнарвон графы, ол 1923 жылдың 5 сәуірінде, 1922 жылдың 4 қарашасында қабірге төмен жететін алғашқы сатырдың ашылуынан бес ай өткен соң қайтыс болды. Карнарвонның өліміне себеп – бетке тараған эризипелаға (терінің және тері астындағы жұмсақ тіндердің стрептококк инфекциясы) байланысты пневмония болды. Граф 1901 жылы автокөлік апатына ұшырап, денсаулығы нашарлап, осал болды. Дәрігер оған жылы климатты ұсынды, сондықтан 1903 жылы Карнарвондар Египетке сапар шекті, онда граф египтологияға қызығушылық танытты. Зерттеу көрсетті, қабір мен саркофаг ашылған кезде болған 58 адамның арасында тек сегізі ғана он екі жыл ішінде қайтыс болды; Говард Картер 1939 жылы 64 жасында лимфомадан қайтыс болды. Соңғы тірі қалғандардың қатарында 1922 жылдың қарашасында ашылған қабірге кірген алғашқы адамдардың бірі болған Лорд Карнарвонның қызы, Леди Эвелин Герберт болды, ол тағы 57 жыл өмір сүріп, 1980 жылы қайтыс болды, ал американдық археолог Дж.О. Киннаман 1961 жылы, оқиғадан 39 жыл өткен соң қайтыс болды.
For many years, rumors of a "curse of the pharaohs" (probably fueled by newspapers seeking sales at the time of the discovery) persisted, emphasizing the early death of some of those who had entered the tomb. The most prominent was George Herbert, 5th Earl of Carnarvon, who died on 5 April 1923, five months after the discovery of the first step leading down to the tomb on 4 November 1922. The cause of Carnarvon's death was pneumonia supervening on [facial] erysipelas (a streptococcal infection of the skin and underlying soft tissue). The Earl had been in an automobile accident in 1901 making him very unhealthy and frail. His doctor recommended a warmer climate so in 1903 the Carnarvons traveled to Egypt where the Earl became interested in Egyptology. A study showed that of the 58 people who were present when the tomb and sarcophagus were opened, only eight died within a dozen years; Howard Carter died of lymphoma in 1939 at the age of 64. The last survivors included Lady Evelyn Herbert, Lord Carnarvon's daughter who was among the first people to enter the tomb after its discovery in November 1922, who lived for a further 57 years and died in 1980, and American archaeologist J. O. Kinnaman who died in 1961, 39 years after the event.
Мұра
Тутанхамонның атақ-даңқы, ең алдымен, оның жақсы сақталған қабірі және оған байланысты артефактілердің жаһандық көрмелерінің нәтижесі. Джон Манчип Уайт Картердің «Тутанхамон қабірінің ашылуы» кітабының 1977 жылғы басылымына жазған алғы сөзінде: «Өмірінде Мысыр перғауындарының ең беделсіз бірі болған перғауын, өлімнен кейін ең танымал болды» деп жазды. 1920 жылдары қабірдегі жаңалықтар кеңінен таралды. Тутанхамон қазіргі заманғы неологизммен «Тут патшасы» деп аталды. Ежелгі Мысырға сілтемелер халық мәдениетінде кеңінен қолданылды, оның ішінде Tin Pan Alley әндері; солардың ең танымалдарының бірі – 1923 жылғы Гарри фон Тильцердің «Ескі Тут патшасы» әні, оны Джонс & Харе және Софи Таккер сияқты сол кездегі көрнекті әртістер орындады. 1978 жылы «Тутанхамонның қазыналары» көрмесі АҚШ-та гастрольдік сапарда болғанда, комик Стив Мартин «King Tut» атты әзіл әнін жазды. Алғаш рет «Saturday Night Live» бағдарламасында орындалған бұл ән жеке альбом ретінде шығарылып, миллионнан астам данасы сатылды. 2023 жылы Мысырдың эоцендік шөгінділерінде табылған, жойылған кит түрі, кішкентай өлшемі мен дамылмаған жасының құрметіне Тутанхамонның құрметіне «Туцет» деп аталды.
Tutankhamun's fame is primarily the result of his well preserved tomb and the global exhibitions of his associated artifacts. As Jon Manchip White writes, in his foreword to the 1977 edition of Carter's The Discovery of the Tomb of Tutankhamun, "The pharaoh who in life was one of the least esteemed of Egypt's Pharaohs has become in death the most renowned". The discoveries in the tomb were prominent news in the 1920s. Tutankhamen came to be called by a modern neologism, "King Tut". Ancient Egyptian references became common in popular culture, including Tin Pan Alley songs; the most popular of the latter was "Old King Tut" by Harry Von Tilzer from 1923, which was recorded by such prominent artists of the time as Jones & Hare and Sophie Tucker. While The Treasures of Tutankhamun exhibit was touring the United States in 1978, comedian Steve Martin wrote a novelty song "King Tut". Originally performed on Saturday Night Live, the song was released as a single and sold over a million copies. In 2023, an extinct whale discovered in the Eocene deposits of Egypt was named Tutcetus, after Tutankhamun, due to the small size and immature age of the type specimen.
Халықаралық көрмелер
Тутанхамонның жәдігерлері әлемді бұрын-соңды болмаған деңгейде аралап жүр. 1965 жылы Тутанхамонның көрмесі Токиодағы Токио ұлттық мұражайына (Жапония) барды (21 тамыз – 10 қазан), онда ол 1979 жылы Нью-Йорктегі көрмеден көп келушілерді жинады. Кейіннен көрме Киотодағы Киото қалалық өнер мұражайына көшірілді (15 қазан – 28 қараша). Бұл көрме алғаш рет Лондонның Британ мұражайында 1972 жылдың 30 наурызынан 30 қыркүйегіне дейін көрсетілді. Көрмені 1,6 миллионнан астам адам тамашалады. Көрме көптеген басқа елдерге, соның ішінде АҚШ, КСРО, Жапония, Франция, Канада және Батыс Германияға да тарады. Метрополитен өнер мұражайы АҚШ көрмесін ұйымдастырды, ол 1976 жылдың 17 қарашасынан 1979 жылдың 15 сәуіріне дейін өтті. Оған сегіз миллионнан астам адам қатысты. Америка Құрама Штаттарындағы көрсетілім Генри Киссинджер бастаған дипломатиялық күш-жігердің бір бөлігі болды. Ол алдымен Вашингтонға, содан кейін Чикагоға, Нью-Орлеанға, Лос-Анджелеске және Сиэтлге барып, Нью-Йоркте аяқталды. 2005 жылы Мысырдың Ежелгі заттар жөніндегі Жоғарғы кеңесі Халықаралық көрмелер және Ұлттық географиялық қоғаммен бірлесіп, Тутанхамон қазыналары мен 18-ші династияның басқа да жерлеу заттарын аралап, бұл жолы «Тутанхамон және перғауындардың алтын дәуірі» деп аталды. Онда «Тутанхамон: Алтын өмірдегі» экспонаттармен бірдей, бірақ форматы сәл өзгеше болды. Ол үш миллионнан астам адамды тартады деп күтілген, бірақ алғашқы төрт турда төрт миллионға жуық адам қатысты. Көрме Лос-Анджелесте басталып, кейін Форт-Лодердейлге, Чикагоға, Филадельфияға және Лондонға көшіп, ақыры 2008 жылдың тамызында Мысырға оралды. АҚШ-тағы көрменің тағы бір нұсқасы Даллас өнер мұражайында өтті. Далластан кейін көрменің орны Сан-Францискодағы де Янг мұражайына ауыстырылды, содан кейін Нью-Йорктегі Discovery Times Square Exposition көрмесі өтті. Көрме Австралияға алғаш рет келді, ол Мельбурн мұражайында ашылды. Көрмеге 18-ші династиядағы Тутанхамонның тікелей алдыңғылары, мысалы Хатшепсут, сауда саясаты сол династияның байлығын арттырып, Тутанхамонның жерлеу артефактілерінің мол байлығын қамтамасыз еткен, сондай-ақ Тутанхамонның қабірінен 50 экспонат кірді. Көрмеге 1972–1979 жылдар аралығындағы турдың ерекшелігі болған алтын маска кірмеген, өйткені Египет үкіметі бұрынғы турларда артефактілерге келтірілген зақым осыны қосылуға кедергі келтіреді деп шешті. 2018 жылы Тутанхамонның ең үлкен коллекциясы, бүкіл коллекцияның қырық пайызы, 2019 жылы «Тут патша: Алтын перғауынның қазыналары» атты халықаралық тур үшін Мысырдан кететіндігі туралы хабарланды. 2019–2022 жылдар аралығындағы турне «Тутанхамон, перғауынның қазынасы» атты көрмемен басталды. Париждегі Гранде-Халле-де-ла-Виллеттте өткен көрме 2019 жылдың наурыз айынан қыркүйек айына дейін өтті. Көрмеге жүз елу алтын монета, түрлі зергерлік бұйымдар, мүсіндер мен ою-өрнектер, сондай-ақ Тутанхамонның әйгілі алтын маскасы қойылды. Көрмені насихаттау үшін Париж көшелері осы оқиғаға арналған плакаттармен толтырылды. Көрме 2019 жылдың қараша айында Лондонға көшірілді және COVID-19 пандемиясы турды үзіп кеткен кезде Бостон мен Сиднейге бару жоспарланған болатын. 2020 жылдың 28 тамызында уақытша көрмені құрайтын артефактілер Египет мұражайына, Каирге және басқа да мекемелерге қайтарылды. Қазыналар 2023 жылдың қазаны мен 2024 жылдың ақпаны аралығында ашылатын Қайырға жаңа Ұлы Мысыр мұражайында тұрақты түрде орналасады.
Tutankhamun's artifacts have traveled the world with unprecedented visitorship. In 1965, the Tutankhamun exhibit traveled to Tokyo National Museum in Tokyo, Japan (21 August–10 October) where it garnered more visitors than the future New York exhibit in 1979. The exhibit next moved to the Kyoto Municipal Museum of Art in Kyoto (15 October–28 November) The Treasures of Tutankhamun tour ran from 1972 to 1979. This exhibition was first shown in London at the British Museum from 30 March until 30 September 1972. More than 1.6 million visitors saw the exhibition. The exhibition moved on to many other countries, including the United States, Soviet Union, Japan, France, Canada, and West Germany. The Metropolitan Museum of Art organized the U. S. exhibition, which ran from 17 November 1976 through 15 April 1979. More than eight million attended. The showing in the United States was part of a diplomatic effort begun by Henry Kissinger to further convince Americans of the value of Egypt as an ally. It traveled first to Washington D. C., then Chicago, New Orleans, Los Angeles, and Seattle, and finished in New York. In 2005, Egypt's Supreme Council of Antiquities, in partnership with Arts and Exhibitions International and the National Geographic Society, launched a tour of Tutankhamun treasures and other 18th Dynasty funerary objects, this time called Tutankhamun and the Golden Age of the Pharaohs. It featured the same exhibits as Tutankhamen: The Golden Hereafter in a slightly different format. It was expected to draw more than three million people but exceeded that with almost four million people attending just the first four tour stops. The exhibition started in Los Angeles, then moved to Fort Lauderdale, Chicago, Philadelphia and London before finally returning to Egypt in August 2008. An encore of the exhibition in the United States ran at the Dallas Museum of Art. After Dallas the exhibition moved to the de Young Museum in San Francisco, followed by the Discovery Times Square Exposition in New York City. The exhibition visited Australia for the first time, opening at the Melbourne Museum for its only Australian stop before Egypt's treasures returned to Cairo in December 2011. The exhibition included 80 exhibits from the reigns of Tutankhamun's immediate predecessors in the 18th Dynasty, such as Hatshepsut, whose trade policies greatly increased the wealth of that dynasty and enabled the lavish wealth of Tutankhamun's burial artifacts, as well as 50 from Tutankhamun's tomb. The exhibition did not include the gold mask that was a feature of the 1972–1979 tour, as the Egyptian government has decided that damage which occurred to previous artifacts on tours precludes this one from joining them. In 2018, it was announced that the largest collection of Tutankhamun artifacts, amounting to forty percent of the entire collection, would be leaving Egypt again in 2019 for an international tour entitled; "King Tut: Treasures of the Golden Pharaoh". The 2019–2022 tour began with an exhibit called; "Tutankhamun, Pharaoh's Treasures," which launched in Los Angeles and then traveled to Paris. The exhibit featured at the Grande Halle de la Villette in Paris ran from March to September 2019. The exhibit featured one hundred and fifty gold coins, along with various pieces of jewelry, sculpture and carvings, as well as the renowned gold mask of Tutankhamun. Promotion of the exhibit filled the streets of Paris with posters of the event. The exhibit moved to London in November 2019 and was scheduled to travel to Boston and Sydney when the COVID 19 pandemic interrupted the tour. On 28 August 2020 the artifacts that made up the temporary exhibition returned to the Egyptian Museum, Cairo, and other institutions. The treasures will be permanently housed in the new Grand Egyptian Museum in Cairo, expected to open between October 2023 and February 2024.