Ахнатен: Ежелгі Египет фараоны және Атон дінінің реформаторы

Кіріспе

18-ші династияның Мысыр перғауыны

Ахнатон (айтылуы /æ//k//ə/'/n//ɑː//t//ən/), сондай-ақ Ахнатон немесе Эхнатон (ʾŪḫə nə yātəy, «Атон үшін пайдалы» деген мағына береді), б.з.д. 1353–1336 немесе 1351–1334 жылдары билеген ежелгі Мысыр перғауыны, Он сегізінші династияның оныншы билеушісі болды. Билік құрған бесінші жылына дейін ол IV Аменхотеп ( «Амон қанағаттанды» деген мағына береді, грекшеде Аменофис IV) деп аталды. Фараон ретінде Ахнатон ежелгі Мысырдың дәстүрлі көпқұдайлық дінінен бас тартып, Атонға табыну, яғни Атонды орталыққа қойып ғибадат етуді енгізді. Египтологтардың пікірлері діни саясаттың толыққанды бірқұдайлыққа немесе монолатрияға, синкретизмге немесе генотеизмге жататыны туралы әртүрлі. Дәстүрлі діннен бұл мәдени серпіліс оның қайтысынан кейін кері қайтарылды. Ахнатонның ескерткіштері бұзылып, жасырылды, мүсіндері қиратылды және оның есімі кейінгі фараондар жасаған билеушілер тізімінен шығарылды. Дәстүрлі діни амалдар біртіндеп жаңартылды, әсіресе оның жақын мұрагері Тутанхамонның тұсында, ол билігінің басында өз атын Тутанхатен деп өзгертті. Он сегізінші династиядан шыққан билеушілер жаңа династия құрғаннан кейін, Ахнатонды және оның тікелей мұрагерлерін жамандап, мұрағаттық құжаттарда Ахнатонды «дұшпан» немесе «сол қылмыскер» деп атады. Ахнатонның есімі 19 ғасырдың соңында Амарна, немесе Ахетатонның, Атонға табыну үшін салған жаңа астанасы табылғанға дейін тарихта жоғалып кеткен. Сонымен қатар, 1907 жылы Эдвард Р. Айртон Патшалар сарқырамасындағы KV55 қабірінен Ахнатонның мумиясын тапты. Женетикалық зерттеулер KV55 қабіріне жерленген адамның Тутанхамонның әкесі екенін көрсетті, бірақ оның Ахнатон екендігіне қатысты күмән туды. Ахнатонның қайта табылуы және Флиндерс Петридің Амарнадағы алғашқы қазбалары фараон мен оның әйелі Нефертитиге жұртшылықтың зор қызығушылығын тудырды. Ол «тілсіз», «сырлы», «революционер», «дүниедегі ең ұлы идеалист» және «тарихтағы алғашқы жеке тұлға» деп сипатталды, сонымен қатар «еретик», «фанатик», «мүмкін, ақылдан адасқан» және «ессіз» деп те айтылды. Ахнатонға қоғам мен ғалымдардың қызығушылығының себебі – Тутанхамонмен байланысы, оның ерекше стилі және жоғары сапалы көркем өнері, сондай-ақ ол құруға тырысқан дін, ол бірқұдайлықты болжады.

Akhenaten (pronounced ,/æ//k//ə/'/n//ɑː//t//ən/), also spelled Akhenaton or Echnaton ( ʾŪḫə nə yātəy, , meaning 'Effective for the Aten'), was an ancient Egyptian pharaoh reigning c. 1353–1336 or 1351–1334 BC, the tenth ruler of the Eighteenth Dynasty. Before the fifth year of his reign, he was known as Amenhotep IV (, meaning "Amun is satisfied", Hellenized as Amenophis IV). As a pharaoh, Akhenaten is noted for abandoning traditional ancient Egyptian religion of polytheism and introducing Atenism, or worship centered around Aten. The views of Egyptologists differ as to whether the religious policy was absolutely monotheistic, or whether it was monolatristic, syncretistic, or henotheistic. This culture shift away from traditional religion was reversed after his death. Akhenaten's monuments were dismantled and hidden, his statues were destroyed, and his name excluded from lists of rulers compiled by later pharaohs. Traditional religious practice was gradually restored, notably under his close successor Tutankhamun, who changed his name from Tutankhaten early in his reign. When some dozen years later, rulers without clear rights of succession from the Eighteenth Dynasty founded a new dynasty, they discredited Akhenaten and his immediate successors and referred to Akhenaten as "the enemy" or "that criminal" in archival records. Akhenaten was all but lost to history until the late 19th century discovery of Amarna, or Akhetaten, the new capital city he built for the worship of Aten. Furthermore, in 1907, a mummy that could be Akhenaten's was unearthed from the tomb KV55 in the Valley of the Kings by Edward R. Ayrton. Genetic testing has determined that the man buried in KV55 was Tutankhamun's father, but its identification as Akhenaten has since been questioned. Akhenaten's rediscovery and Flinders Petrie's early excavations at Amarna sparked great public interest in the pharaoh and his queen Nefertiti. He has been described as "enigmatic", "mysterious", "revolutionary", "the greatest idealist of the world", and "the first individual in history", but also as a "heretic", "fanatic", "possibly insane", and "mad". Public and scholarly fascination with Akhenaten comes from his connection with Tutankhamun, the unique style and high quality of the pictorial arts he patronized, and the religion he attempted to establish, foreshadowing monotheism.

Отбасы

Болашақ Ахнатон Аменхотеп болып дүниеге келді, ол фараон Аменхотеп III және оның басты әйелі Тиедің кіші ұлы еді. Ахнатонның ағасы, тәж мұрагері Тутмос, Аменхотеп III-нің мұрагері ретінде танылды. Ахнатонның төрт немесе бес қарындасы болды: Ситамун, Хенуттанеб, Исет, Небетах және, мүмкін, Бекетатон. Тутмос ерте қайтыс болды, шамамен Аменхотеп III-нің отызыншы жылдық билігінде, бұл Ахнатонның Мысыр тағына үміткер болуын білдірді. Ахнатон өзінің Ұлы патша әйелі Нефертитиге үйленді. Олардың некелескен уақыты белгісіз, бірақ фараонның құрылыс жобаларынан табылған жазулар олардың Ахнатон таққа отырғанға дейін немесе кейін үйленгенін көрсетеді. Мысалы, египтолог Димитрий Лабури бұл некенің Ахнатонның билік құрған төртінші жылы болғанын болжайды. Ахнатонның Кия есімді екінші әйелі де жазулардан белгілі. Кейбір египтологтар оның Тутанхамонның анасы ретінде маңызға ие болғанын жорамалдайды. Уильям Мурнан Кияның Митанни ханшайымы Тадухипа екенін айтады, ол Митанни патшасы Тушраттаның қызы және Аменхотеп III-ке үйленген соң Ахнатонның әйелі болды. Ахнатонның басқа да куәлік етілген жұбайлары – Энишас билеушісі Шатияның қызы және Вавилон патшасы Бурна-Буриаш II-нің тағы бір қызы. Жазуларға сүйенсек, Ахнатонның жеті немесе сегіз баласы болған. Египтологтар оның алты қызы туралы сенімді, өйткені олардың бейнелері сол заманғы суреттерде жақсы сақталған. Оның алты қызының арасында Меритатен патшалықтың бірінші немесе бесінші жылында, Мекетатен төртінші немесе алтыншы жылында, Анхесенпаатен (кейін Тутанхамонның патшайымы) бесінші немесе сегізінші жылында, Нефернеферуатен Ташерит сегізінші немесе тоғызыншы жылында, Нефернеферуре тоғызыншы немесе оншы жылында, ал Сетепенре он бірінші немесе он екінші жылында дүниеге келді. Тутанхамон, туған кезде Тутанхатен аталған, ең болмаса Ахнатонның Нефертитиден немесе басқа әйелінен туған ұлы болғанға ұқсайды. Ахнатонның Сменхкареге қатысты қарым-қатынасы да нақты емес, ол Ахнатонның корегенті немесе мұрагері және оның қызы Меритатеннің күйеуі болды; ол Ахнатонның белгісіз әйелінен туған үлкен ұлы немесе Ахнатонның кіші інісі болуы мүмкін. Эдвард Вэнте және Джеймс Аллен сияқты кейбір тарихшылар Ахнатонның кейбір қыздарын әйел немесе серік ретінде алып, ер бала тудыруға тырысқанын жорамалдайды. Бұл мәселе даулы болғанымен, тарихта осыған ұқсас мысалдар бар: Ахнатонның әкесі Аменхотеп III өзінің қызы Ситамунға үйленді, ал Рамсес II екі немесе одан да көп қызына үйленді, бірақ олардың некелері тек рәсімдік болған болуы мүмкін. Ахнатонның жағдайында оның үлкен қызы Меритатен Сменхкаренің Ұлы патша әйелі ретінде тіркелген, сонымен қатар Тутанхамонның қабірінен табылған қорапта Ахнатон мен Нефернеферуатенмен бірге Ұлы патша әйелі ретінде тізімделген. Сонымен қатар, шетелдік билеушілер Ахнатонға жазған хаттарында Меритатенді «үйдің иесі» деп атаған. ХХ ғасырдың басындағы египтологтар Ахнатонның екінші үлкен қызы Мекетатеннен де бала туғаны мүмкін деп есептеген. Мекетатеннің өлімі, шамамен оннан он екі жасқа дейін, Ахетатендегі патшалық қабірлерде он үшінші немесе он төртінші жылдары тіркелген. Ертедегі египтологтар оның өлімін бала туғаннан кейін болды деп болжайды, себебі оның қабірінде нәресте суреті бейнеленген. Мекетатеннің күйеуі белгісіз болғандықтан, оның әкесі Ахнатон деп есептелді. Айдан Додсон бұл жорамалға келіспейді, өйткені египеттік қабірлердің ешқайсысы қабір иесінің өліміне себеп болған жағдайды көрсетпейді немесе оған сілтеме жасамайды. Сонымен қатар, Якоб ван Дейк баланың Мекетатеннің жанының бейнесі екенін ұсынады. Соңғысы ретінде, бастапқыда Кияға арналған бірнеше ескерткіштер Ахнатонның қыздары Меритатен мен Анхесенпаатен үшін қайта жазылды. Жаңа жазуларда Meritaten tasherit («кіші») және Ankhesenpaaten tasherit деп көрсетілген. Кейбір зерттеушілер бұл Ахнатонның өзінің немерелерін дүниеге келтіргенін көрсетеді. Басқалары бұл немерелер басқа жерде расталмағандықтан, Кияның баласын бейнелеу үшін ойлап табылған құрастырмалар екенін айтады.

The future Akhenaten was born Amenhotep, a younger son of pharaoh Amenhotep III and his principal wife Tiye. Akhenaten had an elder brother, crown prince Thutmose, who was recognized as Amenhotep III's heir. Akhenaten also had four or five sisters: Sitamun, Henuttaneb, Iset, Nebetah, and possibly Beketaten. Thutmose's early death, perhaps around Amenhotep III's thirtieth regnal year, meant that Akhenaten was next in line for Egypt's throne. Akhenaten was married to Nefertiti, his Great Royal Wife. The exact timing of their marriage is unknown, but inscriptions from the pharaoh's building projects suggest that they married either shortly before or after Akhenaten took the throne. For example, Egyptologist Dimitri Laboury suggests that the marriage took place in Akhenaten's fourth regnal year. A secondary wife of Akhenaten named Kiya is also known from inscriptions. Some Egyptologists theorize that she gained her importance as the mother of Tutankhamun. William Murnane proposes that Kiya is the colloquial name of the Mitanni princess Tadukhipa, daughter of the Mitanni king Tushratta who had married Amenhotep III before becoming the wife of Akhenaten. Akhenaten's other attested consorts are the daughter of the Enišasi ruler Šatiya and another daughter of the Babylonian king Burna Buriash II. Akhenaten could have had seven or eight children based on inscriptions. Egyptologists are fairly certain about his six daughters, who are well attested in contemporary depictions. Among his six daughters, Meritaten was born in regnal year one or five; Meketaten in year four or six; Ankhesenpaaten, later queen of Tutankhamun, before year five or eight; Neferneferuaten Tasherit in year eight or nine; Neferneferure in year nine or ten; and Setepenre in year ten or eleven. Tutankhamun, born Tutankhaten, was most likely Akhenaten's son, with Nefertiti or another wife. There is less certainty around Akhenaten's relationship with Smenkhkare, Akhenaten's coregent or successor and husband to his daughter Meritaten; he could have been Akhenaten's eldest son with an unknown wife or Akhenaten's younger brother. Some historians, such as Edward Wente and James Allen, have proposed that Akhenaten took some of his daughters as wives or sexual consorts to father a male heir. While this is debated, some historical parallels exist: Akhenaten's father Amenhotep III married his daughter Sitamun, while Ramesses II married two or more of his daughters, even though their marriages might simply have been ceremonial. In Akhenaten's case, his oldest daughter Meritaten is recorded as Great Royal Wife to Smenkhkare but is also listed on a box from Tutankhamun's tomb alongside pharaohs Akhenaten and Neferneferuaten as Great Royal Wife. Additionally, letters written to Akhenaten from foreign rulers make reference to Meritaten as "mistress of the house". Egyptologists in the early 20th century also believed that Akhenaten could have fathered a child with his second oldest daughter Meketaten. Meketaten's death, at perhaps age ten to twelve, is recorded in the royal tombs at Akhetaten from around regnal years thirteen or fourteen. Early Egyptologists attribute her death to childbirth, because of the depiction of an infant in her tomb. Because no husband is known for Meketaten, the assumption had been that Akhenaten was the father. Aidan Dodson believes this to be unlikely, as no Egyptian tomb has been found that mentions or alludes to the cause of death of the tomb owner. Further, Jacobus van Dijk proposes that the child is a portrayal of Meketaten's soul. Finally, various monuments, originally for Kiya, were reinscribed for Akhenaten's daughters Meritaten and Ankhesenpaaten. The revised inscriptions list a Meritaten tasherit ("junior") and an Ankhesenpaaten tasherit. According to some, this indicates that Akhenaten fathered his own grandchildren. Others hold that, since these grandchildren are not attested to elsewhere, they are fictions invented to fill the space originally portraying Kiya's child.

Ерте өмір

Египтологтар Ахнатонның ханзада Аменхотеп болған кезіндегі өмірі туралы өте аз біледі. Дональд Б. Редфорд оның тууын әкесі Аменхотеп III-нің 25-ші билік жылынан бұрын, шамамен б.з.д. 1363–1361 жылдар аралығында болған деп санайды, бұл Ахнатонның бірінші қызының тууына байланысты, ол өзінің билігінің басында туған болуы мүмкін. Оның есімі "Патшаның ұлы Аменхотеп" деп аталған жалғыз жазба Аменхотеп III-нің Малкатадағы сарайындағы шарап тізімінде табылды, онда кейбір тарихшылар Ахнатонның сол жерде туғанын айтады. Басқалары оның Мемфисте туғанын, өскенін және жақын маңдағы Гелиополисте күн құдайы Раға табынудың ықпалына ұшырағанын айтады. Алайда, Редфорд пен Джеймс К. Хоффмайер Ра культінің Мысырдың барлық жерінде кеңінен таралғанын және орнықты екенін, сондықтан Ахнатон тіпті Гелиополис маңында өспеген болса да, күнге табынудың ықпалында болуы мүмкін екенін мәлімдейді. Кейбір тарихшылар Ахнатонның жастық шағында кім оқытқанын анықтауға тырысты және хатшылар Хекарешу немесе Мерир II, патша ұстазы Аменемотеп немесе уәзір Аперелді ұсынды. Бізге белгілі болғандай, ханзадаға қызмет еткен жалғыз адам – Пареннефер, оның қабірінде осы факті айтылған. Египтолог Кирилл Олдред ханзада Аменхотеп Мемфисте Птахтың бас жұбысы болуы мүмкін деп болжайды, бірақ оны қолдайтын ешқандай дәлел табылмаған. Аменхотептің ағасы, тақ мұрагері Тутмос, өлер алдында осы қызметте болған. Егер Аменхотеп таққа отыруға дайындалып, ағасының барлық қызметтерін мұра еткен болса, ол Тутмос орнына бас жұбыс болуы мүмкін. Олдред Ахнатонның ерекше көркемдік бейімділігінің Птахқа қызмет еткен кезінде қалыптасқанын, өнершілердің қамқоршысы болған Птахтың бас жұбыстары кейде «Шеберлердің Бас Меңгері» деп аталғанын ұсынады.

Аменхотеп III-мен бірге

Аменхотеп IV әкесі Аменхотеп III қайтыс болғаннан кейін Мысыр тағына көтерілді ме, әлде 12 жылға созылған билік бөлісу болды ма деген мәселеде көптеген дау бар. Эрик Клайн, Николас Ривз, Питер Дорман және басқа да ғалымдар екі билеуші арасындағы ұзақ мерзімді корейгендікке күшті қарсылық білдіріп, корейгендік болмағанын немесе ең көп дегенде екі жылға созылғанын жақтады. Дональд Б. Редфорд, Уильям Дж. Мурнан, Алан Гардинер және Лоуренс Берман Ахнатон мен оның әкесі арасындағы кез келген корейгендікке қарсы тұрады. Соңғы кезде, 2014 жылы археологтар Луксордағы визир Аменхотеп Хуйдың қабірінің қабырғасында екі фараонның есімдерін жазылған мәтін тапты. Мысырдың Ежелгі Ескерткіштер Министрлігі қабірдің жасалу мерзіміне сүйене отырып, бұл жазуды Ахнатонның әкесімен кем дегенде сегіз жыл бірге билік еткенін көрсететін «нақты дәлел» деп атады. Дегенмен, бұл қорытынды басқа египтологтар тарапынан күмәндануға ұшырады. Олардың пікірінше, жазу тек Аменхотеп III билік еткен кезеңде Аменхотеп Хуйдың қабірінің құрылысы басталғанын, ал Ахнатон тұсында аяқталғанын көрсетеді, және Аменхотеп Хуй екі билеушіге де құрмет көрсеткісі келген.

Аменхотеп IV-тің алғашқы билігі

Ахнатон Мысыр тағына Аменхотеп IV ретінде отырды, шамамен б.з.д. 1353 немесе 1351 жылдары. Аменхотеп IV таққа отырғанда қанша жаста болғаны белгісіз, бағалаулар 10-нан 23-ке дейін жетеді. Ол, ең болмаса, Фивада, ал аздап ықтимал Мемфисте немесе Армантта таж киген болуы мүмкін. Аменхотеп IV билігінің басталуы бұрынғы фараондық дәстүрлерге сәйкес келді. Ол бірден Атонға құлшылық етуге көшкенімен және басқа құдайлардан алшақтағанымен бірге, оның іс-әрекеттері дереу болған жоқ. Египтолог Дональд Б. Редфордтың пікірінше, бұл Аменхотеп IV-тің болашақ діни саясаты оның билігіне дейін қалыптаспағанын және ол алдын ала белгіленген жоспарды немесе бағдарламаны іске аспағанын көрсетеді. Редфорд осыны қолдайтын үш дәлел келтіреді. Біріншіден, сақталған жазулар Аменхотеп IV-тің Атум, Осирис, Анубис, Нехбет, Хатор және Раның Көзі сияқты әртүрлі құдайларға табынғанын көрсетеді, ал осы дәуірдегі мәтіндер «құдайлар» мен «әр құдай және әр құдайы» туралы айтады. Амонның бас жұбысы Аменхотеп IV билігінің төртінші жылында да әрекетте болды. Екіншіден, ол кейіннен астанасын Фивадан Ахетатонға көшіргенімен, оның бастапқы патшалық атауы Фиваны құрметтеді – оның есімі «Аменхотеп, Фиваның құдай билеушісі» болды, және оның маңыздылығын мойындап, ол қаланы «Оңтүстік Гелиополис, Ре (немесе) Дискінің алғашқы ұлы (орыны)» деп атады. Үшіншіден, Аменхотеп IV басқа құдайларға арналған ғибадатханаларды бұзған жоқ, тіпті ол әкесінің Карнақтағы Амон Ре аймағындағы құрылыс жобаларын жалғастырды. Ол полиция бөлімшесінің үшінші пилонының қабырғаларын Ра Хорахтиге табынған өзінің бейнесімен безендірді, ол құдайдың дәстүрлі түрде бүркіт басты адам түрінде бейнеленген. Аменхотеп IV билігінің басында көркемдік бейнелеулер өзгеріссіз қалды. Ол таққа отырғаннан кейін алғашқы бірнеше жылда салынған немесе аяқталған қабірлер, мысалы, Херуэф, Рамосе және Пареннефердің қабірлері, фараонды дәстүрлі көркемдік стильде көрсетеді. Рамосе қабірінде батыс қабырғасында Аменхотеп IV тақта отырған, ал Рамосе фараонның алдына келген. Есік қақпасының екінші жағында Аменхотеп IV және Нефертити бейнеленген, Атон күн дискісі ретінде бейнеленген. Пареннефер қабірінде Аменхотеп IV және Нефертити тақта отырған, ал күн дискісі фараон мен оның патшайымының үстінде бейнеленген. Басқа құдайларға табынуды жалғастыра отырып, Аменхотеп IV-тің алғашқы құрылыс бағдарламасы Атонға арналған жаңа ғибадат орындарын салуға бағытталды. Ол Атонға арналған ғибадатханалар немесе киелі орындардың құрылысын бұйырды. Сондай-ақ, ол Амунга арналған Карнак кешенінің солтүстік-шығысындағы Тебадағы Карнакта Атонға арналған үлкен ғибадатхана кешенін салуға бұйрық берді. Атон ғибадатхана кешені, жиынтығында «Атон үйі» деп аталады, оның аты сақталған бірнеше ғибадатханадан тұрады: Гемпаатен («Атон Атонның қонысында табылады»), Хвт Бенбен («Бенбен үйі немесе ғибадатханасы»), Руд Меню («Атон үшін ескерткіштер мәңгілік»), Тени Меню («Атон ескерткіштерін мәңгілік ұлықтайтын») және Секен Атон («Атонның киіз үйі»). Патшалық құрған екінші немесе үшінші жылы Аменхотеп IV Сед мерекесін ұйымдастырды. Сед мерекесі – қартайған фараонның жаңартылуының ритуалдық рәсімі, ол әдетте фараонның отызыншы жылында және одан кейін әр үш жыл сайын өткізілетін. Египтологтар Аменхотеп IV-тің неге Сед мерекесін ұйымдастырғанын тек болжайды. Кейбір тарихшылар мұны Аменхотеп III және Аменхотеп IV-тің бірге билік құрғандығының дәлелі ретінде қарастырады және Аменхотеп IV-тің Сед мерекесі оның әкесінің мерекелерінің бірімен сәйкес келді деп санайды. Басқалар IV Аменхотеп өзінің әкесінің өлімінен үш жыл өткен соң, өзінің билігін оның билігін жалғастыру деп жариялау мақсатында өзінің мерекесін өткізуді таңдады деп болжайды. Тағы басқалар бұл мереке Атонды құрметтеу үшін өткізілген, өйткені фараон оның атынан Мысырды басқарды, немесе Аменхотеп III өлгеннен кейін Атонмен біртұтас болғандықтан, Сед мерекесі бір уақытта фараон мен құдайды құрметтеген. Сондай-ақ, бұл рәсімнің мақсаты Аменхотеп IV-ті өзінің үлкен кәсібіне: Атон құлшылығын енгізуге және жаңа астана Ахетатонды құруға күшпен толтыруға арналған болуы мүмкін. Мерекелік мерекенің мақсаты қандай болмасын, египтологтар бұл мереке барысында Аменхотеп IV дәстүрге сай көптеген құдайлар мен құдайыларға емес, тек Атонға ғана құрбандық жасады деп санайды.

Akhenaten took Egypt's throne as Amenhotep IV, most likely in 1353 or 1351 BC. It is unknown how old Amenhotep IV was when he did this; estimates range from 10 to 23. He was most likely crowned in Thebes, or less likely at Memphis or Armant. The beginning of Amenhotep IV's reign followed established pharaonic traditions. He did not immediately start redirecting worship toward the Aten and distancing himself from other gods. Egyptologist Donald B. Redford believes this implied that Amenhotep IV's eventual religious policies were not conceived of before his reign, and he did not follow a pre established plan or program. Redford points to three pieces of evidence to support this. First, surviving inscriptions show Amenhotep IV worshipping several different gods, including Atum, Osiris, Anubis, Nekhbet, Hathor, and the Eye of Ra, and texts from this era refer to "the gods" and "every god and every goddess". The High Priest of Amun was also still active in the fourth year of Amenhotep IV's reign. Second, even though he later moved his capital from Thebes to Akhetaten, his initial royal titulary honored Thebes—his nomen was "Amenhotep, god ruler of Thebes"—and recognizing its importance, he called the city "Southern Heliopolis, the first great (seat) of Re (or) the Disc". Third, Amenhotep IV did not yet destroy temples to the other gods and he even continued his father's construction projects at Karnak's Precinct of Amun Re. He decorated the walls of the precinct's Third Pylon with images of himself worshipping Ra Horakhty, portrayed in the god's traditional form of a falcon headed man. Artistic depictions continued unchanged early in Amenhotep IV's reign. Tombs built or completed in the first few years after he took the throne, such as those of Kheruef, Ramose, and Parennefer, show the pharaoh in the traditional artistic style. In Ramose's tomb, Amenhotep IV appears on the west wall, seated on a throne, with Ramose appearing before the pharaoh. On the other side of the doorway, Amenhotep IV and Nefertiti are shown in the window of appearances, with the Aten depicted as the sun disc. In Parennefer's tomb, Amenhotep IV and Nefertiti are seated on a throne with the sun disc depicted over the pharaoh and his queen. While continuing the worship of other gods, Amenhotep IV's initial building program sought to build new places of worship to the Aten. He ordered the construction of temples or shrines to the Aten in several cities across the country, such as Bubastis, Tell el Borg, Heliopolis, Memphis, Nekhen, Kawa, and Kerma. He also ordered the construction of a large temple complex dedicated to the Aten at Karnak in Thebes, northeast of the parts of the Karnak complex dedicated to Amun. The Aten temple complex, collectively known as the Per Aten ("House of the Aten"), consisted of several temples whose names survive: the Gempaaten ("The Aten is found in the estate of the Aten"), the Hwt Benben ("House or Temple of the Benben"), the Rud Menu ("Enduring of monuments for Aten forever"), the Teni Menu ("Exalted are the monuments of the Aten forever"), and the Sekhen Aten ("booth of Aten"). Around regnal year two or three, Amenhotep IV organized a Sed festival. Sed festivals were ritual rejuvenations of an aging pharaoh, which usually took place for the first time around the thirtieth year of a pharaoh's reign and every three or so years thereafter. Egyptologists only speculate as to why Amenhotep IV organized a Sed festival when he was likely still in his early twenties. Some historians see it as evidence for Amenhotep III and Amenhotep IV's coregency, and believed that Amenhotep IV's Sed festival coincided with one of his father's celebrations. Others speculate that Amenhotep IV chose to hold his festival three years after his father's death, aiming to proclaim his rule a continuation of his father's reign. Yet others believe that the festival was held to honor the Aten on whose behalf the pharaoh ruled Egypt, or, as Amenhotep III was considered to have become one with the Aten following his death, the Sed festival honored both the pharaoh and the god at the same time. It is also possible that the purpose of the ceremony was to figuratively fill Amenhotep IV with strength before his great enterprise: the introduction of the Aten cult and the founding of the new capital Akhetaten. Regardless of the celebration's aim, Egyptologists believe that during the festivities Amenhotep IV only made offerings to the Aten rather than the many gods and goddesses, as was customary.

Амарнаның құрылуы

Шамамен сол уақытта ол өзінің патшалық титулын өзгертті, өсіп келе жатқан маусымның төртінші айының он үшінші күні, Ахнатон жаңа астана қаласын салуды бұйырды: Ахэтатен (мағынасы «Атон көкжиегі»), қазіргі уақытта Амарна деп танымал. Египетологтар Ахнатонның өміріндегі оқиғалар туралы ең көп білетіні – осы қаланың шекарасын белгілеу үшін табылған бірнеше шекаралық стелаларға байланысты. Перғауын Нилдің шығыс жағалауында, сол кездегі астана Фива мен Мемфис арасындағы жерді таңдады. Бұл жер бұрын адам қоныстанбаған еді. Бір шекаралық стеладағы жазуларға сәйкес, бұл жер Атон қаласына лайықты болды, себебі ол «ешқандай құдайдың, әйел құдайдың, билеушінің, әйел билеушінің меншігі емес, сондай-ақ оны иеленуге ниетті ешбір адамның меншігі емес». Тарихшылар Ахнатонның неліктен бұрынғы астана Фиваны тастап, жаңа астана құрғанын нақты білмейді. Ахетатеннің негізін қалау туралы мәліметтері бар шекаралық стелалар зақымдалған, бірақ бұл фараонның осы көшуіне себеп болған себептерді түсіндіретін болған деседі. Ахенатонның өзінің билік ету кезінде бұрын естігендерінен және «Ақ тәжді киген кез келген патшалар естігендерінен» жағдай нашар болғанын мәлімдейді, сондай-ақ Атонға қарсы «қарсылық» сөздерге сілтеме жасайды. Египетологтар Ахенатонның бұл сөздері Фиваның қамқоршысы Амонның дін қызметкерлері мен ізбасарларымен болған қақтығысты білдіруі мүмкін деп санайды. Амонның Карнак сияқты ірі ғибадатханаларының барлығы Фивада орналасқан еді, ал он сегізінші династияның басында, әсіресе Хатшепсут пен Тутмос III кезінде дін қызметкерлері фараондардың Амон культіне Египеттің өсіп келе жатқан байлығының көп бөлігін сыйға тартуының арқасында үлкен билікке ие болды. Сондықтан, Дональд Б. Редфорд сияқты тарихшылар Ахнатонның жаңа астанаға көшу арқылы Амонның дін қызметкерлерінен және құдайдан жаңғыруға тырысқан болуы мүмкін деп болжайды. Ахетатен – Атонның Ұлы ғибадатханасы, Кіші Атон ғибадатханасы, патшалық резиденциялар, жазбалар кеңсесі және қала орталығындағы мемлекеттік ғимараттар бар жоспарланған қала еді. Бұл ғимараттардың кейбіреулерін, мысалы Атон ғибадатханаларын, Ахнатон қаланың негізін қалау туралы жарлық берген шекаралық стелаға сәйкес салуға бұйрық берді. Қала бұрынғы фараондарға қарағанда кішірек құрылыс блоктарын қолданған жаңа құрылыс әдісінің арқасында тез салынды. Бұл блоктар, «талататтар» деп аталады, 1/2 x 1/2 x 1 ежелгі египеттік шынтақ (шамамен 27 x 27 x 54 см) өлшемдес еді, кіші салмағы мен стандартталған өлшеміне байланысты, оларды құрылыс кезінде пайдалану әртүрлі өлшемдегі ауыр құрылыс блоктарын пайдаланудан тиімді болды. Биліктің сегізінші жылына қарай Ахетатен патша отбасының тұруына жарамды болды. Жаңа қалаға Ахнатон мен оның отбасына ең адал ғана жандар еріп келді. Қаланың құрылысы жалғасып жатқанда, 5-ші жылдан 8-ші жылға дейін Фивадағы құрылыс жұмыстары тоқтап қалды. Фивалық Атон ғибадатханалары тасталып, Патшалар аңғарындағы қабірлерде жұмыс істейтіндердің ауылы Ахетатендегі жұмысшылар ауылына көшірілді. Алайда, елдің қалған бөлігінде құрылыс жұмыстары жалғасты, өйткені Хелиополис және Мемфис сияқты үлкен культ орталықтарында Атонға арналған ғибадатханалар салынды.

Around the same time he changed his royal titulary, on the thirteenth day of the growing season's fourth month, Akhenaten decreed that a new capital city be built: Akhetaten (, meaning "Horizon of the Aten"), better known today as Amarna. The events Egyptologists know the most about during Akhenaten's life are connected with founding Akhetaten, as several so called boundary stelae were found around the city to mark its boundary. The pharaoh chose a site about halfway between Thebes, the capital at the time, and Memphis, on the east bank of the Nile, where a wadi and a natural dip in the surrounding cliffs form a silhouette similar to the "horizon" hieroglyph. Additionally, the site had previously been uninhabited. According to inscriptions on one boundary stela, the site was appropriate for Aten's city for "not being the property of a god, nor being the property of a goddess, nor being the property of a ruler, nor being the property of a female ruler, nor being the property of any people able to lay claim to it." Historians do not know for certain why Akhenaten established a new capital and left Thebes, the old capital. The boundary stelae detailing Akhetaten's founding is damaged where it likely explained the pharaoh's motives for the move. Surviving parts claim what happened to Akhenaten was "worse than those that I heard" previously in his reign and worse than those "heard by any kings who assumed the White Crown", and alludes to "offensive" speech against the Aten. Egyptologists believe that Akhenaten could be referring to conflict with the priesthood and followers of Amun, the patron god of Thebes. The great temples of Amun, such as Karnak, were all located in Thebes and the priests there achieved significant power earlier in the Eighteenth Dynasty, especially under Hatshepsut and Thutmose III, thanks to pharaohs offering large amounts of Egypt's growing wealth to the cult of Amun; historians, such as Donald B. Redford, therefore posited that by moving to a new capital, Akhenaten may have been trying to break with Amun's priests and the god. Akhetaten was a planned city with the Great Temple of the Aten, Small Aten Temple, royal residences, records office, and government buildings in the city center. Some of these buildings, such as the Aten temples, were ordered to be built by Akhenaten on the boundary stela decreeing the city's founding. The city was built quickly, thanks to a new construction method that used substantially smaller building blocks than under previous pharaohs. These blocks, called talatats, measured 1/2 by 1/2 by 1 ancient Egyptian cubits (c. 27 by 27 by 54 cm), and because of the smaller weight and standardized size, using them during constructions was more efficient than using heavy building blocks of varying sizes. By regnal year eight, Akhetaten reached a state where it could be occupied by the royal family. Only his most loyal subjects followed Akhenaten and his family to the new city. While the city continued to be built, in years five through eight, construction work began to stop in Thebes. The Theban Aten temples that had begun were abandoned, and a village of those working on Valley of the Kings tombs was relocated to the workers' village at Akhetaten. However, construction work continued in the rest of the country, as larger cult centers, such as Heliopolis and Memphis, also had temples built for Aten.

Халықаралық қатынастар

Амарна хаттары Ахнатонның билігі және сыртқы саясаты туралы маңызды мәліметтер береді. Хаттар – 1887-1979 жылдар аралығында табылған 382 дипломатиялық мәтін мен әдеби және оқу-ағарту материалдарынан тұратын құпия қойма. Дипломатиялық хат алмасу Аменхотеп III, Ахенатон және Тутанхамон арасындағы саз тақташалардағы хабарламаларды, Мысырдың әскери бекеттерінен, вассалдық мемлекеттердің билеушілерінен және Вавилон, Ассирия, Сирия, Қанаан, Аласия, Арзава, Митанни және хеттердің шетелдік билеушілерінен келген жаңалықтарды қамтиды. Амарна хаттары Ахенатонның өкілдерінен мұраға алған Шығыс Жерорта теңізі аймағындағы халықаралық жағдайды көрсетеді. Екінші аралық кезеңнің соңында Гиксостардың Төменгі Мысырдан қуылғаннан кейін, Ахенатон билікке келгенге дейін 200 жыл бұрын мемлекеттің ықпалы мен әскери күші зор өсті. Мысырдың билігі Тутмос III тұсында жаңа деңгейге жетті, ол Ахенатоннан шамамен 100 жыл бұрын билік құрған және Нубия мен Сирияға бірнеше сәтті әскери жорықтар жасаған. Мысырдың кеңеюі Митаннимен қақтығысқа әкелді, бірақ бұл бәсекелестік екі елдің одақтас болуымен аяқталды. Алайда, бірте-бірте Мысырдың күші әлсіреп бастады. Аменхотеп III Митанни патшасы Тушраттаның қызы Тадухипамен некелесу сияқты некелер арқылы билік тепе-теңдігін сақтауға тырысты. Аменхотеп III және Ахенатон тұсында Мысыр Сирия маңындағы хеттердің күшеюіне қарсы тұра алмады немесе қарсы тұруға дайын болмады. Мысырдың көршілері мен қарсыластары арасындағы күштер тепе-теңдігі өзгерген кезде фараондар әскери қақтығыстан қашқандай көрінді, ал қақтығысқа бейім хеттер Митаннидің ықпалын басып алды. Ахенатон билікке келгеннің алғашқы жылдарында хет империясының күшейіп келе жатқанына алаңдағаны анық болды. Митанни мен оның билеушісі Тушраттаға қарсы хеттердің сәтті шабуылы Мысыр Митаннимен бейбітшілік орнатқан кезде ежелгі Таяу Шығыстағы халықаралық тепе-теңдікті бұзып, Мысырдың кейбір вассалдарының хеттерге адалуына себеп болар еді. Мысырдың хеттерге қарсы көтерілуге тырысқан одақтастарының тобы тұтқындалды және Ахенатонға әскер жіберуді өтініштер жіберді, бірақ ол көптеген өтініштеріне жауап бермеді. Дәлелдер солтүстік шекарадағы қиындықтар Қанаандағы жағдайды уақытша нашарлатқанын көрсетеді, әсіресе Шехемнің Лабаясы мен Иерусалимнің Абди Хеба арасындағы билік үшін күрес, бұл фараонның солтүстікке Меджай әскерлерін жіберіп, аймаққа араласуын қажет етті. Ахенатон өзінің вассалы Риб-Хадданы құтқарудан бас тартты, оның патшалығы Абди Аширта мен кейіннен Абди Аширтаның ұлы Азиру басқарған Амурру мемлекетінің қоршауында болды, Риб-Хадданың фараоннан көмек сұрауына қарамастан. Риб-Хадда Ахенатонға барлығы 60 хат жазып, көмек сұрады. Ахенатон Риб-Хадданың үнемі хат жазуынан шаршады және бірде оған: "Сен маған барлық (басқа) қала басшыларынан немесе египеттік вассалдардан көбірек хат жазасың" деді. Риб-Хадда түсінбеген нәрсе – египеттік патша Мысырдың Азия империясының шетіндегі бірнеше шағын қала-мемлекеттердің саяси жағдайын сақтау үшін бүкіл армияны ұйымдастырып, солтүстікке жібермейді. Риб-Хадда ең қымбат бағасын төлейді; оның ағасы Илираби бастаған төңкеріс салдарынан Библостан қуылғаны туралы бір хатта айтылған. Риб-Хадда Ахенатоннан көмек сұрап, кейін өзінің ашкөз жауы Азируға жүгінгенде, Азиру оны Сидон патшасына жіберді, онда Риб-Хадда дерлік өлтірілді. ХХІ ғасырдың соңында бірнеше египтологтар Амарна хаттарын Ахенатонның бейбітшілдікке ұмтылған және сыртқы саясатты және Мысырдың шет елдерін ішкі реформалар үшін елеусіз қалдырған адам деп түсіндірді. Мысалы, Генри Холл Ахенатонды "өзінің қасарысқан доктриналық бейбітшілік сүйіспеншілігі арқылы жарты ондаған қарт милитаристердің қолынан келгеннен гөрі әлемде әлдеқайда көп азапты болды" деп санайды, ал Джеймс Генри Брестед Ахенатон "агрессивті іскер адам мен білікті әскери басшыны талап ететін жағдайды жеңуге жарамсыз" деді. Басқалар Амарна хаттары Ахенатонның ішкі реформалар үшін Мысырдың шет елдерін елемегендігі туралы дәстүрлі көзқарасқа қарсы екенін атап өтті. Мысалы, Норман де Гарис Дэвис Ахенатонның соғысқа қарағанда дипломатияға басымдық бергенін мақтады, ал Джеймс Байки "Мысыр шекарасында патшалықтың барлық кезеңінде көтеріліс болмағаны, бұл Ахенатонның патшалық міндеттерін тастамағанының жеткілікті дәлелі" деді. Шындығында, Мысырдың вассалдарынан келген бірнеше хаттарда олар фараонның нұсқауларын орындағаны туралы хабарланды, бұл фараон мұндай нұсқаулар бергенін көрсетеді. Амарна хаттары сонымен қатар вассалдық мемлекеттерге Мысыр әскерінің олардың жеріне келуін күту керектігі бірнеше рет айтылғанын көрсетеді және осы әскерлер жіберілгенін және олардың мақсатына жеткенін көрсетеді. Ахенатон және Аменхотеп III Мысыр және Нубия әскерлерін, садақшыларды, шайтанды, жылқыларды және кемелерді жібергенін көрсететін ондаған хаттар бар. Ахенатон билігінде әскери жорықтардың бірі ғана белгілі. Өзінің екінші немесе он екінші жылында Ахенатон өзінің Куш вице-патшасы Тутмостың Нилдегі нубиялық көшпенді тайпалардың шабуылдарын және елді мекендерге жасаған шабуылдарын тоқтату үшін әскери экспедицияға жетекшілік етуін бұйырды. Жеңіс Амадада және Бухенде табылған екі стелаға түсірілді. Египтологтар жорықтың ауқымы туралы пікірталас жүргізеді: Вольфганг Хелк оны шағын ауқымды полициялық операция деп санады, ал Алан Шульман оны "үлкен масштабтағы соғыс" деп санады. Басқа египтологтар Ахенатон Сирияда немесе Левантта, мүмкін хеттерге қарсы соғыс жүргізген болуы мүмкін екенін болжады. Сирил Алдред, египеттік әскерлердің қозғалысын сипаттайтын Амарна хаттарына сүйене отырып, Ахенатон Гезер қаласы маңында сәтсіз соғыс бастағанын айтты, ал Марк Габольд Кадеш маңында сәтсіз жорық болғанын айтты. Бұл екеуінің бірі Тутанхамонның қалпына келтіру стеласында айтылған жорық болуы мүмкін: "егер Оңтүстік Қанаан мен Сириядағы [Джахи] Мысырдың шекарасын кеңейту үшін армия жіберілсе, олардың ісі сәтті аяқталмады". Джон Колеман Дарнелл және Коллин Манасса Ахенатонның Кадешті бақылау үшін хеттермен күрескенін, бірақ сәтсіз аяқталғанын айтты; қала 60-70 жылдан кейін, І Сеті билігінде қайта бағындырылды. Жалпы, археологиялық дәлелдер Ахенатонның Қанаан мен Сириядағы египеттік вассалдардың істеріне жақын назар аударғанын көрсетеді, бірақ бұл Амарнада табылған хаттар арқылы емес, үкіметтік шенеуніктер мен агенттерден алынған есептер арқылы болды. Ахенатон Мысырдың Таяу Шығыс империясының (қазіргі Израиль және Финикиялық жағалаудан тұратын) ядролық бөлігін сақтап, Митанниді басып алған және аймақтың солтүстік бөлігінде үстемдік құрған күшті және агрессивті Хет империясымен қақтығыстан аулақ бола алды. Тек Сириядағы Оронт өзені маңындағы Мысырдың шекаралық провинциясы Амурру хеттерге берілді, өйткені оның билеушісі Азиру Ахенатонға Египетке келуге бұйрық берілгеннен кейін, фараонға адал боладымын деп уәде бергеніне қарамастан, босатылып, жақын арада хеттерге жүгінді.

The Amarna letters have provided important evidence about Akhenaten's reign and foreign policy. The letters are a cache of 382 diplomatic texts and literary and educational materials discovered between 1887 and 1979, and named after Amarna, the modern name for Akhenaten's capital Akhetaten. The diplomatic correspondence comprises clay tablet messages between Amenhotep III, Akhenaten, and Tutankhamun, various subjects through Egyptian military outposts, rulers of vassal states, and the foreign rulers of Babylonia, Assyria, Syria, Canaan, Alashiya, Arzawa, Mitanni, and the Hittites. The Amarna letters portray the international situation in the Eastern Mediterranean that Akhenaten inherited from his predecessors. In the 200 years preceding Akhenaten's reign, following the expulsion of the Hyksos from Lower Egypt at the end of the Second Intermediate Period, the kingdom's influence and military might increased greatly. Egypt's power reached new heights under Thutmose III, who ruled approximately 100 years before Akhenaten and led several successful military campaigns into Nubia and Syria. Egypt's expansion led to confrontation with the Mitanni, but this rivalry ended with the two nations becoming allies. Slowly, however, Egypt's power started to wane. Amenhotep III aimed to maintain the balance of power through marriages—such as his marriage to Tadukhipa, daughter of the Mitanni king Tushratta—and vassal states. Under Amenhotep III and Akhenaten, Egypt was unable or unwilling to oppose the rise of the Hittites around Syria. The pharaohs seemed to eschew military confrontation at a time when the balance of power between Egypt's neighbors and rivals was shifting, and the Hittites, a confrontational state, overtook the Mitanni in influence. Early in his reign, Akhenaten was evidently concerned about the expanding power of the Hittite Empire under Šuppiluliuma I. A successful Hittite attack on Mitanni and its ruler Tushratta would have disrupted the entire international balance of power in the Ancient Middle East at a time when Egypt had made peace with Mitanni; this would cause some of Egypt's vassals to switch their allegiances to the Hittites, as time would prove. A group of Egypt's allies who attempted to rebel against the Hittites were captured, and wrote letters begging Akhenaten for troops, but he did not respond to most of their pleas. Evidence suggests that the troubles on the northern frontier led to difficulties in Canaan, particularly in a struggle for power between Labaya of Shechem and Abdi Heba of Jerusalem, which required the pharaoh to intervene in the area by dispatching Medjay troops northwards. Akhenaten pointedly refused to save his vassal Rib Hadda of Byblos—whose kingdom was being besieged by the expanding state of Amurru under Abdi Ashirta and later Aziru, son of Abdi Ashirta—despite Rib Hadda's numerous pleas for help from the pharaoh. Rib Hadda wrote a total of 60 letters to Akhenaten pleading for aid from the pharaoh. Akhenaten wearied of Rib Hadda's constant correspondences and once told Rib Hadda: "You are the one that writes to me more than all the (other) mayors" or Egyptian vassals in EA 124. What Rib Hadda did not comprehend was that the Egyptian king would not organize and dispatch an entire army north just to preserve the political status quo of several minor city states on the fringes of Egypt's Asiatic Empire. Rib Hadda would pay the ultimate price; his exile from Byblos due to a coup led by his brother Ilirabih is mentioned in one letter. When Rib Hadda appealed in vain for aid from Akhenaten and then turned to Aziru, his sworn enemy, to place him back on the throne of his city, Aziru promptly had him dispatched to the king of Sidon, where Rib Hadda was almost certainly executed. In a view discounted by the 21st century, several Egyptologists in the late 19th and 20th centuries interpreted the Amarna letters to mean that Akhenaten was a pacifist who neglected foreign policy and Egypt's foreign territories in favor of his internal reforms. For example, Henry Hall believed Akhenaten "succeeded by his obstinate doctrinaire love of peace in causing far more misery in his world than half a dozen elderly militarists could have done," while James Henry Breasted said Akhenaten "was not fit to cope with a situation demanding an aggressive man of affairs and a skilled military leader." Others noted that the Amarna letters counter the conventional view that Akhenaten neglected Egypt's foreign territories in favour of his internal reforms. For instance, Norman de Garis Davies praised Akhenaten's emphasis on diplomacy over war, while James Baikie said that the fact "that there is no evidence of revolt within the borders of Egypt itself during the whole reign is surely ample proof that there was no such abandonment of his royal duties on the part of Akhenaten as has been assumed." Indeed, several letters from Egyptian vassals notified the pharaoh that they have followed his instructions, implying that the pharaoh sent such instructions. The Amarna letters also show that vassal states were told repeatedly to expect the arrival of the Egyptian military on their lands, and provide evidence that these troops were dispatched and arrived at their destination. Dozens of letters detail that Akhenaten—and Amenhotep III—sent Egyptian and Nubian troops, armies, archers, chariots, horses, and ships. Only one military campaign is known for certain under Akhenaten's reign. In his second or twelfth year, Akhenaten ordered his Viceroy of Kush Tuthmose to lead a military expedition to quell a rebellion and raids on settlements on the Nile by Nubian nomadic tribes. The victory was commemorated on two stelae, one discovered at Amada and another at Buhen. Egyptologists differ on the size of the campaign: Wolfgang Helck considered it a small scale police operation, while Alan Schulman considered it a "war of major proportions". Other Egyptologists suggested that Akhenaten could have waged war in Syria or the Levant, possibly against the Hittites. Cyril Aldred, based on Amarna letters describing Egyptian troop movements, proposed that Akhenaten launched an unsuccessful war around the city of Gezer, while Marc Gabolde argued for an unsuccessful campaign around Kadesh. Either of these could be the campaign referred to on Tutankhamun's Restoration Stela: "if an army was sent to Djahy [southern Canaan and Syria] to broaden the boundaries of Egypt, no success of their cause came to pass." John Coleman Darnell and Colleen Manassa also argued that Akhenaten fought with the Hittites for control of Kadesh, but was unsuccessful; the city was not recaptured until 60–70 years later, under Seti I. Overall, archeological evidence suggests that Akhenaten paid close attention to the affairs of Egyptian vassals in Canaan and Syria, though primarily not through letters such as those found at Amarna but through reports from government officials and agents. Akhenaten managed to preserve Egypt's control over the core of its Near Eastern Empire (which consisted of present day Israel as well as the Phoenician coast) while avoiding conflict with the increasingly powerful and aggressive Hittite Empire of Šuppiluliuma I, which overtook the Mitanni as the dominant power in the northern part of the region. Only the Egyptian border province of Amurru in Syria around the Orontes River was lost to the Hittites when its ruler Aziru defected to the Hittites; ordered by Akhenaten to come to Egypt, Aziru was released after promising to stay loyal to the pharaoh, nonetheless turning to the Hittites soon after his release.

Кейінгі жылдар

Египтологтар Ахнатонның билігінің соңғы бес жылы туралы аз біледі, бұл жылдар жеткіліксіз куәландырылған және заманауи дәлелдердің небары бірнеше ғана фрагменті сақталған; ашықтықтың болмауы перғауынның билігінің соңғы кезеңін қайта құруды «қиын міндет» етіп, египтологтар арасындағы пікірталас пен даудың тақырыбына айналдырады. Жаңа сақталған деректердің бірі – 2012 жылы Ахетатеннің солтүстігіндегі Дейр-эль-Бершадағы әктас карьерінде табылған жазу. Бұл мәтін Амарнадағы құрылыс жобасына сілтеме жасайды және Ахнатон мен Нефертитидің Ахнатонның билігінің он алтыншы жылында, Ахет айының үшінші айының он бесінші күні әлі де патшалық жұбайлар екенін көрсетеді. 2012 жылы Дейр-эль-Бершадағы жазудың табылуына дейін Ахнатонның билігіндегі соңғы белгілі даталық оқиға – оның он екінші жылында өткен патшалық қабылдау болды, онда перғауын мен патшалық отбасы одақтас елдер мен бағынышты мемлекеттерден құрмет пен сыйлықтарды алды. Жазбаларда Нубия, Пунт елі, Сирия, Хаттуса патшалығы, Жерорта теңізіндегі аралдар мен Ливиядан келген құрмет көрсетілген. Адан Додсон сияқты египтологтар осы он екінші жылдық мерекелерді Ахнатонның билігінің гүлдену шегі деп санайды. Мерей II-нің қабіріндегі бейнелердің арқасында тарихшылар патша отбасы – Ахнатон, Нефертити және олардың алты қызы – патшалық қабылдауда толық құрамымен қатысқандығын біледі. Дегенмен, тарихшылар осы қабылдаудың себептерін нақты білмейді. Мүмкіндіктерге болашақ перғауын Айдың Тейге үйлену тойын тойлау, Ахнатонның таққа отырған он екі жылдығын мерекелеу, Амурру патшасы Азируды Мысырға шақыру, Леванттағы Сумур шайқасындағы әскери жеңіске қол жеткізу, Нубиядағы сәтті әскери науқан, Нефертитидің бірлескен билеуші ретінде таққа көтерілуі немесе жаңа астана Ахетатеннің құрылысын аяқтау кіруі мүмкін. Он екінші жылдан кейін Дональд Б. Редфорд және басқа египтологтар Мысырды эпидемия, ең болмаса обаның шалғанын болжады. Заманауи деректер осы кезеңде Таяу Шығыста эпидемия тарағанын көрсетеді және Ахнатонның он екінші жылында өткен қабылдауға келген елшілер мен делегациялар бұл ауруды Мысырға әкелген болуы мүмкін. Балама ретінде, хаттардағы хаттиліктер эпидемия Мысырда басталғанын және Мысырдың соғыс тұтқындары арқылы Таяу Шығысқа таратылғанын ұсынады. Оның шығу тегіне қарамастан, эпидемия Ахнатонның билігінің соңғы бес жылында патша отбасының бірнеше мүшесінің, оның ішінде оның қыздары Мекетатон, Нефернеферуре және Сетепенренің қайтысына себеп болуы мүмкін.

Egyptologists know little about the last five years of Akhenaten's reign, beginning in These years are poorly attested and only a few pieces of contemporary evidence survive; the lack of clarity makes reconstructing the latter part of the pharaoh's reign "a daunting task" and a controversial and contested topic of discussion among Egyptologists. Among the newest pieces of evidence is an inscription discovered in 2012 at a limestone quarry in Deir el Bersha, just north of Akhetaten, from the pharaoh's sixteenth regnal year. The text refers to a building project in Amarna and establishes that Akhenaten and Nefertiti were still a royal couple just a year before Akhenaten's death. The inscription is dated to Year 16, month 3 of Akhet, day 15 of the reign of Akhenaten. Before the 2012 discovery of the Deir el Bersha inscription, the last known fixed date event in Akhenaten's reign was a royal reception in regnal year twelve, in which the pharaoh and the royal family received tributes and offerings from allied countries and vassal states at Akhetaten. Inscriptions show tributes from Nubia, the Land of Punt, Syria, the Kingdom of Hattusa, the islands in the Mediterranean Sea, and Libya. Egyptologists, such as Aidan Dodson, consider this year twelve celebration to be the zenith of Akhenaten's reign. Thanks to reliefs in the tomb of courtier Meryre II, historians know that the royal family, Akhenaten, Nefertiti, and their six daughters, were present at the royal reception in full. However, historians are uncertain about the reasons for the reception. Possibilities include the celebration of the marriage of future pharaoh Ay to Tey, celebration of Akhenaten's twelve years on the throne, the summons of king Aziru of Amurru to Egypt, a military victory at Sumur in the Levant, a successful military campaign in Nubia, Nefertiti's ascendancy to the throne as coregent, or the completion of the new capital city Akhetaten. Following year twelve, Donald B. Redford and other Egyptologists proposed that Egypt was struck by an epidemic, most likely a plague. Contemporary evidence suggests that a plague ravaged through the Middle East around this time, and ambassadors and delegations arriving to Akhenaten's year twelve reception might have brought the disease to Egypt. Alternatively, letters from the Hattians might suggest that the epidemic originated in Egypt and was carried throughout the Middle East by Egyptian prisoners of war. Regardless of its origin, the epidemic might account for several deaths in the royal family that occurred in the last five years of Akhenaten's reign, including those of his daughters Meketaten, Neferneferure, and Setepenre.

Сменкхаре немесе Нефертитимен бірге

Ахенатон Сменкхаре мен Нефертитимен бірге бірнеше жыл бойы билік жүргізген болуы мүмкін. Мерей II мен Тутанхамонның қабірлеріндегі бейнелер мен артефактілерге сүйенсек, Сменкхаре Ахнатонның билік еткен он үшінші немесе он төртінші жылында корегент болуы мүмкін, бірақ бір-екі жылдан кейін қайтыс болды. Нефертити он алтыншы жылдан кейін ғана корегент рөлін атқарған болуы мүмкін, себебі сол кездегі стела оны әлі де Ахнатонның Ұлы патша әйелі деп көрсетеді. Нефертити мен Ахенатонның туыстық байланысы белгілі болса да, Ахенатон мен Сменкхаренің қандас болған-болмағаны әлі анық емес. Сменкхаре Ахнатонның ұлы немесе ағасы болуы мүмкін, Аменхотеп III-нің Тие немесе Ситамуннан туған ұлы ретінде. Алайда, археологиялық дәлелдер Сменкхаренің Ахнатонның үлкен қызы Меритатенге үйленгенін нақты көрсетеді. Тағы бір нәрсе, Ахетатон қабірінен табылған, «Корегенттік стеласы» деп аталатын стела патшайым Нефертитиді Ахенатонның корегенті ретінде көрсетуі мүмкін, бірақ бұл белгісіз, өйткені стела Анхесенпаатон мен Нефернеферуатон есімдерін көрсету үшін қайта өңделген. Египтолог Айдан Додсон Мысыр эпидемияға тап болған кезде Амарна әулетінің билігін сақтап қалу үшін Сменкхаре мен Нефертити екеуі де Ахенатонның корегенттері болды деген болжам жасады. Додсонның пікірінше, екеуі де Ахенатон қайтыс болған жағдайда және Тутанхатен жас болғандықтан таққа отырса, немесе ханзада да эпидемиядан қайтыс болса, Тутанхатеннің орнына билік ету үшін таңдалған.

Өлім және жерлеу

Ахенатон он жеті жылдық билікке ие болғаннан кейін қайтыс болды және бастапқыда Ахетатонның шығысындағы Корольдік Сайдағы қабірге жерленді. Қабір салу және перғауынды жерлеу туралы бұйрық елорданың шекарасын белгілейтін шекаралық стеланың бірінде жазылған: «Маған Ахетатонның шығыс тауында қабір жасалсын. Менің Әкем Атон маған бұйырған миллиондаған жылдар ішінде осы жерде жерленсін». Перғауынның жерленгеннен кейінгі жылдары Ахенатонның саркофагы қиратылып, Ахетатон некрополінде қалдырылды. 20 ғасырда қайта құрылған ол 2019 жылдан бері Каирдегі Египет мұражайында сақталуда. Саркофаг қалдырылғанына қарамастан, Тутанхамон Ахетатонды тастап, Фиваға оралғаннан кейін Ахенатонның мумиясы патшалық қабірлерден алынып, Фиваға жақын жердегі Патшалар аңғарындағы KV55 қабіріне көшірілді. Бұл қабір кейіннен Рамесидтер дәуірінде ұстаздарымен зардап шекті. Сменкхаре Ахенатоннан кейін қысқа ғана уақытқа тәуелсіз билік құрды ма, әлде жоқ па – әлі де белгісіз. Егер Сменкхаре Ахенатоннан кейін өмір сүрсе және жалғыз перғауын болса, ол Мысырды бір жылдан да аз уақыт билеген болуы мүмкін. Одан кейін Нефертити немесе Меритатен Нефернеферуатен атымен билік құрып, шамамен екі жыл бойы Мысырды басқарды. Ол өз кезегінде Тутанхатенмен ауыстырылды, ал елді уәзір және болашақ перғауын Ай басқарды. Ахенатон мен Сменкхаре KV55 қабірінде қайта жерленген болса да, сол қабірден табылған мумияның Ахенатонға тиесілігі күні бүгінге дейін даулы. Мумия 1907 жылы табылғалы бері көптеген рет зерттелді. Соңғы кезде египтолог Захи Хавасс зерттеушілер тобын жетектеп, 2010 жылы жарияланған зерттеу нәтижелері бойынша медициналық және ДНК-талдау жүргізіп, мумияны зерттеді. Тест нәтижелерін жариялағанда Хавасс тобы мумияны Тутанхамонның әкесі деп анықтады, демек «көп мүмкіншілікпен» Ахенатон. Алайда зерттеудің дұрыстығына күмән туды. Мысалы, зерттеу нәтижелерін талқылауда Тутанхамонның әкесі мен оның бауырларының кейбір генетикалық белгілері бірдей болатыны ескерілмеді. Егер Тутанхамонның әкесі Ахенатон болса, ДНК нәтижелері мумия Ахенатонның бауыры болуы мүмкін, мүмкін Сменкхаре.

Akhenaten died after seventeen years of rule and was initially buried in a tomb in the Royal Wadi east of Akhetaten. The order to construct the tomb and to bury the pharaoh there was commemorated on one of the boundary stela delineating the capital's borders: "Let a tomb be made for me in the eastern mountain [of Akhetaten]. Let my burial be made in it, in the millions of jubilees which the Aten, my father, decreed for me." In the years following the burial, Akhenaten's sarcophagus was destroyed and left in the Akhetaten necropolis; reconstructed in the 20th century, it is in the Egyptian Museum in Cairo as of 2019. Despite leaving the sarcophagus behind, Akhenaten's mummy was removed from the royal tombs after Tutankhamun abandoned Akhetaten and returned to Thebes. It was most likely moved to tomb KV55 in Valley of the Kings near Thebes. This tomb was later desecrated, likely during the Ramesside period. Whether Smenkhkare also enjoyed a brief independent reign after Akhenaten is unclear. If Smenkhkare outlived Akhenaten, and became sole pharaoh, he likely ruled Egypt for less than a year. The next successor was Nefertiti or Meritaten ruling as Neferneferuaten, reigning in Egypt for about two years. She was, in turn, probably succeeded by Tutankhaten, with the country being administered by the vizier and future pharaoh Ay. While Akhenaten—along with Smenkhkare—was most likely reburied in tomb KV55, the identification of the mummy found in that tomb as Akhenaten remains controversial to this day. The mummy has repeatedly been examined since its discovery in 1907. Most recently, Egyptologist Zahi Hawass led a team of researchers to examine the mummy using medical and DNA analysis, with the results published in 2010. In releasing their test results, Hawass's team identified the mummy as the father of Tutankhamun and thus "most probably" Akhenaten. However, the study's validity has since been called into question. For instance, the discussion of the study results does not discuss that Tutankhamun's father and the father's siblings would share some genetic markers; if Tutankhamun's father was Akhenaten, the DNA results could indicate that the mummy is a brother of Akhenaten, possibly Smenkhkare.

Мұра

Ахнатонның өлімімен ол құрған Атон культі жоғалды: алдымен біртіндеп, содан кейін толыққанды түрде. Тутанхатон өзінің атын Тутанхамон деп өзгертті және билігінің 2-шы жылында (б.з.д. 1332 ж. шамамен – б.з.д. белгісіз) Ахетатон қаласын тастап кетті. Оның ізбасарлары Ахнатон мен оның отбасын тарихи жазбалардан жоюға тырысты. Он сегізінші династияның соңғы фараоны және Ахнатонның отбасына жатпаған, Ахнатоннан кейінгі алғашқы фараон Хоремхеб тұсында мысырлықтар Атонға арналған ғибадатханаларды бұзып, құрылыс материалдарын жаңа жобаларда, соның ішінде жаңадан қалпына келтірілген Амон құдайына арналған ғибадатханаларда пайдаланды. Хоремхебтің мұрагері де осы істі жалғастырды. Сети I Амонға арналған ескерткіштерді қалпына келтіріп, Ахнатон жойған құдайдың атын жазуларда қайта жазды. Сети I сондай-ақ Ахенатон, Сменккар, Нефернеферуатон, Тутанхамон және Айды фараондар тізімінен алып тастауға бұйрық берді, осылайша Аменхотеп III тікелей Хоремхебке мұрагер болғандай көрінді. Рамсесидтер, Сети I-ге мұрагер болғандар, Ахетатонды біртіндеп қиратты және құрылыс материалдарын бүкіл елде, мысалы Гермополистегі құрылыстарда пайдаланды. Жазушы Мозе (немесе Мес) қабіріндегі жазулар Ахнатонға деген жағымсыз көзқарасты көрсетеді. Мысалы, Якобус ван Дейк және Ян Ассман сияқты египтологтар Ахнатонның билігі мен Амарна кезеңі Египет үкіметінің билігінің әлсіреуіне және фараонның египеттік қоғамдағы және діни өмірдегі орнының төмендеуіне алып келгенін айтады. Ахнатонның діни реформалары египеттіктердің құдайларымен және фараонмен арақатынасын, сондай-ақ халық пен құдайлар арасындағы қарым-қатынаста фараонның атқаратын рөлін өзгертіп жіберді. Амарна кезеңінен бұрын фараон – жер бетіндегі құдайлардың өкілі, Ра құдайының ұлы және Хорус құдайының жас тұлғасы болды, ол ритуалдар мен құрбандықтар арқылы және құдайлардың ғибадатханаларын күтіп, құдайлық тәртіпті сақтады. Сонымен қатар, фараон барлық діни қызметті бақыласа да, египеттіктер тұрақты мерекелер, фестивальдар және шерулер арқылы құдайларына жақындаса алатын. Бұл адамдар мен құдайлар, әсіресе олардың қалалары мен елдерінің қамқоршысы арасындағы тығыз байланысқа әкелді. Алайда Ахенатон Атоннан басқа құдайларға табынуға, тіпті фестивальдарға да тыйым салды. Ол өзін Атонға құлшылық ете алатын жалғыз адам деп жариялады және барлық діни құлшылықты өзіне бағыттауды талап етті. Амарна кезеңінен кейін, ХІХ және ХХ династиялар кезінде – Ахнатонның өлімінен кейін шамамен 270 жыл өткен соң – халық, фараон және құдайлар арасындағы қарым-қатынас Амарна дәуіріндегідей болған жоқ. Барлық құдайларға табыну қайта жаңғырды, бірақ құдайлар мен құлшылық ететіндер арасындағы қарым-қатынас тікелей және жеке болды, фараонды айналып өтті. Перғауын арқылы әрекет етудің орнына, египеттіктер құдайлардың өмірлеріне тікелей араласып, ізгілерді қорғап, қылмыскерлерді жазалайтынына сене бастады. Құдайлар жер бетіндегі өкілдері ретінде фараонның орнын иеленді. Амон құдайы барлық құдайлардың патшасы болды. Ван Дейк айтқандай, «патша енді құдай емес, құдайдың өзі патша болды. Амонды нағыз патша деп мойындағаннан кейін, жердегі билеушілердің саяси билігі ең төменгі деңгейге дейін төмендетілуі мүмкін». Осының салдарынан Амон діни қызметкерлерінің ықпалы мен күші жиырма бірінші династияға дейін, шамамен б.з.д. 1077 жылға дейін өсе берді, осы уақытқа дейін Амонның бас діни қызметкерлері Мысырдың бір бөлігіне билік жүргізді. Ахнатонның реформалары ежелгі египет тіліне де ұзақ мерзімді әсер етті және ресми жазбалар мен сөздердегі сөйлеу тілінің таралуын жеделдетті. Ежелгі египет тілінің жазылған және сөйленген түрлері тарихтың басында ерекшеленді және уақыт өте келе өзгерістерді сақтап келді. Алайда Амарна кезеңінде патшалық және діни мәтіндер мен жазулар, соның ішінде Ахетатонның шекаралық стелалары немесе Амарна хаттары, көбірек жергілікті тілдік элементтерді, мысалы, анықталған артикль немесе жаңа меншік формасын қамти бастады. Олар әрқашан бір-бірінен алшақ болса да, бұл өзгерістер сөйленетін және жазылған тілдерді Жаңа Патшалықтың бұрынғы фараондарына қарағанда жүйелі түрде жақындастырды. Ахнатонның мұрагерлері оның діни, көркемдік және тілдік өзгерістерін тарихтан жоюға тырысқанмен, жаңа тілдік элементтер Амарна жылдарынан кейін ресми мәтіндердің құрамына еніп, он тоғызыншы династиядан бастап кеңінен қолданылды. Ахнатон друздар дінінде де Пайғамбар ретінде танылады.

With Akhenaten's death, the Aten cult he had founded fell out of favor: at first gradually, and then with decisive finality. Tutankhaten changed his name to Tutankhamun in Year 2 of his reign (c. 1332 BC – c. no) and abandoned the city of Akhetaten. Their successors then attempted to erase Akhenaten and his family from the historical record. During the reign of Horemheb, the last pharaoh of the Eighteenth Dynasty and the first pharaoh after Akhenaten who was not related to Akhenaten's family, Egyptians started to destroy temples to the Aten and reuse the building blocks in new construction projects, including in temples for the newly restored god Amun. Horemheb's successor continued in this effort. Seti I restored monuments to Amun and had the god's name re carved on inscriptions where it was removed by Akhenaten. Seti I also ordered that Akhenaten, Smenkhkare, Neferneferuaten, Tutankhamun, and Ay be excised from official lists of pharaohs to make it appear that Amenhotep III was immediately succeeded by Horemheb. Under the Ramessides, who succeeded Seti I, Akhetaten was gradually destroyed and the building material reused across the country, such as in constructions at Hermopolis. The negative attitudes toward Akhenaten were illustrated by, for example, inscriptions in the tomb of scribe Mose (or Mes), where Akhenaten's reign is referred to as "the time of the enemy of Akhet Aten". Some Egyptologists, such as Jacobus van Dijk and Jan Assmann, believe that Akhenaten's reign and the Amarna period started a gradual decline in the Egyptian government's power and the pharaoh's standing in Egyptian's society and religious life. Akhenaten's religious reforms subverted the relationship ordinary Egyptians had with their gods and their pharaoh, as well as the role the pharaoh played in the relationship between the people and the gods. Before the Amarna period, the pharaoh was the representative of the gods on Earth, the son of the god Ra, and the living incarnation of the god Horus, and maintained the divine order through rituals and offerings and by sustaining the temples of the gods. Additionally, even though the pharaoh oversaw all religious activity, Egyptians could access their gods through regular public holidays, festivals, and processions. This led to a seemingly close connection between people and the gods, especially the patron deity of their respective towns and cities. Akhenaten, however, banned the worship of gods beside the Aten, including through festivals. He also declared himself to be the only one who could worship the Aten, and required that all religious devotion previously exhibited toward the gods be directed toward himself. After the Amarna period, during the Nineteenth and Twentieth Dynasties—c. 270 years – c. no following Akhenaten's death—the relationship between the people, the pharaoh, and the gods did not simply revert to pre Amarna practices and beliefs. The worship of all gods returned, but the relationship between the gods and the worshipers became more direct and personal, circumventing the pharaoh. Rather than acting through the pharaoh, Egyptians started to believe that the gods intervened directly in their lives, protecting the pious and punishing criminals. The gods replaced the pharaoh as their own representatives on Earth. The god Amun once again became king among all gods. According to van Dijk, "the king was no longer a god, but god himself had become king. Once Amun had been recognized as the true king, the political power of the earthly rulers could be reduced to a minimum." Consequently, the influence and power of the Amun priesthood continued to grow until the Twenty first Dynasty, c. 1077 BC – c. no, by which time the High Priests of Amun effectively became rulers over parts of Egypt. Akhenaten's reforms also had a longer term impact on Ancient Egyptian language and hastened the spread of the spoken Late Egyptian language in official writings and speeches. Spoken and written Egyptian diverged early on in Egyptian history and stayed different over time. During the Amarna period, however, royal and religious texts and inscriptions, including the boundary stelae at Akhetaten or the Amarna letters, started to regularly include more vernacular linguistic elements, such as the definite article or a new possessive form. Even though they continued to diverge, these changes brought the spoken and written language closer to one another more systematically than under previous pharaohs of the New Kingdom. While Akhenaten's successors attempted to erase his religious, artistic, and even linguistic changes from history, the new linguistic elements remained a more common part of official texts following the Amarna years, starting with the Nineteenth Dynasty. Akhenaten is also recognized as a Prophet in the Druze faith.

Атенизм

Мысырлықтар Күн құдайына әртүрлі есімдермен табынып, Күнге табыну Ахнатоннан бұрын да, әсіресе Он сегізінші династия кезінде және Ахнатонның әкесі Аменхотеп III билік еткен тұста кеңінен таралды. Жаңа Мемлекет кезеңінде фараон күн дискісімен байланыстырыла бастады. Мысалы, бір жазуда фараон Хатшепсут "дисктей жарқыраған әйел Ре" деп аталса, Аменхотеп III "барлық шетелдерден биік тұрған, Небмаре, ослегіш диск" деп сипатталды. Он сегізінші династия кезінде Күнге арналған діни гимн де пайда болып, мысырлықтар арасында танымал болды. Дегенмен, египтологтар Ахнатонға дейінгі күн дискісіне табыну мен Ахнатонның діни саясаты арасындағы себеп-салдарлық байланысқа күмәнді қарады.

Орындау және дамыту

Атонды қолдану Атонның иконографиясындағы біртіндеп өзгерістер арқылы ізбуге болады. Египтолог Дональд Б. Редфорд оның дамуын үш кезеңге бөлді: ең ерте, орта және соңғы. Ең ерте кезеңде күн дискісінің суреттері көбейді, бірақ дискі әлі де дәстүрлі түрде бейнеленгендей, соқыр басты күн құдайы Ра Хорактының басына орналасқан. Ол тек «бірден-бір, бірақ ерекше емес» құдай еді. Орта кезеңде Атонның басқа құдайлардан жоғары тұруы және оның аты жазылған картуштардың пайда болуы байқалды. Соңғы кезеңде Атон адам қолымен аяқталған ұзын сәулелермен күн дискісі ретінде бейнеленді және құдайға жаңа эпитет қосылды: «қуанышпен тойған ұлы тірі Дискі, аспан мен жердің иесі». Билігінің алғашқы жылдары Аменхотеп IV ежелгі астана Фивада тұрып, Мысырдың дәстүрлі құдайларына табынуға рұқсат берді. Алайда, кейбір белгілер Атонның маңыздылығының артып бара жатқанын көрсетті. Мысалы, Аменхотеп IV билігінің басында Тебадағы Пареннефер қабіріндегі жазуларда: «әрбір (басқа) құдайға төлемдер тең өлшеммен өлшенсе, Атон үшін ол толып асуы керек» делінген, бұл Атонға деген жағымды көзқарасты білдіреді. Сонымен қатар, Амон Раның үлкен құлшылық орталығы Карнак ғибадатханасының жанында Аменхотеп IV Атонға арналған ғибадатханалар сияқты бірнеше ірі құрылыстар салды. Жаңа Атон ғибадатханаларының шатыры болмады, сондықтан құдай бұрынғыдай қараңғы ғибадатханаларда емес, күн сәулесінде, ашық аспан астында құлшылық етілді. Кейінірек Теба ғибадатханалары оның ізбасарлары тарапынан бұзылып, Карнак ғибадатханасындағы жаңа құрылыстарды салу үшін пайдаланылды. Археологтар оларды бөлшектегенде, мұндағы бастапқы Атон ғимаратынан 36 000-ға жуық әшекейленген блоктар табылды, олар бастапқы рельефтік суреттер мен жазулардың көптеген элементтерін сақтап қалды. Аменхотеп IV билігінің алғашқы кезеңіндегі маңызды кезеңдердің бірі – фараонның билік құрған екінші жылының басында айтқан сөзі. Бұл сөздің көшірмесі Фиваға жақын жердегі Карнак ғибадатханасының бірінші қабатында сақталған. Патшалық сарайда, жазушылар мен халық алдында сөйлеген сөзінде Аменхотеп IV құдайлардың әрекетсіз болғанын, олардың қозғалысы тоқтағанын және олардың ғибадатханаларының қирағанын айтты. Фараон мұны жалғыз қалған құдай – Күн дискісі Атонмен салыстырды, ол мәңгі қозғалып, өмір сүре берді. Кейбір египтологтар, мысалы Дональд Б. Редфорд, бұл сөзді фараонның Атонға негізделген кейінгі діни реформаларын алдын ала жариялаған және түсіндірген жарияланым немесе манифестпен салыстырды. Ахнатон өз сөзінде былай деді:

The implementation of Atenism can be traced through gradual changes in the Aten's iconography, and Egyptologist Donald B. Redford divided its development into three stages—earliest, intermediate, and final—in his studies of Akhenaten and Atenism. The earliest stage was associated with a growing number of depictions of the sun disc, though the disc is still seen resting on the head of the falcon headed sun god Ra Horakhty, as the god was traditionally represented. The god was only "unique but not exclusive". The intermediate stage was marked by the elevation of the Aten above other gods and the appearance of cartouches around his inscribed name—cartouches traditionally indicating that the enclosed text is a royal name. The final stage had the Aten represented as a sun disc with sunrays like long arms terminating in human hands and the introduction of a new epithet for the god: "the great living Disc which is in jubilee, lord of heaven and earth". In the early years of his reign, Amenhotep IV lived at Thebes, the old capital city, and permitted worship of Egypt's traditional deities to continue. However, some signs already pointed to the growing importance of the Aten. For example, inscriptions in the Theban tomb of Parennefer from the early rule of Amenhotep IV state that "one measures the payments to every (other) god with a level measure, but for the Aten one measures so that it overflows," indicating a more favorable attitude to the cult of Aten than the other gods. Additionally, near the Temple of Karnak, Amun Ra's great cult center, Amenhotep IV erected several massive buildings including temples to the Aten. The new Aten temples had no roof and the god was thus worshipped in the sunlight, under the open sky, rather than in dark temple enclosures as had been the previous custom. The Theban buildings were later dismantled by his successors and used as infill for new constructions in the Temple of Karnak; when they were later dismantled by archaeologists, some 36,000 decorated blocks from the original Aten building here were revealed that preserve many elements of the original relief scenes and inscriptions. One of the most important turning points in the early reign of Amenhotep IV is a speech given by the pharaoh at the beginning of his second regnal year. A copy of the speech survives on one of the pylons at the Karnak Temple Complex near Thebes. Speaking to the royal court, scribes or the people, Amenhotep IV said that the gods were ineffective and had ceased their movements, and that their temples had collapsed. The pharaoh contrasted this with the only remaining god, the sun disc Aten, who continued to move and exist forever. Some Egyptologists, such as Donald B. Redford, compared this speech to a proclamation or manifesto, which foreshadowed and explained the pharaoh's later religious reforms centered around the Aten. In his speech, Akhenaten said:

Билігінің бесінші жылында Аменхотеп IV Атонды Мысырдың жалғыз құдайы етіп бекіту үшін шешуші қадамдар жасады. Фараон «басқа құдайлардың діни қызметкерлерін таратып, осы [басқа] құдайлардан түскен кірістерді Атон құдайына жұмсады». Атонға деген толық адалдығын көрсету үшін патша өзінің атын Аменхотеп IV-тен Ахнатонға («Атон үшін тиімді» деген мағынаны білдіреді) өзгертті. Сонымен қатар, Атонның өзі патшаға айналды. Суретшілер оны фараонның белгілерімен бейнелей бастады, оның есімін картуштарға орналастырды – сирек, бірақ бірегей оқиға емес, өйткені Ра Хоракхти мен Амон Ра есімдері де картуштарда табылған, және патшалықтың символы – урейді киді. Атон Ахнатонның билігінің басындағы патшалық Сед фестивалінің тақырыбы болған болуы мүмкін. Атон жалғыз құдай болғандықтан, Ахнатон өзін Атон мен оның халқы арасындағы жалғыз делдал деп жариялады, олардың жеке құлшылығы мен назарының нысаны – бұл Египет тарихында естілмеген ерекшелік емес, Бесінші династияның фараондары, мысалы Нюсерр Ини, халық пен құдайлар Озирис пен Ра арасындағы жалғыз делдал екенін жариялады. Билігінің тоғызыншы жылында Ахнатон Атонның тек ең жоғарғы құдай емес, ғибадат етілетін жалғыз құдай екенін жариялады. Ол бүкіл Мысырдағы Амон ғибадатханаларын бұзуға бұйрық берді және бірнеше жағдайда «құдайлар» деген көпше жазуларды алып тастады. Бұл жаңа режим ұсынған өзгерістерді атап өтті, оның ішінде күн дискісінен басқа, сәулелер Атонның көзге көрінбейтін рухын бейнелейтіндей, барлық суреттерге тыйым салынды, ол сол кезде тек күн құдайы емес, сонымен қатар әмбебап құдай деп саналды. Жер бетіндегі барлық тіршілік Атон мен көзге көрінетін күн сәулесіне байланысты болды. Атонның бейнелері әрқашан иероглифтік түсіндірмемен бірге келді, бұл күннің барлық жаратылыстың жаратушысы ретінде бейнеленуі тек солай түсінілуі керек екенін көрсетеді: жаратылысты басып өтетін нәрсе болғандықтан, оны жаратылыстың кез келген бөлігі толық немесе жеткілікті түрде бейнелей алмайды. Атонның аты да кейбір тарихшылардың пікірінше, сегізінші жылда немесе он төртінші жылда бастап өзгеше жазыла бастады. «Тірі Ра Хоракхти, өзінің атымен Шу Ра Атонда қуанышпен тойлайтын» деген құдайдың аты «Тірі Ра, көктемнің иесі, өзінің атымен Ра әкесі қайта келген Атон» деп өзгертілді, Атонның Ра Хоракхти мен Шуға байланысын жойды, екі басқа күн құдайы. Осылайша Атон Ра Хоракхтидің әмбебап күн құдайы және Шудың, аспан құдайының және күн сәулесінің көрінісі сияқты атрибуттары мен сенімдерін біріктірген амальгамаға айналды. Ахнатонның Атонизм сенімдері «Атонға арналған Ұлы Гимн» деп аталатын гимнде ең жақсы бейнеленген. Гимн Ахнатонның ізбасарларының бірі Айдең қабірінде табылған, бірақ египтологтар оның Ахнатонның өзі құрастырғанын сендіреді. Гимн күн мен күн сәулесін мақтайды және күн батқанда туындайтын қауіптер туралы айтады. Ол Атонды жалғыз құдай және барлық тіршіліктің жаратушысы ретінде көрсетеді, ол күн шыққанда әр күні тіршілікті қайта жаратады және Жердегінің бәрі, соның ішінде табиғат, адам өмірі және тіпті сауда мен коммерция оған тәуелді. Гимннің бір бөлімінде былай делінген: «Ешкім жоқ жалғыз құдай! Сен қалағаныңдай жерді жасадың, сен ғана». Гимн Ахнатонның құдай мен египеттіктер арасындағы жалғыз делдал екенін және Атонды түсінетін жалғыз адам екенін де айтады: «Сен менің жүрегімдесің, сені тек сенің ұлың ғана біледі».

In Year Five of his reign, Amenhotep IV took decisive steps to establish the Aten as the sole god of Egypt. The pharaoh "disbanded the priesthoods of all the other gods and diverted the income from these [other] cults to support the Aten." To emphasize his complete allegiance to the Aten, the king officially changed his name from Amenhotep IV to Akhenaten (, meaning "Effective for the Aten"). Meanwhile, the Aten was becoming a king itself. Artists started to depict him with the trappings of pharaohs, placing his name in cartouches—a rare, but not unique occurrence, as the names of Ra Horakhty and Amun Ra had also been found enclosed in cartouches—and wearing a uraeus, a symbol of kingship. The Aten may also have been the subject of Akhenaten's royal Sed festival early in the pharaoh's reign. With Aten becoming a sole deity, Akhenaten started to proclaim himself as the only intermediary between Aten and his people, and the subject of their personal worship and attention—a feature not unheard of in Egyptian history, with Fifth Dynasty pharaohs such as Nyuserre Ini proclaiming to be sole intermediaries between the people and the gods Osiris and Ra. By Year Nine of his reign, Akhenaten declared that Aten was not merely the supreme god, but the only worshipable god. He ordered the defacing of Amun's temples throughout Egypt and, in a number of instances, inscriptions of the plural 'gods' were also removed. This emphasized the changes encouraged by the new regime, which included a ban on images, with the exception of a rayed solar disc, in which the rays appear to represent the unseen spirit of Aten, who by then was evidently considered not merely a sun god, but rather a universal deity. All life on Earth depended on the Aten and the visible sunlight. Representations of the Aten were always accompanied with a sort of hieroglyphic footnote, stating that the representation of the sun as all encompassing creator was to be taken as just that: a representation of something that, by its very nature as something transcending creation, cannot be fully or adequately represented by any one part of that creation. Aten's name was also written differently starting as early as Year Eight or as late as Year Fourteen, according to some historians. From "Living Re Horakhty, who rejoices in the horizon in his name Shu Re who is in Aten", the god's name changed to "Living Re, ruler of the horizon, who rejoices in his name of Re the father who has returned as Aten", removing the Aten's connection to Re Horakhty and Shu, two other solar deities. The Aten thus became an amalgamation that incorporated the attributes and beliefs around Re Horakhty, universal sun god, and Shu, god of the sky and manifestation of the sunlight. Akhenaten's Atenist beliefs are best distilled in the Great Hymn to the Aten. The hymn was discovered in the tomb of Ay, one of Akhenaten's successors, though Egyptologists believe that it could have been composed by Akhenaten himself. The hymn celebrates the sun and daylight and recounts the dangers that abound when the sun sets. It tells of the Aten as a sole god and the creator of all life, who recreates life every day at sunrise, and on whom everything on Earth depends, including the natural world, people's lives, and even trade and commerce. In one passage, the hymn declares: "O Sole God beside whom there is none! You made the earth as you wished, you alone." The hymn also states that Akhenaten is the only intermediary between the god and Egyptians, and the only one who can understand the Aten: "You are in my heart, and there is none who knows you except your son."

Атенизм және басқа құдайлар

Кейбір пікірлер Ахнатонның өз халқына діни реформаларын қаншалықты күшпен жүргізгеніне қатысты. Әрине, уақыт өте келе ол Атонның және басқа да діни терминологияның атауларын өзгертті, басқа құдайларға сілтемелерді одан әрі алып тастады; сондай-ақ, белгілі бір кезде дәстүрлі құдайлардың, әсіресе Амонның есімдерін кең көлемде жоюға кірісті. Оның сарайының кейбір өкілдері өздерінің аттарын басқа құдайлардың қамқорлығынан алып тастап, Атонның (немесе Раның, Акенатон Атонмен теңестірген) қамқорлығына өткізді. Дегенмен, тіпті Амарнада да кейбір сарай қызметкерлері Ахмоз ("ай құдайының баласы", 3-ші қабірдің иесі) сияқты есімдерді сақтап қалды, ал әйгілі Нефертити бюсті мен басқа да патшалық портреттер табылған мүсіншілер шеберханасы Тутмос ("Тот құдайының баласы") деп аталған суретшімен байланысты. Амарнадағы фаянс амулеттерінің көп саны үй және бала тудыру құдайлары Бес пен Таверет, Горус көзі және басқа дәстүрлі құдайлардың амулеттерін азаматтардың ашық кигенін көрсетеді. Шындығында, Амонның әйелі Мутқа сілтеме жазылған патшалық әшекейлердің жиынтығы Амарна патшалық қабірлерінің жанынан табылған (қазір Шотландия Ұлттық мұражайында сақталады). Мұндай дәлелдер Ахнатонның дәстүрлі ғибадатханаларға қаржыландыруды тоқтатқанымен, оның саясаты билігінің соңына дейін, мүмкін, әлі белгілі болмаған бір оқиғаға дейін, белгілі бір деңгейде төзімді болғанын көрсетеді. Ахетатеннен жасалған археологиялық қазбалар көрсеткендей, осы қаланың көптеген қарапайым тұрғындары тіпті ескерткіш скарабейлер немесе макияж құмыралары сияқты қарапайым заттарындағы Амон құдайының есімін жойып немесе қалыптастырып тастаған, мүмкін, Амонға деген көзқарасы бар деп айыпталудан қорқып. Ахнатонның әкесі Аменхотеп III-ге жасалған сілтемелер де ішінара өшірілді, өйткені олар оның есімінің дәстүрлі Амон түрін қамтыды: Небмаатре Амонхотеп.

Ахнатоннан кейін

Ахнатонның өлімінен кейін Мысыр бірте-бірте дәстүрлі көпқұдайлық дініне қайта оралды, себебі Атон Ахнатонмен тығыз байланысты болғандықтан. Атоншылдық, әдетте, Ахнатонның тікелей мұрагерлері Сменкхаре мен Нефернеферуатеннің билігінде, сондай-ақ Тутанхатеннің билігінің басында үстемдік құрды. Бірнеше жыл бойы Атонға және қайта жанданған Амонға табыну бірге өркендеді. Алайда, уақыт өте келе Ахнатонның мұрагерлері, бастапқыда Тутанхатен, Атоншылдықтан алшақтау үшін шаралар қолданды. Тутанхатен және оның әйелі Анхесенпаатен өздерінің есімдерінен Атонды алып тастап, тиісінше Тутанхамон және Анхесенамун деп өзгертті. Амон жоғарғы құдай ретінде қайта орнатылды. Тутанхамон басқа құдайлардың ғибадатханаларын қалпына келтірді, өйткені фараон өзінің «Қайта орнату стеласында» былай деді: «Ол осы жерді қайта ұйымдастырып, оның дәстүрлерін Ре заманындағыдай қалпына келтірді. Ол құдайлардың үйлерін жаңартты және олардың барлық бейнелерін жасады. Ол олардың ғибадатханаларын көтеріп, мүсіндерін орнатты. Ол осы жерде қираған құдайлардың қасиетті орындарын іздеп тауып, оларды бастапқы заманнан бері сақталған күйінде қайта құрды». Сонымен қатар, Тутанхамонның Теба мен Карнақтағы құрылыс жобаларында Ахнатонның ғимараттарынан талататтар қолданылды, бұл Тутанхамон Атонға арналған ғибадатханаларды бұзуды бастаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Атон ғибадатханаларын бұзу Ай мен Хоремхеб, Тутанхамонның мұрагерлері және XVIII династияның соңғы фараондары билігінде де жалғасты. Хоремхеб Ахнатонның астанасы Ахетатонды бұзуға бұйрық берген болуы мүмкін. Атонға табынудан түбегейлі үзілісті көрсете отырып, Хоремхеб Хорус құдайының өзіне билік етуге таңдалғанын мәлімдеді. Соңында, XIX династияның екінші фараоны Сети I Амонның атын Атонмен ауыстырылған немесе алынып тасталған жазуларға қайта орнатуға бұйрық берді.

Көркем суреттер

Амарна өнері деп аталатын Ахенатон мен оның тікелей ізбасарларының тұсында гүлденген өнер түрлері ежелгі Египеттің дәстүрлі өнерінен ерекше көзге түседі. Бейнелеулер реалистік, экспрессионистік және натуралистік сипатқа ие, әсіресе жануарлар, өсімдіктер мен адамдарды бейнелеуде, сондай-ақ патшалық емес және патшалық тұлғалардың дәстүрлі тұрақты бейнелеріне қарағанда әрекет пен қозғалысқа толы. Дәстүрлі өнерде фараонның құдайлық мәні тыныштықпен, тіпті қозғалмай тұрумен беріледі. Ахенатонның бейнесі басқа фараондардың суреттерінен мүлдем өзгеше. Дәстүр бойынша, фараондар мен Египеттің билеуші табының бейнесі идеализацияланған, жастық және дене күшімен «үлгілі сұлу» ретінде көрсетілген. Дегенмен, Ахенатонның бейнелері бұрынғыдан өзгеше және «жағымсыз» – ішін салбыратып, жамбасы кең, аяқтары жіңішке, жамбас қалың, «әйел сияқты» кеудесі үлкен, жұқа, «артық созылған беті» және қалың еріндері бар. Ахенатон мен оның отбасының ерекше көркем бейнелеріне, соның ішінде гинекомастия мен андрогинияның болу мүмкіндігіне сүйене отырып, кейбіреулер фараон мен оның отбасында ароматазаның артық өндірілу синдромы және сагиттальді краниосиностоз синдромы немесе Антли-Бикслер синдромы болған деген болжам жасады. 2010 жылы Ахенатонның күдікті мумиясының генетикалық зерттеулері гинекомастия немесе Антли-Бикслер синдромының белгілерін көрсетпеді, бірақ бұл нәтижелер кейіннен күмәндандырылды. Оның орнына символдық интерпретацияны қолдай отырып, Доминик Монсеррат «Ахенатон: Тарих, қиял және ежелгі Египет» еңбегінде «Египтологтар арасында Ахенатонның дене бітімінің шамадан тыс формаларын әдеби мағынада қабылдамауға кеңінен келісім бар» деп мәлімдейді. Атон құдайы «барлық адамзаттың анасы және әкесі» ретінде танылғандықтан, Монсеррат және басқалар Ахенатонның Атонның андрогиниясының символы ретінде андрогинге айналдырылғанын болжайды. Бұл үшін «жаратушы құдайдың барлық атрибуттары патшаның денесіне біріктірілуі керек», ол «жер бетінде Атонның көптеген өмірлік функцияларын көрсетеді». Ахенатон «Раның Бірегейі» деген атаққа ие болды және ол суретшілеріне өзін қарапайым халықтан өзгеше көрсетуді бұйырған болуы мүмкін. Патша сарайының басқа мүшелерінің, әсіресе патша отбасының бейнелері де шамадан тыс, стильденген және дәстүрлі өнерден мүлдем өзгеше. Египеттік патшалық өнерінің тарихында бірінші рет фараонның отбасы өмірі бейнеленген: патша отбасы демалыс, аяушылық және жақын қарым-қатынаста, бір-біріне қол ұстасып, сүйісіп, табиғи іс-әрекеттерге қатысады, бір-біріне көңіл білдіреді. Нефертити де патшаның жанында, жалғыз немесе қыздарымен бірге, әдетте фараонға тән әрекеттерде, мысалы, «дұшпанды жеңуде» (ер фараондардың дәстүрлі бейнесі) көрінеді. Бұл оның патшайым үшін ерекше мәртебеге ие болғанын көрсетеді. Оның алғашқы бейнелері оның киім-кешегінен басқа күйеуінің бейнесінен ажыратылмайды, бірақ жаңа астанаға көшкеннен кейін көп ұзамай Нефертити өзіне тән ерекшеліктерімен суреттеле бастайды. Нефертитидің бейнесі портреттік пе, әлде идеализацияланған бе деген сұрақтар әлі де ашық күйінде қалып отыр.

Styles of art that flourished during the reigns of Akhenaten and his immediate successors, known as Amarna art, are markedly different from the traditional art of ancient Egypt. Representations are more realistic, expressionistic, and naturalistic, especially in depictions of animals, plants and people, and convey more action and movement for both non royal and royal individuals than the traditionally static representations. In traditional art, a pharaoh's divine nature was expressed by repose, even immobility. The portrayals of Akhenaten himself greatly differ from the depictions of other pharaohs. Traditionally, the portrayal of pharaohs—and the Egyptian ruling class—was idealized, and they were shown in "stereotypically 'beautiful' fashion" as youthful and athletic. However, Akhenaten's portrayals are unconventional and "unflattering" with a sagging stomach; broad hips; thin legs; thick thighs; large, "almost feminine breasts"; a thin, "exaggeratedly long face"; and thick lips. Based on Akhenaten's and his family's unusual artistic representations, including potential depictions of gynecomastia and androgyny, some have argued that the pharaoh and his family have either had aromatase excess syndrome and sagittal craniosynostosis syndrome, or Antley–Bixler syndrome. In 2010, results published from genetic studies on Akhenaten's purported mummy did not find signs of gynecomastia or Antley Bixler syndrome, although these results have since been questioned. Arguing instead for a symbolic interpretation, Dominic Montserrat in Akhenaten: History, Fantasy and Ancient Egypt states that "there is now a broad consensus among Egyptologists that the exaggerated forms of Akhenaten's physical portrayal are not to be read literally". Because the god Aten was referred to as "the mother and father of all humankind", Montserrat and others suggest that Akhenaten was made to look androgynous in artwork as a symbol of the androgyny of the Aten. This required "a symbolic gathering of all the attributes of the creator god into the physical body of the king himself", which will "display on earth the Aten's multiple life giving functions". Akhenaten claimed the title "The Unique One of Re", and he may have directed his artists to contrast him with the common people through a radical departure from the idealized traditional pharaoh image. Depictions of other members of the court, especially members of the royal family, are also exaggerated, stylized, and overall different from traditional art. Significantly, and for the only time in the history of Egyptian royal art, the pharaoh's family life is depicted: the royal family is shown mid action in relaxed, casual, and intimate situations, taking part in decidedly naturalistic activities, showing affection for each other, such as holding hands and kissing. Nefertiti also appears, both beside the king and alone, or with her daughters, in actions usually reserved for a pharaoh, such as "smiting the enemy", a traditional depiction of male pharaohs. This suggests that she enjoyed unusual status for a queen. Early artistic representations of her tend to be indistinguishable from her husband's except by her regalia, but soon after the move to the new capital, Nefertiti begins to be depicted with features specific to her. Questions remain whether the beauty of Nefertiti is portraiture or idealism.

Болжамдық теориялар

Ахнатонның діни революционер ретіндегі мәртебесі көптеген пікірталас тудырды, олар ғылыми болжамдардан бастап, ғылыми емес маргиналды теорияларға дейін жетеді. Кейбіреулер оның таныстырған дінінің негізінен монотеистік болғанына сенеді, бірақ көптеген басқалары Ахнатонды Атонға ғибадат етуші ретінде қарастырады, себебі ол басқа құдайлардың бар екенін тікелей жоққа шығармады; ол жай ғана Атоннан басқа ешкімге табынбады.

Мүмкін ауру

Ахенатонның фараондарды бейнелеудегі дәстүрлі, денелі нормадан өзгешеленетін, ерекше суреттері 19 және 20 ғасырлардағы египтологтарды Ахенатонның қандай да бір генетикалық аномалиясы болған деген ойға жетеді. Әр түрлі аурулар қарастырылды, соның ішінде Фролих синдромы немесе Марфан синдромы ең көп айтылды. Сирил Олдред, Графтон Эллиот Смит пен Джеймс Стречидің бұрынғы аргументтерін дамыта отырып, Ахенатонның ұзын жағы мен әйелдік келбетіне сүйене отырып, ол Фролих синдромымен ауырған болуы мүмкін деген болжам жасады. Дегенмен, мұның болуы шамалы, себебі бұл ауру көбелексіздікке алып келеді, ал Ахенатонның көптеген баласы болғаны мәлім. Оның балалары археологиялық және иконографиялық деректер арқылы жылдар бойы бейнеленген. Бьюридж Ахенатонның Марфан синдромымен ауырған болуы мүмкін екенін ұсынды, ол Фролих синдромынан айырмашылығы, ақыл-ойының нашарлауына немесе көбелексіздікке әкелмейді. Марфан синдромымен ауыратын адамдардың бойы ұзын, беті жұқа, бассүйегі созылған, қабырғалары үлкейген, кеудесі түтік немесе көгершіндей болып келеді, жақ аймағы жоғары иілген немесе сәл тіршіктелген, тазы үлкен, жамбастары кеңейген, бұзаулары жіңішке болады – бұл белгілер Ахенатонның кейбір бейнелерінде көрінеді. Марфан синдромы доминантты қасиет, яғни, осы синдроммен ауыратын адамдардың балаларына оны беріп алу мүмкіндігі 50% құрайды. Алайда, 2010 жылы Тутанхамонның ДНК-тесті Марфан синдромы жоқ екенін көрсетті. 21 ғасырдың басында көптеген египтологтар Ахенатонның бейнелері генетикалық немесе медициналық жағдайдың нәтижесі емес, атенизмнің ықпалымен жасалған стильдік бейнелеу екеніне келісті. Ахенатонды суреттеуде андрогинге ұқсату арқылы Атонның андрогиндік символы ретінде көрсеткен.

Мәдени суреттер

Ахенатонның өмірі, жетістіктері және мұрасы көптеген жолдармен сақталған және бейнеленген. Ол 19 ғасырда қайта жаңғырылып, жоғары және халық мәдениетінің туындыларында орын алған. Ахенатон – Клеопатра мен Ұлы Александрмен бірге ежелгі тарихтан ең көп танымал және көркем әдебиетке енген тұлғалардың бірі. Амарна романдары көбінесе екі түрге бөлінеді. Бірі – Ахенатонның Атонизм мен Ахетатонды құруға байланысты психологиялық және рухани өсуіне, сондай-ақ Тебалық Амон культіне қарсы күресіне назар аударатын Bildungsroman. Екіншісі – оның билігі мен дінінің нәтижелеріне бағытталған көркем шығармалар. 1920 жылдарға дейінгі және кейінгі Ахенатон бейнелемелері арасында да айырмашылық бар, себебі археологиялық жаңалықтар суретшілерге оның өмірі мен дәуірі туралы нақты мәліметтер ұсына бастады. 1920 жылдарға дейін Ахенатон өнерде «көлеңкедегі тұлға» ретінде көрінген, ал содан кейін ол реалистік, «материалдық және қолға ұстауға болатын» бейнеге ие болды. Бұрынғылардың мысалы – Лилиан Багналдың 1910 жылғы «Патшалардың қабірлерінде» романы, онда Ахенатон мен оның әйелі Нефертити алғаш рет көркем әдебиетте пайда болды, сондай-ақ Норма Лоримердің 1913 жылғы «Мысырдан шыққан әйел» және 1918 жылғы «Мысырда патша болды» романдары. Соңғыларының қатарында Дмитрий Мережковскийдің 1924 жылғы «Мысыр патшасы Ахенатон», Томас Манннің 1933–1943 жылдардағы «Жүсіп пен оның бауырлары», Агата Кристидің 1973 жылғы «Ахаттан» және Нагиб Махфуздың 1985 жылғы «Ахенатон, шындықтың иесі» шығармалары бар. Ахенатон Мика Валтаридің 1945 жылғы «Мысырлық» романында да бейнеленген, ол 1953 жылғы «Мысырлық» фильміне негіз болды. Бұл фильмде Майкл Уайлдинг ойнаған Ахенатон Иса Мәсіх пен оның ізбасарларын – алғашқы христиандарды бейнелейді. Перғауынның андрогин бейнесіне, оның әлеуетті гомосексуализміне және Эдип аңызымен байланысына батыстың ерте қызығушылығы Ахенатонның сезімтал бейнесін қалыптастырып, қазіргі заманғы өнер туындыларына әсер етті. Ең танымал екі жұмыс – Дерек Джарманның 1975 жылғы «Акенатен» түсірілмеген сценарийі және Филип Гластың 1984 жылғы «Аканатен» операсы. Екеуі де Иммануэль Великовскийдің дәлелденбеген және ғылыми тұрғыдан расталмаған теорияларының ықпалында болды, ол Эдипті Ахенатонмен теңестірді. Дегенмен, Гласс Великовскийдің Эдип теориясына сенбейтінін және оның тарихи дұрыстығына мән бермейтінін, оның театрлық мүмкіндіктеріне қызығушылық танытқанын нақты айтты. 21 ғасырда Ахенатон комикстер мен бейне ойындарда қарсыластың рөлінде пайда болды. Мысалы, ол 2003 жылғы «Marvel: The End» комикс сериясындағы басты антагонист. Бұл серияда Ахенатон б.з.д. 14 ғасырда белгісіз күштердің қолынан қашып, өзінің патшалығын қалпына келтіру үшін қазіргі Жерге оралады. Оған Marvel комикстер әлеміндегі барлық супер қаһармандар мен супер жаулар қарсы тұрады және соңында Танос жеңіске жетеді. Сонымен қатар, Ахенатон 2017 жылғы «Assassin's Creed Origins: The Curse of the Pharaohs» жүктемелі мазмұнында жау ретінде пайда болады және Фива қаласын құтқару үшін оны жеңу қажет. Оның өмірден кейінгі әлемі Амарна қаласының архитектуралық ерекшеліктерін көрсететін «Атен» болып бейнеленген. Американдық дед-метал тобы Nile 2005 жылғы «Annihilation of the Wicked» альбомындағы «Cast Down the Heretic» әнінде Ахенатонның сотталуын, жазалануын және Атонмен ауыстырылған пантеонның қолынан тарихтан жойылуын суреттеді. Ол сондай-ақ 2009 жылғы «Those Whom the Gods Detest» альбомының мұқабасында бейнеленген.

Akhenaten's life, accomplishments, and legacy have been preserved and depicted in many ways, and he has figured in works of both high and popular culture since his rediscovery in the 19th century AD. Akhenaten—alongside Cleopatra and Alexander the Great—is among the most often popularized and fictionalized ancient historical figures. On page, Amarna novels most often take one of two forms. They are either a Bildungsroman, focusing on Akhenaten's psychological and moral growth as it relates to establishing Atenism and Akhetaten, as well as his struggles against the Theban Amun cult. Alternatively, his literary depictions focus on the aftermath of his reign and religion. A dividing line also exists between depictions of Akhenaten from before the 1920s and since, when more and more archeological discoveries started to provide artists with material evidence about his life and times. Thus, before the 1920s, Akhenaten had appeared as "a ghost, a spectral figure" in art, while since he has become realistic, "material and tangible". Examples of the former include the romance novels In the Tombs of the Kings (1910) by Lilian Bagnall—the first appearance by Akhenaten and his wife Nefertiti in fiction—and A Wife Out of Egypt (1913) and There Was a King in Egypt (1918) by Norma Lorimer. Examples of the latter include Akhnaton King of Egypt (1924) by Dmitry Merezhkovsky, Joseph and His Brothers (1933–1943) by Thomas Mann, Akhnaton (1973) by Agatha Christie, and Akhenaten, Dweller in Truth (1985) by Naguib Mahfouz. Akhenaten also appears in The Egyptian (1945) by Mika Waltari, which was adapted into the movie The Egyptian (1953). In this movie, Akhenaten, portrayed by Michael Wilding, appears to represent Jesus Christ and his followers proto Christians. A sexualized image of Akhenaten, building on early Western interest in the pharaoh's androgynous depictions, perceived potential homosexuality, and identification with Oedipal storytelling, also influenced modern works of art. The two most notable portrayals are Akenaten (1975), an unfilmed screenplay by Derek Jarman, and Akhnaten (1984), an opera by Philip Glass. Both were influenced by the unproven and scientifically unsupported theories of Immanuel Velikovsky, who equated Oedipus with Akhenaten, although Glass specifically denies his personal belief in Velikovsky's Oedipus theory, or caring about its historical validity, instead being drawn to its potential theatricality. In the 21st century, Akhenaten appeared as an antagonist in comic books and video games. For example, he is the major antagonist in limited comic book series Marvel: The End (2003). In this series, Akhenaten is abducted by an alien order in the 14th century BC and reappears on modern Earth seeking to restore his kingdom. He is opposed by essentially all of the other superheroes and supervillains in the Marvel comic book universe and is eventually defeated by Thanos. Additionally, Akhenaten appears as the enemy in the Assassin's Creed Origins The Curse of the Pharaohs downloadable content (2017), and must be defeated to remove his curse on Thebes. His afterlife takes the form of 'Aten', a location that draws heavily on the architecture of the city of Amarna. American death metal band Nile depicted Akhenaten's judgement, punishment, and erasure from history at the hands of the pantheon that he replaced with Aten, in the song "Cast Down the Heretic", from their 2005 album Annihilation of the Wicked. He was also featured on the cover artwork of their 2009 album, Those Whom the Gods Detest.