Кіріспе
Нигериядағы этникалық топ Гбари немесе Гбаги (көпше Агбари / Агбаги) - негізінен Орталық Нигерияда кездесетін этникалық топ, оның халық саны 5,8 миллионға жуық, төрт штатта, соның ішінде ФКТ-да таралған және отыз жергілікті мемлекеттік органдарында орналасқан. 2006 жылғы халық санағы бойынша. Бұл олардың тілінің де атауы. Этностың мүшелері екі диалектте сөйлейді. Ал диалекттерді сөйлеушілерді Гауса фуланилері де, еуропалықтар да колониялық Нигерия кезінде гвари деп атаған, бірақ олар гбаги / гбари деп атауға ұмтылады. Олар Нигерде, Абуджа Федералды астанасы аймағында және Кадуна штатында тұрады. Олар сондай-ақ Насараваның орталық Нигерия аймағында кездеседі. Гбаги / Гбари - Нигерияның Федералдық астаналық аумағының жергілікті және орта белдеуіндегі ең көп халықты құрайтын этностардың бірі. Бұл дегеніміз, Гбаги халқы Нигерияның астанасы Абужаның нағыз иелері.
The Gbari or Gbagyi (plural Agbari/Agbagyi) are an ethnic group found predominantly in Central Nigeria, with an estimated population figure put at 5.8 million, spread in four States, including the FCT, and located in thirty local Government areas, according to the 2006 National Population Census figures. It is also the name of their language. Members of the ethnic group speak two dialects. While speakers of the dialects were loosely called Gwari by both the Hausa Fulani and Europeans during pre colonial Nigeria they prefer to be known as Gbagyi/Gbari. They live in the Niger, the Federal Capital Territory Abuja, and Kaduna State. They are also found in Nasarawa central Nigeria Area. Gbagyi/Gbari is one of the most populated ethnic groups in the middle belt and indigenous in the Federal Capital Territory of Nigeria. This means Gbagyi people are the bonafide owners of the Nigerian capital city, Abuja.
Әлеуметтік-саяси құрылым
Тарихи тұрғыдан алғанда, Гбаги / Гбари аталық туыстық жүйеге ұмтылады. Ең төменгі деңгейдегі билік - ең үлкен еркек басқаратын үлкен отбасы құрамында. Патриархалды қауым болғандықтан, Осу (патша) Гбаги / Гбари елді мекеніндегі биліктің ең жоғары деңгейі болып табылады және оған елдегі бейбітшілікті қамтамасыз ету жауапкершілігі жүктелген ақсақалдар тобы көмектеседі. Сонымен қатар, Гбагидің лазурит тасымен таныстығы кейбір жерлерде Мысырдан шыққандығын көрсетеді. Гбагидің шығу тегі туралы мәселе Нюпе және Гбаги тілдерінің туыстығын мойындағандығымен және тарихы Гбаги тілімен тығыз байланысты болған көрінеді, бірақ шын мәнінде Вукари мен Кварафара империясымен байланысты екенін айтады (Кадман, 1913).
Елді мекен
Гбаги халқының өкілдері Нигерияның Орталық белдеуіндегі әр түрлі жерлерде кездеседі. Олар Абуджаның батыс бөлігінде, Нигер штатының оңтүстігінде, Чикунның жергілікті басқару аймағында, оның штаб-пәтері Кадуна штатындағы Куджамада және Нассарава штаттарында тұрады. Гбагидің маңызды қалалары: Минна, Кару, Кута, Кукути, Квали, Гау, (Гусоло) Гуссоро, (Гбада) Гвада, Гуни, Фука, Галкого, Майкунле, Манта, Вушапа (Ушафа), Биси, Буая (Бвари), Сулежа, Широро (Шилоло), Бежи, Дико, Алава, Эрена, Пайко / Пайго ланбата, Зугба, Нуку, Гбого және Фарин доки. Гбаги халқының шашыраңқы қоныстануы мен көшіп-қонуының себебін көрсететін кейбір теориялар бар. Кейбір тарихшылар Гбагилер өздерінің бастапқы қоныстарынан Фулани Джихады кезінде жер аударылды деп санайды, ал кейбір жергілікті тарихшылар көші-қонды Гбагилердің егіндік жерлерге деген қажеттілігімен байланыстырады. Чигуду, б. 12 Гбаги қоныстары үлкен де, кіші де болуы мүмкін. Ауыл шаруашылығы басым кәсіп болып табылатын жерлерде қоныстар шағын болады, сондықтан егіншілік үшін жеткілікті жер бар.
Gbagyi settlements can be both large and small. In locations where farming is the dominant occupation, the settlements tend to be small so that enough land is available for farming.
Абуджадағы жерлерден қоныс аудару
Гбагилер Нигерияның жаңа федералды астанасы ретінде Абужа таңдалғанда, даму үшін ұсынылған жерді мекендеген этникалық топтардың ішіндегі ең үлкені болды. Бұл жағдайлардың салдарынан адамдар ата-бабаларының үйінен, Зума-Рок сияқты рухани нышандардан, ата-бабаларының жерін ешкімнің жері деп атаудан және үкімет берген жаңа ортаға бейімделу мәселесінен шеттетілді. Алайда, көптеген үйден шыққан отбасыларға баспана берілді, бірақ кейбіреулері ұзақ уақыт бойы транзиттік және қоныс аудару лагерьлерінде өмір сүрді.
Мәдениет
Гбаги халқы бейбітшілік пен түсініктілік пен ымырашылыққа бейім халық ретінде танымал. Солтүстік тұрғындар хауса тілінде "муи ши гвари гвари" деп айтуды жақсы көреді, "Барлық іс-әрекетімізді гбагилер сияқты" немесе "гбагилер жолымен" жасайық. Теофилус Танко Чигудуның айтуынша, Гбаги халқы Нигерияның ерекше бір түрі ретінде қалыптасты: олардың мәдениеті олардың ғаламмен қаншалықты татуласқанын көрсетеді. Олар қандай жағдайға тап болса да, өмірдің мәнін табуға тырысады.
Тіл
Гбаги тілі Нигер Конго тілдер тобының Ква суб-бөлімінің бір бөлігі, алайда Кей Уильямсон сияқты кейбір зерттеушілер бұл тілді Бэну Конго тобының құрамына енгізді. Халық екі диалектте сөйлейді, оларды кейде Гбари (Гвари yamma) және Гбаги диалектілері деп атайды.
Дін
Гбаги халқы әдетте христиан дінін ұстанады, алайда олардың көпшілігі ислам дінін және өздерінің дәстүрлі дінін ұстанады. Өздерінің дәстүрлі дінінде кейбір гбагилер Шеквои деп аталатын құдайға (олардың ата-бабаларынан бұрын болған) сенеді, бірақ олар сонымен қатар Майгиро сияқты құдайларды қанағаттандыруға арналған. Көптеген агбагилер реинкарнацияға сенеді. Христиан дінінің тез өсуі Суданның ішкі миссиясы (оның жергілікті жерінде Батыс Африканың евангелистік шіркеуі, қазір Евангелистік шіркеу барлық жеңімпаз) және Нигерияның оңтүстік-батыс бөлігіндегі баптист миссионерлері арқылы болды. Ислам алғаш рет 18-ші және 19-шы ғасырларда Фула джихадының әсерінен аймақта пайда болды, бірақ бұл колониялық және колониялық кезеңнен кейін Гбагилер арасында исламға ең көп айналған.