Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нигерияның географиялық шолуы
Overview of the geography of Nigeria
Нигерия – Батыс Африкадағы мемлекет. Ол батысында Бенин Республикасымен, шығысында Чад және Камерунмен, солтүстігінде Нигермен құрлық шекарасын бөліседі. Оның жағалауы оңтүстікте Гвинея шығанағында жатыр, ал солтүстік-шығысында Чад көлімен шектеседі. Нигерияның ерекше географиялық нысандарына Адамава үстірті, Мамбилла үстірті, Джос үстірті, Обуду үстірті, Нигер өзені, Беное өзені және Нигер дельтасы кіреді. Нигерия тропиктік аймақта орналасқан, мұнда климат өте ылғалды және маусымдық жауынды. Нигерияда негізінен төрт климаттық тип бар; бұл климаттық типтер әдетте оңтүстіктен солтүстікке қарай өзгеріп отырады. Нигерияның басты өзендері – оның атын алған Нигер және Нигердің негізгі саласы – Беное. Елдің ең биік нүктесі – Чаппал-Вадди (немесе Гангируал) – Камерунмен шекарадағы Тараба штатындағы Гашака Гумти Ұлттық саябағындағы Адамава тауларында орналасқан. Нигерияда шамамен 250 түрлі этнолингвистикалық топтар бар деп есептеледі.
Nigeria is a country in West Africa. It shares land borders with the Republic of Benin to the west, Chad and Cameroon to the east, and Niger to the north. Its coast lies on the Gulf of Guinea in the south and it borders Lake Chad to the northeast. Notable geographical features in Nigeria include the Adamawa Plateau, Mambilla Plateau, Jos Plateau, Obudu Plateau, the Niger River, Benue River, and Niger Delta. Nigeria is in the tropics, where the climate is very humid and seasonally wet. Nigeria has majorly four climate types; these climate types are generally gradated from south to north. Nigeria's principal streams are the Niger, from which it got its name, and the Benue, the primary tributary of the Niger. The country's most elevated point is Chappal Waddi (or Gangirwal) at , situated in the Adamawa mountains in the Gashaka Gumti Public Park, Taraba State, on the border with Cameroon. It is assessed that Nigeria has around 250 different ethno etymological gatherings.
Климат
Тропикалық муссондық климат, Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Am деп аталады, елдің оңтүстік бөлігінде кездеседі. Бұл климатқа Оңтүстік Атлант мұхитынан шыққан муссондар әсер етеді, оларды елге (теңіз тропикалық) MT ауа массасы, жылы ылғалды теңізден құрлыққа маусымдық жел әкеледі. Оның жылылығы мен жоғары ылғалдылығы оған жоғары көтерілуге және мол жауын-шашын тудыруға күшті бейімділік береді, бұл тез көтерілетін ауадағы су буының конденсациясының нәтижесі. Тропикалық муссондық климаттың температуралық диапазоны өте тар. Температура жыл бойы тұрақты болады; мысалы, Нигерияның оңтүстік бөлігіндегі Уорри ең ыстық айдағы ең жоғары температурасы, ал ең суық айдағы ең төменгі температурасы болады. Нигерияның оңтүстік бөлігінде қатты және мол жаңбыр жауады. Бұл дауылдар әдетте конвекциялық сипатта болады, себебі аймақ экваторлық белдеуге жақын орналасқан. Бұл аймақтағы жылдық жауын-шашын мөлшері өте жоғары. Нигер дельтасының кейбір бөліктерінде жылдық жауын-шашын мөлшері өте көп, ал оңтүстік-шығыста – аралығында жауады. Нигерияның оңтүстік аймағы екі жоғары нүктелі жауын-шашын деңгейін бастан кешіреді. Бірінші жаңбырлы маусым наурыз айында басталып, маусым айында аяқталады. Тамыз айындағы қысқа құрғақ мезгілге, содан кейін қыркүйектегі қысқа жаңбырлы маусым және қазандағы ұзақ құрғақ мезгіл келеді. Нигерияның батысынан орталығына дейін тропикалық саванналық климат басым, ол ерекше жаңбырлы және құрғақ маусымдармен сипатталады. Жазда бір ғана шыңы болады және температура Нигерияның астанасы Абужадан жоғары тұрақты түрде жоғары болады. Құрғақ маусым желтоқсаннан наурызға дейін созылады және Сахарадан келген шаңмен толған континенттік тропикалық (CT) ауа массасының әсерінен ыстық және құрғақ болады, бұл кезеңде Харматан желі басым болады. Сәуір айында Батыс Африкаға Оңтүстік жарты шардан солтүстікке қарай жылжыған Intertropical Convergence Zone-мен, Нигериядағы екі басым ауа массасының – теңіз тропикалық (оңтүстік-батыс) және континенттік тропикалық (солтүстік-шығыс) – өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болатын, негізінен солтүстік-шығыс желдері деп аталатын, мұз алдындағы конвективті бұлттар түрінде пайда болатын қатты жаңбырлар басталады. Шілдеде муссондар Нигерияның орталық бөлігіне жетеді, жоғары ылғалдылық, қатты бұлттылық және қыркүйекке дейін созылатын қатты жаңбырлар әкеледі, одан кейін муссондар Нигерияның оңтүстік бөлігіне қарай біртіндеп шегіне бастайды. Нигерияның орталық бөлігіндегі жауын-шашын мөлшері төмендіктерде басталып, Жос платосының оңтүстік-батыс жартасына қарай өзгереді. Нигерияның солтүстік бөлігіндегі Сахель аймағында ыстық жартылай құрғақ климат басым. Жылдық жауын-шашын мөлшері аз. Нигерияның солтүстік бөлігіндегі жаңбырлы маусым үш-төрт айға (маусымнан қыркүйекке дейін) созылады. Жылдың қалған бөлігі ыстық және құрғақ, температура Потискумда дейін көтеріледі, Нигерияның солтүстік-шығысындағы Йобе штаты Нигериядағы ең төменгі температураны 2,8 °C (37 °F) деп тіркеді. Нигерияның биік таулық аймақтарында биік таулық климат кездеседі. Теңіз деңгейінен жоғары биік жерлер тропиктердегі климаттық шекараға жету үшін жеткілікті салқын болады, осылайша биік жерлер, таулар және осы биіктіктен жоғары орналасқан платолар аймақтарына салқын таулы климат береді.
The tropical monsoon climate, designated by the Köppen climate classification as Am, is found in the southern part of the country. This climate is influenced by the monsoons originating from the South Atlantic Ocean, which are brought into the country by the (maritime tropical) MT air mass, a warm moist sea to land seasonal wind. Its warmth and high humidity gives it a strong tendency to ascend and produce copious rainfall, which is a result of the condensation of water vapour in the rapidly rising air. The tropical monsoon climate has a very small temperature range. Then temperature ranges are almost constant throughout the year; for example, Warri in the southern part of Nigeria records a maximum of for its hottest month while its lowest temperature is in its coldest month. The southern part of Nigeria experiences heavy and abundant rainfall. These storms are usually convectional in nature because of the region's proximity to the equatorial belt. The annual rainfall received in this region is very high. Parts of the Niger Delta receives over of annual rainfall, while the southeast receives between The southern region of Nigeria experiences a double rainfall maxima with two high peaks. The first rainy season starts in March, ending in June. The August break, a short dry season, follows, followed by a short rainy season in September and a long dry season in October. The tropical savanna climate, characterized by distinct rainy and dry seasons, dominates western to central Nigeria. It has a single peak in the summer and consistently high temperatures above Abuja, Nigeria's capital, experiences a temperature range of The dry season occurs from December to March and is hot and dry with the Harmattan wind, a continental tropical (CT) air mass laden with dust from the Sahara, prevailing throughout this period. With the Intertropical Convergence Zone swinging northward over West Africa from the Southern Hemisphere in April, heavy showers coming from pre monsoonal convective clouds mainly in the form of squall lines also known as the north easterlies formed mainly as a result of the interactions of the two dominant airmasses in Nigeria known as the maritime tropical (south westerlies) and the continental tropical (north easterlies), begins in central Nigeria while monsoons arrive in July, bringing with it high humidity, heavy cloud cover and heavy rainfall lasting until September when the monsoons gradually begin retreating southward to the southern part of Nigeria. Rainfall totals in central Nigeria varies from in the lowlands to over along the south western escarpment of the Jos Plateau. A hot semi arid climate (BSh) is predominant within the Sahel in the northern part of Nigeria. Annual rainfall totals are low. The rainy season in the northern part of Nigeria lasts for three to four months (June to September). The rest of the year is hot and dry with temperatures climbing as high as Potiskum, Yobe State in the northeast of Nigeria recorded Nigeria's lowest ever temperature of 2.8 °C (37 °F). Highland climates are found on highlands regions in Nigeria. Highlands over above sea level are cool enough to reach the temperate climate line in the tropics thereby giving the highlands, mountains and the plateau regions standing above this height, a cool mountain climate.
Жылдық жауын-шашын мөлшері
Нигер дельтасының жағалау аймағында жауын-шашын мөлшері экваторға жақындығынан қалың болады. Жылдық жауын-шашынның жалпы сомасы Порт-Харкортта басталып, Нигер дельтасының жағалау қаласы Форкадосқа дейін, Бонниге дейін, ал Нигериядағы ең жаңбырлы қала – Калабардағыдан асып түседі. Солтүстікке және шығысқа қарай жылдық жауын-шашын мөлшері бірте-бірте төмендеп, солтүстік-батыстағы Сокотода шамамен жетіп, Йобе және Борно штаттарының ең солтүстік бөлігінде одан да азайады. Бұл аймақтағы ыстық ауа райы құрғақ, шөлді климатқа (Кёппен BWh) жатады.
Rainfall in the coastal belt of the Niger Delta is heavy due to the closeness of the Delta region to the equator. Annual rainfall totals vary from at Port Harcourt to as much as at Forcados, a coastal town in the Niger Delta, at Bonny, and in Calabar, the rainiest city with over one million people in Nigeria. As one moves northward and eastward, annual rainfall declines steadily to around at Sokoto in the northwest and as low as in the extreme north of Yobe and Borno States, which under the sweltering conditions that prevail is dry enough to be a hot arid climate (Köppen BWh).
Тропикалық теңіз ауа массасы
Нигерияның жаңбырлы маусымына тропикалық теңіз ауа массасы (MT) жауапты. Бұл жел ақпан айында Нигерияның оңтүстік бөлігінде басталады, бірақ желдің бүкіл елді толық қамтуына көбірек уақыт керек, ол маусым айында Нигерияның солтүстік бөлігіне жетеді. Оның пайда болуы – Харматтанның солтүстікке қарай шегінуінің салдары. Тропикалық континенттік ауа массасының (CT) солтүстікке қарай шегінуіне Күннің оңтүстік жартышардағы Көкжүз тропигінен солтүстік жартышардағы Қатерлі ісік тропигіне қарай жылжуы себеп. Бұл жылжу ақпаннан басталып маусымға дейін жалғасады, осы кезде Күн толыққанды жоғары орналасады. Жердің өсімен көлбеулігінің нәтижесінде Күннің солтүстікке қарай жылжуы кезінде ол экватордан өтіп, Батыс Африка үстінен өтеді. Осы уақытта Батыс Африка тікелей күн сәулесінің астына түседі. Күн сәулесінің күшеюі салдарынан Батыс Африканың барлық аймағы қатты қызады. Бұл кезде Батыс Африкада температура жоғарылайды. Нигерияның солтүстік бөлігіндегі температура, мысалы, Майдугури қаласында да жоғары болуы мүмкін. Жоғары температура мен күн сәулесінің артуы наурыз және мамыр айларында Батыс Африка мен Нигерияда төмен қысымды тудырады. Жер бетінің қызуынан Сахаралық континенттік ауа массасы әлсірейді, атмосфера кеңейіп, жеңілдейді. Ауа массасы шегінеді, ал күн сәулесі Харматтан кезіндегіден гөрі қарқындырақ Нигерия атмосферасына еніп жатады. Батыс Африка жерінің қызуы Батыс Африка үстінде төмен қысым аймағын жасайды. Бұл төмен қысым аймағы Атлант мұхитының оңтүстігінен тропикалық теңіз ауа массасының дамуына көмектеседі. Тропикалық теңіз ауа массасы – жылы, ылғалды және тұрақсыз пассат желдері. Ауа массасындағы аз тұрақсыздық салдарынан, Обуду платосы сияқты таулы аймақтардағы немесе жердің қызуынан туындайтын азды-көпті орографиялық көтерілу кезінде конвекциялық ағымдар пайда болады. Бұл ауа массасында найзағайға әкелетін кумулонимбус бұлттарының қалыптасуына себеп болуы мүмкін. Тропикалық теңіз ауа массасы басым болған кезде таңертең аспан ашық және күн шуақты болады, ал таңертең және түстен кейін күннің жерді қыздыруы конвекциялық ағымдарды тудырады, бұл ағымдар тік көтеріліп, кумулонимбус бұлттарын қалыптастырады және түстен кейін нөсерлі жаңбырлар болуы мүмкін. Африканың шығыс толқыны мамыр мен қыркүйек айларында жауын-шашынның көп болуына да себепші болады. Бұл толқынның сипаты шамамен 15 градус солтүстік ендігінде өзгереді. Бұл ендіктің оңтүстігінен өтетін толқындар ылғал алып жүреді және жаңбырлы бұлттарды тудыратын конвекцияны жасайды. Нигерияның 15 градус солтүстік ендігінен оңтүстікке қарай орналасқан шығыс толқындарының ылғалды бөлігіндегі орналасуы Нигерия үшін, әсіресе муссон кезінде, ылғалды климаттық жағдайларды тудырады.
The tropical maritime air mass (MT) is responsible for Nigeria's rainy season. This wind begins in February in the southern part of Nigeria while it takes longer for the wind to fully cover the whole of the country, reaching the northern part of Nigeria in June. Its presence a result of the northward retreat of the Harmattan. The northward retreat of the tropical continental air mass (CT) is caused by the sun's northward shift from the tropic of capricorn in the southern hemisphere to the tropic of cancer in the northern hemisphere. This shift begins from February and ends in June, when the sun is fully overhead at the tropic of cancer. During this northward migration of the sun as a result of the earth tilting along its axis, the sun crosses the equator (around March), moving over West Africa. West Africa comes directly under the sun at this time. The whole of West Africa is heated intensely as result of the increased insolation. Temperatures can climb as high as over West Africa during this time. Temperatures in the northern part of Nigeria can go as high as in cities like Maiduguri. High temperatures and increased insolation cause low pressure in West Africa and Nigeria between March and May. The Saharan continental air mass weakens due to land surface overheating, causing the atmosphere to expand and become lighter. The air mass retreats, and the sun's rays enter Nigeria's atmosphere more intensely than during Harmattan. The heating of the West Africa land mass creates a low pressure region over West Africa. This low pressure zone aid in the development of the tropical maritime air mass from the south Atlantic. The tropical maritime air mass is a warm, humid and unstable trade wind. Convection currents form within the airmass whenever there is little instability in the airmass as a result of a slight to a very high orographic uplift in mountainous regions like the Obudu Plateau or the heating of the land which can trigger the formation of cumulonimbus cloud leading to thunderstorms within the air mass. During the dominance of the tropical maritime air mass, mornings are bright and sunny, the sun's heating of the land in the mornings and afternoons sets up convectional currents, these currents rise vertically, cumulonimbus clouds are formed, and torrential downpours can occur in the afternoon. The African easterly wave is another major contributor of rainfall during the summer monsoons months of May to September. The nature of this wave changes at about 15 degrees north latitude. The waves that pass south of this latitude carry moisture and create convection that leads to rain clouds. Nigeria's location in the wetter part of the easterly waves south of the 15 degrees north latitude creates wetter climatic conditions for Nigeria, especially during the monsoons.
Тропикалық континенттік ауа массасы
Тропикалық континенттік ауа массасы, жергілікті жерде Харматтан деп аталады, Солтүстік Африкадан бастау алып, Сахара арқылы Батыс Африкаға қарай соғатын жел. Нигерияның желтоқсаннан наурызға дейінгі құрғақ маусымы шаңды тропикалық континенттік ауа массасының әсерімен өтеді, ол тұманды күйінде көрінуді нашарлатады. Экватор маңында пайда болатын бұл ауа массасы жауын-шашын емес, шаң тудырады. Көлікке тигізетін әсеріне қарамастан, ауаның құрғақтығы фермерлерге егіндерін кептіруге мүмкіндік береді.
The tropical continental air mass, locally known as the Harmattan, is a wind originating from North Africa which crosses the Sahara into West Africa. Nigeria's dry season from December to March is dominated by a dusty tropical continental air mass, which creates a haze and hinders visibility. Originating near the equator, it generates dust rather than precipitation. Despite its impact on transportation, the low humidity helps farmers dry their crops.
Температура
Нигерияның маусымдары мен температураның өзгеруі жауын-шашынмен анықталады, жаңбырлы және құрғақ маусымдар Нигерияның негізгі маусымдары болып табылады. Нигерияның жаңбырлы маусымы жаңбырлы кезеңде Күн сәулелерінің көп бөлігін тосып, тропиктік аймақтың күшті күн сәулесін кемітетін бұлтты жамылғының артуынан туындайды; бұл өз кезегінде жерді салқындатады, ал жер бетіндегі желдер де салқын болып қалады, соның салдарынан жаңбырлы маусымда температура төмендейді. Алайда, жаңбырлы маусымның түстен кейінгі уақыты ыстық және ылғалды болуы мүмкін. Жаңбырлы маусымда ауа ылғалды және жауын-шашын көбінесе мол болады. Нигерияның құрғақ маусымы – Нигерияның оңтүстік бөлігінде аз бұлтты, ал солтүстік бөлігінде бұлттар мүлдем болмайтын кезең. Күн атмосфера арқылы ашық аспанның аз кедергісімен сәулеленеді, бұл Нигерияның құрғақ маусымын жылы ауа-райымен сипаттайды. Құрғақ маусымның ортасында, желтоқсан айында, Харматтан әкелген шаң Күн сәулелерін ішінара тосып, температураны төмендетеді. Бірақ наурыз-сәуір айларында жаңбырлы маусым басталғаннан кейін бұл желдің тоқтауымен температура Нигерияның кейбір аймақтарында өте жоғары болуы мүмкін. Нигерияның орталық бөлігіндегі, теңіз деңгейінен жоғары жатқан биік жазықтарда, атап айтқанда Джос платосында, қоңыржай ауа-райы басым. Джос платосындағы температура жыл бойы салқын, шамамен аралығында өзгереді. Нигерияның шығыс бөлігіндегі Нигерия-Камерун шекарасындағы биік таулы аймақтарда да қоңыржай ауа-райы байқалады. Бұл аймақтағы биік таулардың орташа биіктігі теңіз деңгейінен жоғары, ал кейбіреулері биіктікке жетеді. Бұл таулы аймақтарда жыл бойы қоңыржай климат сақталады. Бұл аймақтың негізгі биік жазықтары – биіктігіндегі Обуду платосы, биіктігіндегі Мамбилла платосы және биіктігіндегі Чаппал-Уадди тауы.
Nigeria's seasons and temperature variance are determined by rainfall with rainy season and dry season being the major seasons in Nigeria. The rainy season of Nigeria brings in cooler weather to the country as a result of an increased cloud cover that acts as a blockage of the intense sunshine of the tropics by blocking much of the Suns rays in the rainy season; this in turn cools the land, and the winds above the ground remain cool thereby making for cooler temperatures during the rainy season. But afternoons in the rainy season can be hot and humid. In the rainy season it is damp, and the rainfalls are usually abundant. The dry season of Nigeria is a period of little cloud cover in the southern part of Nigeria to virtually no cloud cover in the northern part of Nigeria. The Sun shines through the atmosphere with little obstructions from the clear skies making the dry season in Nigeria a period of warm weather conditions. In the middle of the dry season around December, the dust brought in by the Harmattan partially blocks the sun's rays, which lowers temperatures. But with the withdrawal of this wind around March to April following the onset of the rainy season, temperatures can go as high as in some parts of Nigeria. Semi temperate weather conditions prevail on the highlands in central Nigeria above above sea level, namely the Jos Plateau. Temperatures on the Jos plateau ranges between which are cool all year round. Temperate weather conditions occur on the highlands along the Nigeria Cameroon border, in the eastern part of Nigeria. Highlands in these region attain an average height of more than to some standing above above sea level. The climate on these highlands is temperate all year round. The major highlands in this region are the Obudu Plateau above , Mambilla Plateau above and Mt. Chappal Waddi above .
Топография
Нигерияның ең кең топографиялық аймағы – Нигер және Бенуе өзендерінің аңғарлары, олар бірігіп, Локоджада "Y" пішіндес тоғысқан жерді құрайды. Аңғарлардың солтүстігінде жазықтар көтеріледі. Нигердің оңтүстік-батысында тік жарлы таулы аймақтар, ал Бенуе өзенінің оңтүстік-шығысында Камерун шекарасына дейін төбелер мен таулар орналасқан. Жағалау жазықтары оңтүстік-батыста да, оңтүстік-шығыста да кездеседі.
Nigeria's most expansive topographical region is that of the Niger and Benue River valleys, which merge into each other and form a "y" shaped confluence at Lokoja. Plains rise to the north of the valleys. To the southwest of the Niger there is "rugged" highland, and to the southeast of the Benue hills and mountains are found all the way to the border with Cameroon. Coastal plains are found in both the southwest and the southeast.
Нигер дельтасы
Нигер дельтасы Нигерияның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ол әлемдегі ең ірі жартылай дөңгелек пішіндес өзен дельталарының бірі. Нигер дельтасының суаймағы Атлант мұхитымен шектесетін батпақты жағалау аймағы. Мангр батпақтары – Нигер өзенінің өріліп жатқан салалары мен арналарының біріккен желісінен пайда болған, өсімдіктермен жабылған жағалау жазықтары. Нигерияның шикі мұнай және газ өндірісінің шамамен 70 пайызы осы аймақтан түседі. Жақында жасалған жаһандық қашықтықтан сезіктеу талдауы Нигерияда 1244 км² жағалау жазығы бар екенін көрсетті, бұл елді жағалау жазығы ауданы бойынша 27-орынға қойды.
The Niger Delta is located in the southern part of Nigeria. It is one of the world's largest arcuate fan shaped river deltas. The riverine area of the Niger Delta is a coastal belt of swamps bordering the Atlantic. The mangrove swamps are vegetated tidal flats formed by a reticulate pattern of interconnected meandering creeks and tributaries of the Niger River. About 70% of Nigeria's crude oil and gas production is from the area. A recent global remote sensing analysis suggested that there were 1,244 km2 of tidal flats in Nigeria, making it the 27th ranked country in terms of tidal flat area.
Табиғи ресурстар және жерді пайдалану
Нигерияның табиғи ресурстары мұнай, қалайы, колумбит, темір кені, көмір, әк тас, қорғасын, мырыш, табиғи газ, су электр станциялары және егіс үшін жарамды жерлерді қамтиды, бірақ олармен ғана шектелмейді.
Nigeria's natural resources include but are not limited to petroleum, tin, columbite, iron ore, coal, limestone, lead, zinc, natural gas, hydropower, and arable land.
Шекті нүктелері
Бұл Нигерияның ең шеткі нүктелерінің тізімі, яғни кез келген басқа жерден солтүстікке, оңтүстікке, шығысқа немесе батысқа ең алыс жатқан нүктелер. Ең солтүстік нүктесі – Нигермен шекарада, Сокото штатындағы Чадава қаласының солтүстік-батысындағы аталмаған жер. Ең шығыс нүктесі – Камерунмен шекарада, Борно штатындағы Муньего ауылының шығысындағы аталмаған жер. Ең оңтүстік нүктесі – Байелса штатындағы Егерегере қаласының оңтүстігіндегі аталмаған мүйіс. Ең батыс нүктесі – Бенин Республикасымен шекарада, Ойо штатындағы Джабата қаласының шығысындағы аталмаған жер.
This is a list of the extreme points of Nigeria, the points that are farther north, south, east or west than any other location. Northernmost point – unnamed location on the border with Niger immediately northwest of the town of Chadawa, Sokoto State. Easternmost point – unnamed location on the border with Cameroon immediately east of the village of Munyego, Borno State. Southernmost point – unnamed headland south of the town of Egeregere, Bayelsa State. Westernmost point – unnamed location on the border with Benin Republic immediately east of the Beninoise town of Jabata, Oyo State.